W stôrëch pòwiôstkach mô wierã sedzec zdebło prôwdë. Czej sã tak dobrze przëzdrzec, czasã je to pò prôwdze leno përzineczkã. I dzysô prawie ò ni. Naji kąsëczk tikô hidrologie.
Krótkò Bëtowa je jezoro Jeléń, jaczé niejedny wcyg nazéwają Gilingã. To òb lato baro pòpùlarné kąpielëszczé. Zëmą mni lëdzy tam zazérô, kò z jezórny wòdë w tim czasu dzéń w dzéń kòrzistô wiérné karno mòrsów. Ò naszim Jeleniu pierwi a dzysô prawią téż rozmajité òpòwiôstczi, na przikłôd, że mieszkô w nim jezórnica, chtërna nômili rôz na rok mùszi kògò ùtopic. Je téż barżi wiesołô legenda ò jednym szkólnym a kòscelnym w jedny òsobie z Wiôldżégò Pòmëska (gruńtë ti wsë dochôdają do Jelenia). Chłop nazéwôł sã Gonsch. Lëdze gôdelë, że za co bë sã nie wzął, to mù bëlno wëchôdało. Jak òstało wstawioné w szkòłową kronikã, w Pòmëskù robił òd 1777 r. Òsoblëwie rôd jachtarził a chòdzył na rëbë, i to prawie nad naji Jeléń. Jednym razã złapôł w nim môłą szczëkã. Dlô eksperimentu na ribce ùwiązôł czerwioną blewiązkã i pùscył do wòdë nazôd. Baro béł cekawi, jaczi kawel przińdze na rëbã. I pò prôwdze pò òsmë latach trafilë szczëkã z blewiązką, kò ju wëcygnioną z Jasóńsczégò Jezora. Dlô niejednëch to béł dokôz, że midzë jezorama na mùsz jistniało jaczé pòdzemné pòłączenié. Tec żódna rzéka ani nawet môłi rów nie prowadzą òd jednégò do drëdżégò, a brzedżi są òd se dalek wnet 10 kilométrów.
Jo, jo, niejedny pewno pòmëszlą: „wej, pierwi to robilë richtich mòcné blewiązczi. Tec 8 lat w wòdze, a ta strzimała!”. Kò szpòrtë chcemë òstawic i kùreszce wząc sã za to zdebło, co mô sedzec w naszi òpòwiôstce ò szczëce. Co nim je? A to, że chòc żódnégò krëjamnégò pòłączeniô midzë Jasóńsczim Jezorã a Jeleniã ni ma, to tak cos gdze jindze na Kaszëbach równak dô sã trafic. Ju klarëjã. W latach 2007–2008 prof. Zbigniéw Witek badérowôł bilans wòdë a biogenów w niewiôldżim Bòrëjkù, co leżi na kraju Rekòwa (10 km na pôłnié òd Bëtowa). Jak sã òkôzało, wòda a biogenë krążą z i do Bòrëjka przez wiôrztë miestnëch skałów (òkòlé je ùsadzoné òd piôsków, czisów a glënòw). Całi system sã skłôdô z pôrã jezór a błotów. To takô òsoblëwô kaskada, w jaczi wòda z nôwëżi leżącëch placów jidze w dół. Pò drodze zabiérô rozmajité chemiczné związczi. Całé tësące lat dzejaniô tegò pòdzemnégò systemù, tegò òsoblëwégò płókaniô, sprawiłë, że wëżi leżącé zbiorniczi mają dzysô mni biogenów, a ten nôniższi (Wiôlgô Bòrëja) je w nie nôbòkadniészi. Téż temù prawie w nim żëcé je bògatszé, je òn nôbarżi òbrodny.
A skòrno tak cos fùnksnérëje w jednym placu, to dlôcz bë ni miało gdze jindze? Doch Kaszëbë, òsoblëwie te pòjezórné, mògą sã pòchwalëc pòdobną geòlogiczną bùdową (pòlodowcową), taczima samima skałama. Na gwës gdzes jesz mómë w naszich stronach jistną kaskadã. Terô leno òd badérów zanôlégô, czej sã doznómë, gdze òna je (abò òne są).
P.D.
Pòlsczim młodzëznowim słowã 2024 rokù òsta tim razã „sigma” – tak młodi gôdają ò człowiekù wôżnym, mądrim, nadzwëkòwim, chtërnégò mają w ùwôżanim. W jazëkù dozdrzeniałëch téż je taczi plebiscyt, leno czej piszã nen felietón, jesz nie znajã jegò rozrzeszeniô. Bëła ju inflacjô, wòjna, kòrónawirus… Same nôgòrszé zmòrë. Ù młodzëznë równak bëło barżi pòzytiwno. Mòże tim razã ù dozdrzeniałëch téż bãdze kąsk lepi? Chto wié, jaczim słowã dô sã pòdrechòwac nen ùszłi rok… Dô sã tak zrobic? Zamknąc dwanôsce miesąców, 366 dniów (béł to przestãpny rok), prawie 9 tësący gòdzënów w czile lëtrów? Wierã jo.
W kaszëbsczim jazëkù më téż mielë taczi kònkùrs. Rôz dobëła larwa, rôz spisënk i na tim kùńc. Wôrt bë mòże do tegò wrócëc? Mie sã to widzało. Tej co bë to mògło bëc latos? Pò prôwdze kòżdi mòże so wëbrac sóm taczé nôwôżniészé słowò rokù – dlô se. Niech to bãdze jistnik, znankòwnik abò nawetka czasnik, wszëtkò jedno. Mòże jaczé miono abò nôzwëskò? Mòże téż bëc tëch słów wiãcy, na przëmiar dwanôsce – pò jednym na kòżdi miesąc rokù. Tej tak zrobiã. Wëbierzã nëch czile nôwôżniészich dlô mie słowów latoségò rokù. Taczé mòje abecadło rokù 2024.
Nôprzód bãdze to wid. Baro wôżné dlô mie trzë lëtre. Lubiã słuńce, cepło, wòniącé swiéce, w stëcznikù mòje baterie są ju dosc słabé, tej wiedno żdajã na kòżdi parmiéń słuńca jesz barżi, na kòżdą minutã dłëgszégò dnia i na sniég, żebë swiat nie béł taczi kòmùdny, leno czësti, chòc na sztót biôłi. Tegò mie felëje w stëcznikù. Widu i cepła. I jesz cëszë. Je mie brëkòwnô pò tim całim baro głosnym pòczątkù rokù, sylwestrze, fajerwerkach a jinszich trzôskach. Cëszô to jedno z mòjich lubòtnëch słów, nié leno w stëcznikù. Lubiã, czej tak przëjemno szëmi c-ë-s-z-ô… Nôlepi, czej w ti cëszë czëc, jak szëmią mòrze abò las. Je to nôlepszô cëszô, przez całi rok.
Drëdżi plac ù mie dobëłë stolemë – baro lubiã to słowò i mëszlã, że jinszi mògą nama gò zôzdroscëc. Stolem – je w tim mòc, òdwôga, bùcha. Pôrã stolemów w ùszłim rokù dało mie sã pòznac. Lëdzy, chtërny mają w se tëli mòcë, że mògą przenoszëc górë. I robią to. W spòrce, w mùzyce, w lëteraturze, w kùńszce, w kaszëbiznie. Jidą do przódkù nimò tegò, że jinszim sã to nie widzy, abò jesz gòrzi, chtos jima w tim przeszkôdzô. Nie są stolemama dlô dëtków, dlô sławë, nié wszëtcë / wszëtczé dostóną za to jaczi medal, ale téż jima na tim nie zanôlégô. Stolem – to brzëmi bùszno. Mòże to je kaszëbsczi synonim słowa sigma?
Egzamin – drãdżé, gòrzczé słowò, cwiardé nawetka. Mòje lato minãło prawie razã z tim słowã. Miast lëpińcowégò słuńca w głowie mie leno sedzôł òn – egzamin. Nôwôżniészé, że òn je ju za mną. Czim człowiek je starszi, tim wierã gòrzi to znosy. Mòcni przeżiwô. Tegò słowa nie chcã wëzwëskiwac czãsto w tim rokù. Kùńc z egzaminama, chòc na sztót. Kùli mòżna jinszim ùdowadniac, że sã rozmieje cos bëlno robic? Jak wiele tëch wszëtczich papiorów, „certyfikatów” mùszã jesz dobëc? Bãdã òd nich mądrzészô, lepszô? Në, nie wiém…
Na szczescé lato parłãczi mie sã téż z jinszim słowã: gadësze – lëdze, co rozmieją pò kaszëbskù czarzëc słowama. Je jich corôz mni, a cëż to mdze za swiat bez czarzélników słowa? „Lubòtné Gadëszczi i lubòtny Gadësze” – tima słowama tej-sej òtmikô sã Wielewsczi Turniér Gadëszów we Wielu. W tim jednym słowie skrëté są i gôdka, i dësza kaszëbskô. I ò to w tim plestanim jidze, ò gôdanié z dëszą, rozëmã i starą ò kòżdi zwãk. Piãkné je prawie to słowò, piãkny są ti lëdze, piãknô je gôdka nad Wielewsczim Jezorã. Jak bãdze w 2025 rokù? Móm nôdzejã, że tak samò. Tëli mòżna tedë ùczëc mądrëch, nowëch a snôżich historii, czasã sygnie na całi rok, nié leno na lato.
Mëszlã, że w tëch czile słowach zmiescył sã mój całi ùszłi rok. Nie bëło tak lëchò. Wid, cëszô, stolemë, egzamin, gadësze… Ni ma w tim nick strasznégò (në, òkróm negò egzaminu). Wiedno mògło bëc gòrzi. Nie bëło chòroscë ani czegòs gòrszégò. Jaczé słowa mdą mie towarzëc w nym nowim rokù? Nie wiém, i to je nôlepszé… Bãdze, co mô bëc.
Òlga Kùklińskô
Czile słów w 20. roczëznã ùchwôleniô ùstawù ò nôrodnëch i etnicznëch miészëznach a téż ò regionalnym jãzëkù
W prawnëch rozwôżaniach z „Pòmeranią” na sztócëk òdchôdómë òd témów zrzeszonëch z rodzynnym prawã, żebë rëgnąc na… gebùrstach. Jo, gebùrstach – òsoblëwą prawną roczëznã, jaką je dwadzescelecé ùchwôleniô ùstawù z dnia 6 stëcznika 2005 r. ò nôrodnëch i etnicznëch miészëznach a téż ò regionalnym jãzëkù (Dz.U. z 2017 r., pòz. 823, ùjedn. tekst). Je to ale dobrô leżnosc do pòdsëmòwaniô i wezdrzeniô na nasze prawné zwënédżi z perspektiwë dwùch dekadów, równak to zadanié dlô socjologów, chtërny gwës dadzą bôczenié na tã sprawã. Temù téż w hewòtnym artiklu chcemë le pòwiedzec ò prawach Kaszëbów kąsk wicy i kąsk jinaczi, jak wiedno sã gôdô. Starszi dzél Czëtińców gwës mòże so jesz dobrze wdarzëc profrekwencyjné zéwiszcze „Nie śpij, bo cię przegłosują”, prawie taczégò zéwiszcza brëkùjemë w zôkrãżim naszich prawów. Jem, mëszlã, w zdecydiwóny miészoscë i kąsk niepòliticzno jem dbë, że jakno spòlëzna – Kaszëbi – mómë wiele prawów, le… le z nich nie zwëskiwómë. Tak tej: gadôj, jinaczi nie ùczëją!
Co mieniło przëjãcé ùstawù?
Kąsk przekãsno mógłbë pòwiedzec, że wszëtkò i nic, bò wej z jedny stronë ùchwalenié ùstawù ò nôrodnëch i etnicznëch miészëznach a téż ò regionalnym jãzëkù sprawiło, że na kaszëbską sprawa, w tim na ùczenié kaszëbiznë w szkòłach, zaczãłë płënąc dëtczi z „Warszawë” (kaszëbskô szkòłowô edukacjô, jaką mógł prowadzëc ju òd 1991 r., sta sã pò 2005 wiele szerzi przëstãpnô dzãka pòwiãkszonym òswiatowim subwencjóm), mienił sã téż krôjmalënk: na krajach wsów i miasteczk pòjawiłë sã dëbeltjãzëkòwé tôfle, i kùreszce kaszëbsczi mòże bëc ùżiwóny jakno pòmòcowi jãzëk w niejednëch gminach. Z drëdżi stronë spòlëznowô niwizna kaszëbiznë nie òsta wëdwignionô, pòmòcowòsc kaszëbsczégò jãzëka w ùrzãdach je tak zarichtich fikcją, a z dwadzesce tësący ùczącëch sã w szkòłach kaszëbsczégò jãzëka – maturã (òd 2005 r.) rokroczno pisze nié wiãcy jak 30 maturańtów. Taczé zjawiszcze teòreticë prawa pòzéwają, za Wòjcechã Lamentowiczã, procëmemergencją, co òznôczô nié mni, nié wiãcy jak to, że z ùchwalonégò prawa nie wësztôłca sã praktika jegò stosowaniô, a tej je to martwé prawò. Jakno spòlëzna dobrze jesmë rozpòczãlë, z zaangażowaniô i prôcë wiele pòkòleniów dało sã dobëc ùstôw, jaczi gwarantëje nama prawa (dzejanié stało sã zdrojã prawa, nastąpia emergencjô), równak czej biôtka sã skùńcza, codniowòsc òkôza sã bëc… szarô. Tak czë jinak dzéń 5 stëcznika 2005 rokù na wiedno mdze cezurą w dzejach Kaszëbów i kaszëbsczi resznotë.
Tej to Warszawa „da” nama jãzëk?
To nijak tak nie je. Ùstôw ò nôrodnëch i etnicznëch miészëznach a téż ò regionalnym jãzëkù blós pòcwierdzywô jãzëkòwi status kaszëbiznë, je dokazã, że pòlsczé państwò ùznôwô kaszëbsczi jãzëk za regionalny jãzëk i zòbòwiązëje sã do starë ò jegò ùchòwanié. Deklaracje wëchôdającé z te prawnégò aktu rzeszą państwò (są kònstitutiwné, twòrzą prawną stojiznã), le samò ùznanié kaszëbiznë za jãzëk je deklaratorijné, a gôdającë pò lëdzkù, nie je wiôlgòpańsczim aktã „stwòrzeniô nowégò jãzëka”, le prosto pòcwierdzenim, że taczi jãzëk jistnieje i że jegò brëkòwnicë żëją w pòlsczim państwie.
Pòmòcowi jãzëk? A cëż to je?
Pòmòcowi jãzëk to jãzëk, z jaczégò mòże zwëskac, kòl ùrzãdowégò jãzëka, w łączbie z òrganama gminów, chtërne gò wprowadzëłë. Zgódno z regùlacjama, wëchôdającyma z ùstawù ò nôrodnëch i etnicznëch miészëznach a téż ò regionalnym jãzëkù, pòmòcowi jãzëk – kaszëbsczi mòże wprowadzëc w òbéńdze gminë, w jaczi w pòwszechnym spisënkù lëdztwa i chëczów nié mni jak 20% ji mieszkańców zadeklarowało zwëskiwanié z kaszëbiznë (brëkòwny je ùchwalënk radzëznë gminë). Donëchczas na wprowadzenie kaszëbiznë jakno pòmòcowégò jãzëka dało sã 5 gminów: Parchòwò, Lëniô, Serakòjce, Żukòwò, Lëzëno i zdôwô sã (bôczącë na wëniczi slédnégò spisënkù), że nié tak flot doparłãczą do nich pòstãpné jednostczi teritorialny samòrządzënë.
Tej mògã jô do ùrzãdu pò kaszëbskù pisac?!
Ale jo, do òrganów tëch piãc gminów (wójtów/bùrméstrów i radzëznë gminë/miasta) i do òrganizacjowi jednostczi – ùrzãdu mòże pisac pò kaszëbskù, i to nié blós pisac, le téż składac wszelejaczé administracjowé wniosczi. Tak tej do ùrzãdu mòże pò kaszëbskù wëstãpic np. z wnioskã ò meldunk, nadanié ewidencjowégò numeru, przëłączenié do sécë abò ò ùprzëstãpnienié pùbliczny infòrmacji (wzór nalézesz niżi – zachãcywóm do jegò wëzwëskaniô!). Bôczë, że w ùrzãdach tëch gminów mòżesz pò kaszëbskù téż gadac – ùrzãdnicë są do te przërëchtowóny. Nôwôżniészé je to, żebë nie sromic sã gadac w rodny mòwie i zwëskac z prawów, jaczé mómë dobëté w administracyjnym rëmie.
Blós pòlsczé państwò chróni nasze prawa?
Bôczë, że prawa, chtërnëch jakno Kaszëbi jesmë beneficjentama, wëchôdają z grëbszégò wiora z III generacje prawów człowieka, a to òznôczô, że w zachtnym parce z aktów midzënôrodnégò prawa ratifikòwónëch bez Rzeczpòspòlitą Pòlską. W rédze nëch multilateralnëch (wielestronnëch) midzëpaństwòwëch dogôdënków są te nôbarżi spòdlowé, na przódkù z Eùropejską Kònwencją ò òchronie prawów człowieka i spòdlowëch wòlnotów, z chtërny wëchôdô m.jin. prawò do ùchòwaniô włôsny juwernotë. W ti wielënie wëżipaństwòwégò prawòdawstwa mómë téż drobnotno òdnosziwającé sã do naszi stojiznë, przede wszëtczim Eùropejską Kôrtã Regionalnëch a Miészëznowëch Jãzëków, z jaczi òsta wzãtô definicjô regionalnégò jãzëka. Tak tej chcemë pamiãtac, że nasze prawa wëchôdają nié blós z wòlë pòlsczégò ùstawòdôwcë, le téż z midzënôrodnégò prawa, chtërnégò nicht tak zarô letkò nie mieni.
Në jo, ùstôw ùstawã, le mómë më jaczé prawa zeza jegò zôkrãżô?
Ale jo! Mùszi pamiãtac, że më Kaszëbi w wikszoscë jesmë òbëwatelama pòlsczégò państwa i zwëskiwómë z wszelejaczich prawów, chtërné to państwò zagwësniwô. To, że pòjedné ùprawnienié nie wëchôdô z ùstawù ò nôrodnëch i etnicznëch miészëznach, a téż ò regionalnym jãzëkù, nie òznôczô, że nama nie słëchô. Rzma gwarancjowëch regùlacjów wëchôdô z jinëch aktów pòwszechnorzeszącégò prawa i je mòżlëwé jich wëzwëskanié na naszi rówiznie.
Jesmë ùznóny, a mòże nas legalno òbrażac?
Nié, ni mòże nas òbrażac, òd te ùstawòdôwca mô zesadzoné kònkretné zortë przesprawów – przedmiotã òchronë je zagwësnienié nama bezpiekù i prawa do ùchòwaniô włôsny juwernotë. Przëkładã taczi prawie przesprawë je ta z art. 257 k.k., zgódno z chtërnym chto pùbliczno znieważiwô karno lëdnoscë abò pòjedinczną òsobã z przëczënë ji nôrodny, etniczny, rasowi, wëznaniowi przënôleżnoscë abò téż z przëczënë ji bezwëznaniowòscë abò z taczich przëczënów narësziwô celesną nietikalnosc jiny òsobë, pòdlégô karze pòzbawieniô wòlnoscë do lat 3. Nie je to równak jedurnô regùlacjô zagwësniwającô nama òchronã i gwës przińdze jesz czas, że w prawnëch rozwôżaniach z „Pòmeranią” rzeczemë ò tim wicy.
To wierã ni mòże bëc prôwda, kò jô ni móm czëté, żebë chtos béł kôróny
Jô téż nimò prowadzeniô w tim zôkrãżim badérowaniów ni móm czëté ò przëtrôfkù skôzaniô za przesprawã mòtiwòwaną niezgarą do Kaszëbów. Nie wëchôdô to równak z faktu, że taczé przesprawë nie są pòpełniwóné abò że sądë nie chcą nama ti òchronë dac, le prosto z tegò, że przëtrôfczi taczich przesprawów nie są bez nas zgłosziwóné do prokùraturë, co sprôwiô, że te sprawë nigdë nie trôfiają na sądową wòkandã, a sprawcë czëją sã bezkarny. Tak tej chcemë miec starã ò nasze prawa i robic swòje! Gadôj, jinaczi nie ùczëją!
Klebbów Matis
Zmiłuj sã! – nié, w tim swiece tak cos nie dô. Stari trzimią młodëch w cemnicë, kwaszą, nie dôwają jima rosc. Młodi le żdają, jaż stari sã zwrócą, żebë tej chùtkò wząc jich plac.
Tegò z dołu ni ma widzec. Czej zazérómë do najich pòmòrsczich bùkòwinów (nôùkòwô pòzwa to kwasnô pòmòrskô bùkòwina), jakbë wchôdómë w jiny swiat. Òsoblëwie òb jeséń a zëmã, czej pòd bótama chwarszczi brunô wiôrzta zeschłëch lëstów a òdzymczi bùków letkò sklą swòjim stalowò-szarim mòdłã. W ùszach czëc… cëszã, abò procëmno – wiater, jaczi mòże tu graje szëmné kòncertë. Dzywno, jinaczi. Jo, kò nie dôjta sã zwiesc. To nie je scenografiô òd romanticzny pòwiescë. Wszëtkò tu leno czekô na miónczi, jaczé prawie miałëbë rëgnąc. Roscënë, òd małégò zelëska do nôwiãkszich drzew, jak krótkòbiegôcze w półklãczkù, czekają, jaż matka roda dô znak do wczasnozymkòwégò startu. Te nômniészé, np. kòzegrësc Anemone sylvestris, chcą wëdac kwiatë, nigle bùkòwé lëstë zasłonią jima słuńce.
Dzysô równak ò jinëch lasnëch miónkach, w jaczich nôdgrodą je wid. To gòńba, w jaczi startëją drzewa. Kòżdi małi bùk, dãbk, grôb abò małô lëpa mô starã jak nôchùdzy ùrosc a szerzi rozewrzec kòrónã, żebë słuńcowëch parmieniów dostac jak nôwiãcy, nôlepi przez całi dzéń. Ale to nie je prostô sprawa. Tec wkół ju stoją wërosłé staré drzewa, jaczé jima, tim małim na samim spòdlim lasu, ani mëslą òddac energie naszi nôblëższi gwiôzdë. A jesz jich rozrosłé kòrznie czerpią wòdã a minerałë z wiãkszi głãbie a szerszégò òkrãżô. Mają dosc mòcë, żebë rok w rok rodzëc miliónë lëstów, jaczé òb jeséń spadną, a pò rozjãcym mdą jesz barżi kwasëc humùsowima związkama glebã. Chto jima dostoji? Małi mùszą czekac na pasowną chwilã, krótczi sztót, czej jaczi stari bùk abò òd strëpiałoscë, abò òd piłë drwalów sã zwrócy. Tej w nôwëższim szosu bùkòwinë òtmikô sã òkno w casno ùplotłim paczwórkù (pòl. patchwork) kòrónów. Nie je to długò, bò jiné staré drzewa téż mają szmakã rozszerzëc swòjã òwładã, wëpchnąc wietwie w swiéżą pùstkã. Temù młodé drzewiãta jak le mògą, pãdzą w górã. Żebë le donëkac jak nôwëżi, chùdzy jak jich drëszë z lasnégò przedszkòlô. Pò latach, tam na górze, jich kòróna bãdze sã rozpëchac, kòrzëstac ze słabòscë sąsadów, żebë dobiwac jak nôwiãcy słuńca.
Na òdjimkù z drona widzymë paczwórk kòrónów. Wërazno dozdrzimë czëbk kòżdégò wërosłégò wësok drzewa i grańce midzë jinyma. Tej-sej nalézemë „dzurã”. To plac pò niedôwno zwróconym drzewie. Las mô starã jak nôchùdzy jã zasztopac.
Czësto na sóm kùńc bòżonarodzeniowégò cządu, to je w Matczi Bòsczi Gromiczny (2 II), w brusczim Centrum Kùlturë i Biblioteczi miałë môl przëszëkòwóné bez szkólnëch i szkòlniôków Spòdleczny Szkòłë nr 2 w Brusach Gòdowé òstatczi.
Przédnym pùnktã tegò wëdarzeniô bëła zrëchtowónô na spòdlim tekstu Natalie Kùczkòwsczi i Kòrnelie Wicë (terô ju Beres) kòmédiô w reżiserie Grégòra Schramczi pt. „Gdze Bóg nie chce, tam Òn... – czyli jasełka inaczej”. Akcjô tegò dokazu dzeje sã w czasach dzysdniowëch w piekle krótkò przed Gòdama, a przede wszëtczim tikô sã tegò, że hewò Bóg w swòjim nieòbjimniãtim miłoserdzu wësyłô do tegò królestwa Lëcepra jednã straszlëwą jarchòlëcã, jaczi zadanim je, bë... diôchłóm piekło zbrzëdło i sã jima òdwidzało bëcé złima dëchama. Przedstawienié (jaczégò tekst w swòji pierwòszny wersje pùblikòwała „Stegna” 4/2012) widzôł sã òbzérôczóm, ò czim zaswiôdczałë nié leno mòcné brawa na kùńc kòmédie, le téż wëbùchniãca smiechã òb czas ji graniô.
Prôwdą prôwdzëwą je, że nôlepszi tekst nie sygnie, jeżlë nie je dobrze zagróny. A szkòlniôcë z brusczi „dwójczi” pòkôzelë, że mają drig do aktorstwa. Przédné role nôleżałë do Zuzanë Nakelsczi i Julie Werochòwsczi. Z klar interpretacją zagrałë swòje pòstace, a do te fejn nôtërno, co nijak nie bëło ejnfach, bò doch nót bëło na binie zapłakac, sã wnerwic i krziknąc, bëc przelãkłą, zdzëwòwóną czë grzëmòtno sã zasmiôc. Wspòmnióną jarchòlëcã zagrała Hana Warsyńskô, jakô pò prôwdze nié leno jinszé pùrtczi, le téż òbzérôczów na widzawni przëkònała swòjima krzikama, cëskanim sã „pò piekle”, a nawetka tej-sej szarpniãcym a bùfsniãcym jinszich diôbłów, że biésóm tam pò prôwdze zrobi taczé piekło, jaczégò jesz ni mielë. Marta Cuppa jakno „pòmagéra reżisera” ze swòjim karenkã do pòmòcë téż pòkazała, że bina to je ji plac. Lëcepra, jaczi kùńc kùńców żarlëwie prosy Bòga ò łaskã, fejn zagrała Nataliô Zakrzewskô. I to nie bëlë jesz wszëtcë. Razã na binie i za kùlisama (w tim Wiktoriô Drzewickô, jakô z tekstã w rãkù pilowała, bë wszëtkò szło jak sã przënôleżi) dzejało pôrãnôscë młodëch lëdzy z ósmëch klasów.
Na widzawni bëłë aùtórczi tekstu. Czej pózni je pitelë ò doznania òb czas òbzéraniô przedstôwkù, pòwiedzałë ò nim wiele cepłëch słów. Krótkò rzekłé, jima téż sã fest widzało.
Na kùńc aktorzë i technicznô ekipa razã zaspiéwelë „Biżaha Jezëskù” Bernata Sëchtë, „Swiat przed Tobą klãkł” Jana Rómpsczégò, „Czemù ptôchë dzys spiéwają” i „Pòtkôł zając pieska”. W dwùch òstatnëch dokazach wspiarlë jich pòprzezeblôkłi za gwiôzdczi nômłodszi szkòlniôcë, co chòdzą na kaszëbsczi, to je ti z I b, jaczich ùczi Iréna Jażdżewskô.
A na sóm kùńc béł wëstãp karnów, co tańcowałë. Nôprzód, w widzałëch biôłëch òbleczeniach, ze sniéżną letkòscą sã pòkazałë z „Zëmòwim tuńcã” dzéwczãta z III b Dorotë Pestczi. Pò nich, z mòcą a òstro, jak przënôlégô do ôrtu street dance, zagarnãłë binã dzéwczãta z karna pn. Blaze, prowadzonégò bez Alicjã Senkò.
Te dzéle Gòdowëch òstatków téż sã fest widzałë òbzérôczóm. I wierã nicht, chto w tã niedzelã pò pòpôłniowi kôwce sã wëbrôł do brusczégò CKiB, nie żałowôł, że tu béł.
(K.W.)
Òdj. A. Fùdali
W dzysôdniowi pòpkùlturze zwëczajnô jemioła Viscum album je parłãczonô z kòchbą, szczescym. Niejedny wiészają jã nad wiliowim stołã, a pòtemù sëszą i trzimią bez rok, bò dzãka temù mô sã doma darzëc. Jiny kùszkają sã pòd drzewã, na jaczim jemioła rosce, dlô przińdnégò szczescô w jich miłoce. „Mòc” krza niejedny pòznają z filmów ò dôwnëch celticczich drujidach, òsoblëwie nëch z Asteriksã a Òbeliksã. Równak na Kaszëbach jemioła wierã pierwi ni mia taczich kònotacjów.
Zwëczajnô jemioła, jistno jak jinszé jemiołë (na całim swiece żëje grëbò wiãcy jak sto gatënków) to cëzożiwca. Niewiôldżi, kùglati czerz z zëmòzelonyma lëstama, co rosce na drzewach. Miast kòrznia mô specjalné susadło, jaczim cygnie (kradnie) wòdã a mineralné solë z roscënë-żëwicela. Prôwdac jemioła mô zeloné lëstë, jaczima prowadzy fòtosyntezã, jednakò dzél produktów tegò procesu téż bierze òd drzewa, na jaczim żëje. Ptôczi jedzą biôłé jemiołowé jagòdë, przez co szerok kòscérzą ji zôrna.
W sztôłce jemiołë szlachùją za szadą, zeloną kùglą (do métra strzédnicë). Pewno wedle ti szadoscë i wëcyganiô substancjów z drzewa-żëwicela Kaszëbi przërównywelë jã z kôłtónã, tj. ze specjalno zapùszczonym lokã, w jaczi wplôtelë cëzé włosë. Taczégò loka nie mëlë, nie czosalë. Miôł òn wëcygac z człowieka chòrosc zwóną prawie kôłtónã, a czasã bëc talizmanã.
Na Kaszëbach znómë jesz jednã pòzwã jemiołë – warnié gniôzdo. Gniôzdo pewno wedle sztôłtu. Në, dlôcz warnié…
W Pòlsce mòżna pòtkac jesz dwa òsoblëwé pòdgatënczi zwëczajny jemiołë: chòjnową i jedlënową. Jich pòzwë zdrôdzają, na jaczich drzewach sã cëzożëwią. Na kùńc nôlégô wspòmnąc, że z roscënë robi sã lék na zniżenié cësnieniô krwie.
Malwina Laska-Eichmann to młodô aktórka. Skùńczëła Teatralną Akademiã we Warszawie ë téż m.jin. karno szkòłów mùzycznëch miona Chopina. Zrzeszonô je z warszawsczima binama (Teatr Narodowy i Teatr Ochoty), ji debiutã na wiôldżim ekranie béł film „Wszystko dla mojej matki”. Mieszkô ë robi w stolëcë Pòlsczi, ale pòchôdô z Dzemión. Czë czëje sã Kaszëbką? Prawie ò tim ùdało sã nama zrobic môłą wëdowiédzã przë leżnoscë Zymkòwégò Czëtaniô „Remùsa” w Stãżëcë, w jaczim Malwina Laska-Eichmann wzãła ùdzél. Pò kaszëbskù czëta ë spiéwa.
Pierszé pitanié miało bëc ò to, czë pamiãtôsz swój wëstãp na Festiwalu Pòlsczich i Swiatowëch Hitów pò Kaszëbskù w Lëpińcach, ale ju wiém, że jo, bò jes dzysô w Stãżëcë zaspiéwa nã samã frantówkã, co tedë…Je wiedzec, że pamiãtóm! Jô përznã bëła w szkòle taką kómbinatórką, ë mòja stegna do kaszëbiznë – taczi mòji – bëła dosc krãtô. Na zôczątkù, jakno dzeckò, jô miała w se òpór przed sedzenim dłëżi w szkòle [na ùczbach kaszëbsczégò jãzëka, jaczé bëłë pò jinëch ùczbach – dop. red.]. Jesz tak bëło, że tedë wszëtcë chcelë bëc barżi z miasta, a kaszëbsczi kòjarził sã przede wszëtczim ze wsą. Dlôte mòja stegna bëła takô, żebë nalezc na to swój spòsób, zrzeszëc [kaszëbiznã] z czims, co jô lubiã, to je spiéwóną pòezją abò aktorską spiéwą ë pózni frantówkama Agniészczi Òsecczi. Żebë kaszëbiznã włożëc w to, co je mòje. Bò tedë kaszëbizna jesz nie wëdôwa mie sã mòja. Te Lëpińce to béł dlô mie taczi kamiszk do nalézeniô placu dlô kaszëbiznë w mòjim żëcym. Pózni òglowò robiłë mie sã taczé rewòlucje z mòją juwernotą. Dopiérze jak jô wëjachała z Kaszëb, jô pòczëła, skądka jô jem, skąd je mòja familiô, jak gôdô mòja familiô ë że jô jem doch z tim jãzëkã òsłëchónô òd dzecka. Tatk nama tłomacził bôjczi na kaszëbsczi. Stegna do òdkrëcô mòji juwernotë, jak jô ju rzekła, bëła krãtô ë pewno sã jesz nie skùńczëła.
Mëslë ò kaszëbiznie są z Tobą téż tam, gdzë Të terô mieszkôsz ë robisz? To je wôżné dlô Cebie?Wëjôzd do Warszawë béł baro wôżny ë téż to, na jaczi ôrt we Warszawie òdbiérô sã kaszëbiznã. Nen zôkrãt w mòjim żëcym wiele mie pòkôzôł. Lëdze z Warszawë lubią przëjeżdżac na Kaszëbë na wakacje, gôdają, że tu je tak piãkno. Jô czëła tedë wiedno taczé: „wow – kòmùs to sã widzy”. Ë czedë jô zdôwa do szkòłë teatralny, czedë trzeba bëło zaspiewac lëdową spiéwã, to jô spiéwa pò kaszëbskù. To béł taczi zachwët, ale to jesz nie bëło mòje. To bëło z bùtna. Jô jesz nie bëła z tim „ùłożonô”. Przënômni nié tak pò prôwdze. To sã zmieniło, czedë jô brała ùdzél w perfòrmatiwnym czëtanim dokazu Staszë Bùdzysz Welewetka. Jô sã z tim mòcowa. To béł dlô mie taczi sztót ùzdrzeniô, że to je cos wicy, wiele wicy, niżlë to, że lëdze tu przëjéżdżają na wakacje ë gôdają: jaczi wa môta piãkny haft, jaczi bëlny je syr kaszëbsczi w krómie. Jô sã dowiedzała wicy ò historëji. Jô zaczãła sznëkrowac, doch żëlë tu mòji przódkòwie, co baro sã mielë za Kaszëbów. Bëlë dbë, że są Pòlôsze, są Niemcë, a më jesmë jesz apart. Widzec to w jãzëkù. Jô ni mùszã sã za Kaszëbkã przezeblakac, tak jak nie przezeblôkóm sã za Pòlôszkã, le wiém, że nią jem. Jô zachãcywóm wszëtczich, co nie rozmieją gadac pò kaszëbskù abò mëszlą, że nie rozmieją: mòże na zôczątkù ni mùszisz gadac, żebë czëc sã Kaszëbą? Mòże to je zôczątk stegnë? Ale to je we krwie, w familie. To je wiele głãbszé, niżlë mie sã wëdôwało, jak jô wëjachała.
W Stãżëcë më mòglë pòsłëchac, jak czëtôsz ë spiéwôsz pò kaszëbskù. Mëslisz, że mdą jesz taczé leżnoscë?Móm wiôlgą nôdzejã, że jo. Kaszëbsczi je baro teatralny. Do spiéwaniô czasã drãdżi, bò je baro spółgłoskòwi, pòdobno jak pòlsczi, ale jesz barżi. Ale je teatralny, charakteristiczny. To je cos… jak jô so mëszlã ò białkach w mòji familie... jak jô zaczinóm czëtac czë gadac pò kaszëbskù, to òd razu czëjã, że Kaszëbczi są taczé mòcné. To sã do teatru baro nadôwô, do bùdowaniô pòstacëji.
Gôdôł Mateùsz Bùllmann
Pierszé pitanié miało bëc ò to, czë pamiãtôsz swój wëstãp na Festiwalu Pòlsczich i Swiatowëch Hitów pò Kaszëbskù w Lëpińcach, ale ju wiém, że jo, bò jes dzysô w Stãżëcë zaspiéwa nã samã frantówkã, co tedë…
Je wiedzec, że pamiãtóm! Jô përznã bëła w szkòle taką kómbinatórką, ë mòja stegna do kaszëbiznë – taczi mòji – bëła dosc krãtô. Na zôczątkù, jakno dzeckò, jô miała w se òpór przed sedzenim dłëżi w szkòle [na ùczbach kaszëbsczégò jãzëka, jaczé bëłë pò jinëch ùczbach – dop. red.]. Jesz tak bëło, że tedë wszëtcë chcelë bëc barżi z miasta, a kaszëbsczi kòjarził sã przede wszëtczim ze wsą. Dlôte mòja stegna bëła takô, żebë nalezc na to swój spòsób, zrzeszëc [kaszëbiznã] z czims, co jô lubiã, to je spiéwóną pòezją abò aktorską spiéwą ë pózni frantówkama Agniészczi Òsecczi. Żebë kaszëbiznã włożëc w to, co je mòje. Bò tedë kaszëbizna jesz nie wëdôwa mie sã mòja. Te Lëpińce to béł dlô mie taczi kamiszk do nalézeniô placu dlô kaszëbiznë w mòjim żëcym. Pózni òglowò robiłë mie sã taczé rewòlucje z mòją juwernotą. Dopiérze jak jô wëjachała z Kaszëb, jô pòczëła, skądka jô jem, skąd je mòja familiô, jak gôdô mòja familiô ë że jô jem doch z tim jãzëkã òsłëchónô òd dzecka. Tatk nama tłomacził bôjczi na kaszëbsczi. Stegna do òdkrëcô mòji juwernotë, jak jô ju rzekła, bëła krãtô ë pewno sã jesz nie skùńczëła.
Mëslë ò kaszëbiznie są z Tobą téż tam, gdzë Të terô mieszkôsz ë robisz? To je wôżné dlô Cebie?
Wëjôzd do Warszawë béł baro wôżny ë téż to, na jaczi ôrt we Warszawie òdbiérô sã kaszëbiznã. Nen zôkrãt w mòjim żëcym wiele mie pòkôzôł. Lëdze z Warszawë lubią przëjeżdżac na Kaszëbë na wakacje, gôdają, że tu je tak piãkno. Jô czëła tedë wiedno taczé: „wow – kòmùs to sã widzy”. Ë czedë jô zdôwa do szkòłë teatralny, czedë trzeba bëło zaspiewac lëdową spiéwã, to jô spiéwa pò kaszëbskù. To béł taczi zachwët, ale to jesz nie bëło mòje. To bëło z bùtna. Jô jesz nie bëła z tim „ùłożonô”. Przënômni nié tak pò prôwdze. To sã zmieniło, czedë jô brała ùdzél w perfòrmatiwnym czëtanim dokazu Staszë Bùdzysz Welewetka. Jô sã z tim mòcowa. To béł dlô mie taczi sztót ùzdrzeniô, że to je cos wicy, wiele wicy, niżlë to, że lëdze tu przëjéżdżają na wakacje ë gôdają: jaczi wa môta piãkny haft, jaczi bëlny je syr kaszëbsczi w krómie. Jô sã dowiedzała wicy ò historëji. Jô zaczãła sznëkrowac, doch żëlë tu mòji przódkòwie, co baro sã mielë za Kaszëbów. Bëlë dbë, że są Pòlôsze, są Niemcë, a më jesmë jesz apart. Widzec to w jãzëkù. Jô ni mùszã sã za Kaszëbkã przezeblakac, tak jak nie przezeblôkóm sã za Pòlôszkã, le wiém, że nią jem. Jô zachãcywóm wszëtczich, co nie rozmieją gadac pò kaszëbskù abò mëszlą, że nie rozmieją: mòże na zôczątkù ni mùszisz gadac, żebë czëc sã Kaszëbą? Mòże to je zôczątk stegnë? Ale to je we krwie, w familie. To je wiele głãbszé, niżlë mie sã wëdôwało, jak jô wëjachała.
W Stãżëcë më mòglë pòsłëchac, jak czëtôsz ë spiéwôsz pò kaszëbskù. Mëslisz, że mdą jesz taczé leżnoscë?
Móm wiôlgą nôdzejã, że jo. Kaszëbsczi je baro teatralny. Do spiéwaniô czasã drãdżi, bò je baro spółgłoskòwi, pòdobno jak pòlsczi, ale jesz barżi. Ale je teatralny, charakteristiczny. To je cos… jak jô so mëszlã ò białkach w mòji familie... jak jô zaczinóm czëtac czë gadac pò kaszëbskù, to òd razu czëjã, że Kaszëbczi są taczé mòcné. To sã do teatru baro nadôwô, do bùdowaniô pòstacëji.
W niedzelny wieczór 13 łżëkwiata w Swiónowie ùrma wiérnëch mòdlëła sã òb czas XXII Kaszëbsczi Krziżewi Drodżi. Latosé wëdarzenié òdbiwało sã pòd hasłã „Nôdzeja zawiesc ni mòże” – w dëchù Jubileùszowégò Rokù ògłoszonégò przez papieża Frãcëszka. Temù prawie nôdzeja sta sã przédną témą rozwôżaniów czëtónëch przez dzejarzi z rozmajitëch strón Kaszëb.
Na tã drogã krziżewą w Swiónowie – w Palmòwą Niedzelã – przëjachelë lëdze z blësczich ë daleczich strón Kaszëb, żebë wërazëc swòjã chrzescyjańską wiarã ë szacënk do kaszëbsczi tradicje. Karna ze swiónowsczi parafie niosłë brzozowi krziż, a na samim westrzódkù pielgrzimkòwégò placu wiôldżi symbòliczny krziż ùtwòrzëlë harcerze z Kòlonii ë ze Staniszewa trzimiący w rãkach smólnice. Brzozowi krziż wãdrowôł òd stacji do stacji. Nieslë gò ògniarze, młodi, co latos przëjimną sakrameńt bierzmòwaniégò, szkólny, matczi z Różów Różańcowëch, pòdjimcë z lokalnëch geszëftów, a na samim kùńcu szafarze. Krziż, jaczi razã pònieslë, nie béł przëpôdkòwi. Brzozowé drzewò mô przëbôczëwac ò zbrodni, jakô 84 lata rëchli – òb czas wòjnë – wëdarza sã prawie w Swiónowie.
– Je symbòlã pamiãcë ò tragiczny historie naji swiónowsczi zemi: òb czas òdpùstu Matczi Bòsczi Szkaplérzny 16 lëpińca 1941 rokù òdbëła sã pùblicznô egzekùcjô sôdzowników z lôgru w Stutthofie. Zabiti bëlë partizanowie z kartësczégò krézu, chtërny słëchelë do „Grifa Pòmòrsczégò”. W dzéń egzekùcje przëwiezlë sôdzowników z Kartuz do Swiónowa. Bëlë to: Antón Naczk z Tëchlëna, Jón Dąbrowsczi z Kamiéńcë Królewsczi, Frãcëszk Paszka z Kartuz ë Józef Głodowsczi z Gòwidlëna. Przëwiezlë téż czile sztëk sôdzowników do pòmòcë w bùdowie szëbienicë. Lëdzy, co bëlë zebróny na òdpùsce, sczerowelë na plac zbrodni ë zmùszëlë do òbzéraniô egzekùcje – rzeklë òrganizatorzë.
Na wdôr smiercë partizanów lëdze pòstawilë pózni w tim placu sztërë brzozowé krziże, pòd jaczima gromadzëlë sã z ksãdzã, żebë sã mòdlëc.
Òb czas XXII Kaszëbsczi Krziżewi Drodżi dało sã czëc kaszëbsczégò dëcha w lëfce. To bëło dzãka spiéwóm ë rozwôżanióm zrëchtowónym pò kaszëbskù bez przedstôwców partów Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô z Szëmôłda, Gduńska, Żukòwa, Kôlbùd, Gòrë, Przëwidza ë z samégò Swiónowa. Béł westrzód nich téż przédnik Zrzeszeniégò, Jón Wërowińsczi.
Rozwôżania, chòc dotikałë témë cãżczich lëdzczich kawlów, wëfùlowiwałë wiarą w człowieka ë prawie nôdzeją, téż pòmôgałë w akceptacji cãżôrów, jaczé żëcé człowiekòwi nierôz przënosy. Tak na przikłôd z binë szłë słowa: Chto nie bierze swòjégò krziża, a nie jidze za mną, nie je miã wôrtny. Do chwałë niebiesczi mòżemë duńc, czedë z miłotą ë nôdzeją przëjimómë codniowi jiwer.
Bëło téż słowò ò wspiarcym drëdżégò człowieka w lëchim cządze żëcégò. Bò doch wiedno są wkół nas lëdze, jaczi brëkùją pòceszeniô i nôdzeji. Naszim zadanim je òtrzéc twôrz taczémù człowiekòwi ùcemiãżonémù krziżã. Takô leżnosc sã jesz rôz nie zdarzi. Czë jem w sztãdze to zrobic? Nawetka tej, czej jiny òdpichają negò człowieka na stronã?
Òsoblëwie piãkné bëłë spiéwë w kaszëbsczim jãzëkù, jaczé letëchny zymkòwi wiater niósł dalek w swiat. Tam ònë łączëłë sã ze spiéwã ptôchów ë daleczim szczekanim psów. Pòmalinkù robiło sã corôz cemni, bò to doch béł wieczór. Czej niebò szarzało, krziż nacéchòwóny pòchòdniama przez harcerzi stôwôł sã corôz to wërazniészi.
Na sóm kùńc, czej ju brzozowi krziż béł nazôd do kòscoła wniosłi, zgromadzony wiérny òdspiéwelë piesniã „Swiónowskô nasza Matinkò”.
Òrganizatorama nôbòżeństwa bëlë: parafiô pw. Nôswiãtszi Mariji Pannë w Swiónowie ë swiónowsczi part Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniégò, z jegò prezeską Danutą Kòbielą w rolë przédny òrganizatórczi.
Gracjana Pòtrëkùs
W Kartuzach cziledzesąt młodëch lëdzy z wszelejaczich dzélów Kaszëb pòtkało sã z leżnoscë promòcji aùdiobóka. Bëła to dlô nich òrãdz do czekawi rozmòwë ò pòzdrzatkù jich pòkòleniô na kaszëbiznã.
Promòcjô nowi kaszëbsczi platczi
Zaczãło sã òd nagriwaniô aùdiobóka ksążczi Karolënë Serkòwsczi-Secechòwsczi Scygnac miesądz. Brelë w nim ùdzél ùczniowie z 15 wëżispòdlecznëch szkòłów, sztudérzë kaszëbsczi etnofilologie na Gduńsczim Ùniwersytece a téż aùtórka ze swòją mëmą, Alicją Serkòwską, i chłopã, Jerzim Secechòwsczim. Nagriwôł jich znóny z wiele kaszëbskòjãzëkòwëch pòdjimiznów Jack Pùchalsczi z Radia Gduńsk (pòl. Radio Gdańsk). Na taczi ôrt pòwstôł ju piãtnôsti dzél w òbrëmim projektu „Akademiô Kaszëbsczi Bôjczi”.
Czekawą nowizną je w ti platce prawie ùdba, żebë nagrało jã tak szeroczé karno młodëch lëdzy. Lucyna Radzymińskô, chtërna kòòrdinowała całi projekt, wespół z Éweliną Stefańską, jakô zajimô sã w Kaszëbskò-Pòmòrsczim Zrzeszenim pòdjimiznama sczerowónyma do młodzëznë, pòmëslałë, że żôl bë bëło skùńczëc wespółrobòtã z tą grëpą lëdzy na nagranim. Dlôte 3 łżëkwiata w I Òglowòsztôłcącym Liceùm z Dëbeltjãzëkòwima Òddzélama w Kartuzach òstała zòrganizowónô promòcjô aùdiobóka sparłãczonô z debatą w czile karnach.
Gòscy przëwitôł wicedirektór szkòłë, Witóld Wòjewódka, a pózni przemôwielë przédnik KPZ, Jón Wërowińsczi, i Paùl Kòwalewsczi, nôleżnik Zarządu Kartësczégò Krézu.
Wôżnym dzélã promòcji aùdiobóka bëła gôdka z Karolëną Serkòwską-Secechòwską, chtërna òdpòwiôdała na pitania Lucynë Radzymińsczi. Béł téż czas na pòdzãkòwania dlô ùczniów, co nagriwelë platkã, jich szkólnëch i wszëtczich, co mielë ùdzél w pòwstanim Scygnac miesądz w wersji aùdio.
Kaszëbsczé diskùsje młodëch lëdzy
Drëdżi dzél kartësczégò wëdarzeniô to òbgôdczi w karnach. Młodi lëdze rozprôwielë na taczé hewò témë:
1. Kaszëbsczi jãzëk w szkòle – jiwrë
2. Kaszëbsczi w dozdrzeniałim żëcym – je to wôrt?
3. Wespółrobòta midzë pòkòleniama dlô regionu
4. Kreòwanié òbrazu Kaszëbów
5. Kaszëbsczi jãzëk w bédënkù institucjów kùlturë
6. Kaszëbsczi jãzëk dzysdnia.
Kòżdé z karnów mògło òbgadac dwie z tëch témów (na kòżdą mielë pół gòdzënë). Mòderatorama bëlë: Mónika Kapiszka, Michôł Kargùl, Marta Majewskô, Dark Majkòwsczi, Iwóna Makùrôt i Tatiana Slowi. Òb ten czas jich szkólny, pòd czerënkã Katarzënë Czedrowsczi-Zagòzdón, diskùtowelë ò tëch samëch sprawach.
Na kùńc bëłë jesz prezentacje brzadu tëch rozmòwów.
Czegò chcą młodi?
Miôł jem leżnosc prowadzëc zéńdzenié z dwùma karnama na témã midzëpòkòleniowi wespółrobòtë. Ni móm tej wierã cawnégò pòzdrzatkù na to, co gôdelë młodi ùczãstnicë zéńdzeniô, ale z kùńcowëch prezentacji wëchôdô, że wikszosc jich wëpòwiesców bëła dosc szlachòwnô do te, co jô mógł òd nich czëc.
Pò pierszé wôrt je rzeknąc, że gôdanié ò kaszëbsczim kómpleksu w przëtrôfkù dzysdniowëch licealistów je ju wierã bùten szëkù. Móm prôwdac swiądã, że rozprôwiôł jem z elitą (żelë jidze ò kaszëbsczé sprawë) – z tima ùczniama, co chòdzą na zajmë z kaszëbsczégò jãzëka i cos ju wiedzą ò naji historii i kùlturze, ale zgódno pòdczorchiwelë, że dzysô gôdanié pò kaszëbskù nijak nie je òrãdzą do wëszczérzaniô sã. Dlô wiele jich równieników je wôrtnotą, tim, co pòzytiwno wëprzédniwô młodégò człowieka. A kómpleksë widzą leno w pòkòlenim swòjich starszich i jich nie rozmieją. Jak mie rzeklë w jednym z karnów: Më bë chcelë, żebë òni gôdelë z nama pò kaszëbskù, ale ni mòżemë sã ò to doprosëc. Abò są wstidzą, abò pò prostu nie chcą wińc ze swòji „strefy komfortu”. Je jima zgniło, a më bë chcelë sã ùczëc razã z nima. Nibë nama gôdają, że mómë bëc bùszny z tegò, że jesmë Kaszëbama, ale sami nick òd se nie dôwają, a nawet tej-sej zniechãcywają i kôżą nama ùczëc sã lepi anielsczégò, bò sã barżi przëdô.
Mòcné słowa… Przëjimóm tã kritikã téż do se i wierã dobrze bë bëło, żebë kòżdi, chto zajimô sã dzecama (swòjima abò w szkòle) je wzął so do serca. Wôrt dodac do swòjégò kaszëbsczégò rechùnkù sëmieniô pitanié: Nie zabijóm jô w młodëch pasji do kaszëbiznë swòjim zgnilstwã?
Nicht nie znôł partów KPZ (i Kaszëbsczi Jednotë mët)
Pitôł jem ò to, jak mògą pòmòc młodim lëdzóm kaszëbsczé òrganizacje, czegò bë sã òd nich spòdzéwelë i czë są jima do czegòs brëkòwné. Dostôł jem taką òdpòwiédz: Fejn są taczé akcje, jak to nagriwanié platczi. Dzãka temù më sã dowiedzelë, że jistnieje tak cos jak Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié. Ò jinëch dzejaniach KPZ za baro nie czëlë, òkróm dwùch knôpów, chtërny bëlë czedës na warkòwniach dlô piszącëch pò kaszëbskù òrganizowónëch przez „Pòmeraniã”. Nawetka òni równak nie wiedzelë, że w jich wsë dzejô part Zrzeszeniô, a tim barżi, chto je jegò przédnikã. Dopitiwelë téż, dze mògą nalezc Zrzeszenié na Tik-tokù, Discordze abò Instagramie.
Zapitôł jem tej ò Kaszëbską Jednotã, ale òdpòwiédz bëła jistnô. Mòże jô lëchò trafił, bò widzôł jem na zalë czile lëdzy, co „sã krącą” kòl KPZ abò KJ, ale je to wierã òstrzéga dlô wëszëznów tëch òrganizacji, że wôrt pòmëslëc, co zrobic, żebë lepi trafic do młodzéżë.
Krótczé pòdrechòwanié
Zéńdzenié w Kartuzach bëło dlô mie wiôldżim pòcwierdzenim wôrtnotë kaszëbsczi edukacji. Pôrãdzesąt młodëch lëdzy rozmiało gadac midzë sobą ò kaszëbsczich sprawach, wiele z nich pò kaszëbskù, nie sromiącë sã swòji wëmòwë, słowiznë itd. Miôł jem wrażenié, że nawetka jich szkólny bëlë zadzëwòwóny tim, jak jima bëlno szło.
Wierã nicht z nich (abò wnet nicht) nie znôł najégò jãzëka òd swòjich starszich. Pòznelë gò w szkòle i bëlë rôd, że mają leżnosc sã pòchwalëc jegò znajomòscą. Baro wôżné są téż kòntaktë midzë szkòłownikama z rozmajitëch môlów. Wszëtcë doznelë sã, że kaszëbsczégò jãzëka w strzédnëch szkòłach ùczą sã lëdze òd nordë do pôłniô i wëmieniwelë sã numrama telefónów, pòdôwkama do swòjich spòlëznowëch mediów.
Winszëjã ùdbë na to zéńdzenié jegò òrganizatoróm. Jem gwës, że to béł wôżny dzéń dlô tëch młodëch lëdzy, jich szkólnëch, mòderatorów diskùsje i wszëtczich, co brelë ùdzél w promòcji aùdiobóka i przësłëchiwelë sã òbgôdkóm ùczniów z kaszëbsczich strzédnëch szkòłów.
Dark Majkòwsczi
Rokrocznym swiãtã dlô redakcji i Redakcjowégò Kòlegium „Pòmeranie” je dzéń wrãcziwaniô najich nôdgrodów – Òrmùzdowëch Skrów. Latos ta ùroczëzna bëła 10 łżëkwiata w Mieszczańsczi Zalë Stôromiesczi Radnicë we Gduńskù.
Zaczãło sã 2 gromicznika, czedë òb wieczór nôleżnicë kapitułë pòtkelë sã online i długò diskùtowelë ò kandidatach zgłoszonëch do nôdgrodë przez rozmajité òrganizacje, gazétników, kaszëbsczich dzejarzów, ùszłëch laùreatów Skrë. Za kòżdim z nich bëłë wôżné argùmentë, przesłóné ùdokaznienia robiłë wiôldżé wrażenié, tej wëbranié dobiwców nie szło letkò. Pò czile gòdzënach òbgôdków prowadzonëch przez Piotra Dzekanowsczégò ùdało sã równak duńc do zgòdë i na najim facebókòwim profilu òstało ògłoszoné: W dniu 2 lutego br. kolegium redakcyjne wraz z redakcją „Pomeranii” wybrało laureatów Skier Ormuzdowych za 2024 rok oraz przyznało Stypendium im. Izabelli Trojanowskiej na 2025 rok. A dali szłë alfabeticzno nôzwëska nôdgrodzonëch.
Wszëtcë laùreacë pòtkelë sã dwa miesące pózni, òb czas wspòmnióny ju ùroczëznë w gduńsczi Stôromiesczi Radnicë. Rozegracjã prowadzëlë: Andrzéj Bùsler i Alicjô Balcerzak, chtërny przëwitelë laùreatów i gòscy, westrzód chtërnëch pòjawilë sã przedstôwcowie samòrządowëch wëszëznów i przédnik Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô Jón Wërowińsczi.
Równak nié òni dostelë prawò głosu na zôczątkù. Òb czas wrãcziwaniô Skrów nôwôżniészim VIP-ã je Aleksander Majkòwsczi i jegò arcydokôz Żëcé i przigòdë Remùsa. Wëjimk ò zéńdzenim Arimana z Òrmùzdã na swiãti górze Rewkół przeczëta Éwelina Stefańskô. Pòtemù wszëtcë ùczãstnicë ùroczëznë przëbôczëlë so nôzwëska laùreatów, słëchającë protokòłu ze zéńdzeniô kapitułë.
Nôwôżniészim pùnktã wëdarzeniô w Stôromiesczi Radnicë bëło wrãcziwanié Skrów pòprzédzoné laùdacjama. Jakno pierszô na stółkù przërëchtowónym dlô nôdgrodzonëch sadła Dariô Kaszëbòwskô. Dark Majkòwsczi tak jã wëchwôliwôł: Dariô rozmieje bëc Skrą téż w swòjim nôblëższim òkòlim. Je zakòchónô w Pòmieczënie i òkòlim, rozkòscérzô wiédzã ò herojizmie mieszkańców tëch strón òb czas marszu smiercë, òrganizëje i fùndëje zéńdzenia promùjącé kaszëbską kùlturã, jãzëk i lëteraturã. Nie zabëła téż ò swòji familie. Zaczãła do swòjich dzecy gadac pò kaszëbskù. Jak rzekła: „[Gôdóm do nich] tak, jak rozmiejã, bò jô téż wcyg sã ùczã, ale wòlã, żebë mòje dzecë znałë kaszëbsczi z felama, niżlë nijak nie znałë”.
Drëdżi za régą béł Klebbów Matis. Laùdacjã na jegò tczã wëgłosył przédnik rëmsczégò partu KPZ, Józef Lanc. Wëmienił wiele zasłëgów nômłodszi latosy Skrë, m.jin. jegò lëteracczé i gazétné dobëca. Hewò wëjimk: W 2020 rokù wëdôł tomik pòezji „Dolëzna jiwru”. Regùlarno pùblikùje swòje tekstë w dodôwkù do miesãcznika „Pomerania” – „Stegnie”. Je nôleżnikã redakcjowégò kòlegium biuletinu „Rëmskô Klëka” i nômłodszim w historii nôleżnikã Radzëznë Kaszëbsczégò Jãzëka.
Pòsobną laùdacjã wëgłosył Édmùnd Szczesôk, chtëren nôprzód przëbôcził historiã i znaczenié Kaszëbsczégò Mùzeùm w Kartuzach, a pózni dzejania jegò direktórczi Barbarë Kąkòl. Hewò wëjimk jegò wëpòwiedzë: W wywiadzie udzielonym portalowi Kartuzy.info pani Barbara powiedziała: „Mam osobistą satysfakcję. że przywróciłam muzeum mieszkańcom”. Nie były to słowa bez pokrycia. W licznych wydarzeniach najwięcej uczestniczy osób z Kartuz. Nic dziwnego, mają najbliżej. Ale i muzeum odpowiada na ich zainteresowania, większość wydarzeń jest związana z Kartuzami i powiatem kartuskim Podobnie jak publikacje wydawane przez muzeum.
Pòstãpnô Skra trafiła do karna ùczniów z I Òglowòsztôłcącégò Liceùm w Kòscérznie i jich szkólny kaszëbsczégò jãzëka, ò chtërny tak gôdała Béata Jankòwskô z partu KPZ w Kòscérznie: Iwóna Makùrôt w swòji pedagògiczny robòce mô wiôldżi cësk na to, żebë ùczëc kaszëbsczégò jãzëka na ùtwórczi ôrt, co dôwô bëlny brzôd […]. Ùmiejãtnosc pòdskôcaniô jinëch, robòcosc Iwónë i pedagògiczné spòsobnoscë mają cësk na wielné dobëca jãzëkòwé, mùzyczné i wókalné ji ùczniów, chtërnëch rozmieje zarażac swòją pasją i miłotą do kaszëbsczi òjczëznë.
Je ju tradicją, że jedna ze Skrów trôfiô na Kòcewié. Tim razã dostała jã Magdaléna Pòtulskô, etnodizajnérka, promòtórka kòcewsczi kùchnie i kùlturë swòjégò regionu. Bògdón Peplińsczi rzekł ò ni tak: Jest inicjatorką wielu dzieł promujących Kociewie. To ona – w ramach regionalnego etnodesignu – wypromowała stroje sportowe z kociewskimi ornamentami. Również z jej inicjatywy Fabryka Fajansu we Włocławku stworzyła pierwszą linię ceramiki, ręcznie malowaną w kociewskie kwiaty, produkowaną na skalę przemysłową. Gotuje unikatowy produkt regionalny, tzw. fjut kociewski, czyli miód z maślanki, który zdobył nagrodę w konkursie Nasze Kulinarne Dziedzictwo – Smaki Regionów. Ten kociewski przysmak, z inicjatywy pani Magdaleny został w 2023 r. wpisany na prestiżową Listę Produktów Tradycyjnych, prowadzoną przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
Laùreatã Òrmùzdowi Skrë òstôł téż Zbigniéw Studzyńsczi, wielelatny czerownik karna „Kaszuby” z Kôrsëna i Wielô i jeden ze załóżców partu KPZ w tëch môlëznach. Miklosz Ridiger tak ò nim pòwiôdôł: To postać niezwykła, człowiek głęboko zakorzeniony w kaszubskiej kulturze, który od lat z oddaniem, pasją i pokorą działa na rzecz społeczności Zaborów i Gochów. […] działa nie dla poklasku, lecz z potrzeby serca. Skromny, otwarty, życzliwy – jest żywym przykładem tego, jak można łączyć ludzi, pielęgnować dziedzictwo i przekazywać je kolejnym pokoleniom.
Jakno slédny swòjã Skrã za 2024 rok dostôł żłobiôrz z Żelëstrzewa Wòjcech Wesserling. Co czekawé, rzezba, chtërnã wrãczëlë mù redaktorzë „Pòmeranie”, Słôwk Lewandowsczi i Dark Majkòwsczi, wëkùmôł sóm dlô se. Kò to prawie wasta Wòjcech rëchtëje żłobinë dlô wszëtczich laùreatów òd 2013 rokù. A w laùdacje na jegò tczã Rómk Drzéżdżón napisôł m.jin.: W swòji chëczi w Żelëstrzewie, w sklepie, Wòjcech mô swój warstat. Tam, czãsto zabiwając ò swiece, sedzy ë wërzinô ptôszczi, swiątczi, kòniczi, ricerzów czë królewiónczi. Kòl ti robòtë wióra jaż fruwają pò sklepie, jistno jak ne Òrmùzdowé Skrë sejącé dobro. Jo, jo, bò Wòjcech jak jaczi czarzélc, w kòżdim wërzinkù tacy sztëczk swòji dëszë. A wspiérają gò w tim jegò dzecë a białka Dorota, mésterka, co rozmieje swòjégò artistã, czej trzeba, scygnąc na zemiã.
Pò wrãczenim wszëtczich nôdgrodów przemówiłë nowé Skrë, a pózni jesz béł czas na pôrã wëstąpieniów z gratulacjama.
Òb czas ùroczëznë bëło téż wrãczoné sztipendium m. Izabellë Trojanowsczi dlô młodëch gazétników. Latos dostała je Werónika Kòszôłka, sparłãczonô z Radiã Kaszëbë i gduńsczim òstrzódkã Pòlsczi Telewizje. Nôdgrodã wrãczëlë ji: Éwa Górskô i Jón Wërowińsczi.
Na zakùńczenié rozegracji wëstąpiło karno „Kaszuby” z Kôrsëna i Wielô, razã z latosym dobiwcą Skrë, Zbigniewã Studzyńsczim.
Laùreatóm winszëjemë i ju terô żdajemë za pòsobnyma herojama rozsónyma przez Òrmùzda.
Red.
Pamiãtóm jesz czasë, czedë doma jedurnym robòtã / jedurną masziną béł òdkùrzôcz. Taczi na kabel, bez òsobòwòscë, zwëczajny, wëzdrzôł përznã jak jamnik. Dzysô? Nawetka w mòji mòbilce mieszkô pòmòcnik, chtëren wié ò mie wiãcy nigle mòja mëmka. Co gòrszé, nie bòji sã ti wiédzë wëzwëskac procëm mie. Sztëcznô mądrosc – brzëmi niewinno, prôwda? Òna ju nié leno nas wspòmôgô, ale przede wszëtczim taksëje, analizëje, a w przerwach midzë jednym algòritmã a drëdżim gwësno sã z nas smieje. Cëchò, w blónie.
Lodownica sama rozmieje zamówic sprawùnczi, zégark wié, że nie robimë tëli kroków, kùli mùszimë, a ChatGPT pisze za sztudérów prôce, chtërne mòże pózni sprawdzëc AI [Artificial intelligence; sztëcznô mądrosc, sztëczny mùsk – dop. red.]. Prosté? A bãdze jesz lepi. Leno nim òddómë całą władzã nad swiatã prawie wspòmnióny AI, wôrt bëłobë sã ùgwësnic, czë òna pò prôwdze chce najégò dobra, czë równak barżi swòjégò?
Na przemiar takô mòbilka je lepszim szpiclã niż sąsôdka. Sygnie głosno cos wspòmnąc ò nowim aùce, a ju na ekranie ùzdrzimë promòcje w ti témie. I tak ze wszëtczim. Czedës swòje rojenia mùszôł człowiek so sóm „zwizualizować”, dzys sygnie głosno rzeknąc i AI wié lepi òd nas, co nama je brëkòwné, i zarô téż, jak to mô wëzdrzec. A më? Tej-sej rozmiejemë sã postawic, chòc nié wiedno, czej wszëtkò je nama pòdsëniãté pòd nos. Grzéch nie wëzwëskac taczich chùtczich i prostëch doradów. Przecã ni mòże bëc w ti pòmòcë złëch jintencjów. Prôwda?
A co bë sã stało, czejbë òna – AI – dosta jesz kąsk wiãcy wòlnoscë? Ju nié leno bë mògła nama pòdpòwiadac i radzëc, ale decydowac za nas, je wiedzec, dlô najégò dobra. Na przemiar: Nie zjész dzysô bómków, bò môsz wësoczi cëczer. Miast tegò zjész salôtã. To ju nie je leno technologiô w służbie człowiekòwi, leno barżi dietetik z bòsczim syndromã. Nôlepszé je to, że më za tã sztëczną troskã chãtno i wiele płacymë prôwdzëwima dëtkama. Rozmajité aplikacje mònitorëją naj spik, kroczi, dech, picé i jedzenié. Czedës człowiek mùszôł wierzëc przede wszëtczim sobie, wiedzôł, kùli mô spac, jak wiele zjesc i dokąd jachac. Dzysô nama je barżi wëgódno òddac „lejce” AI. Mòżna pózni na niã zwalëc wiele naszich felów. Lëchò jesmë zajachelë, lëchò spelë, za wiele kùpilë – wszëtkò ji wina. A òna zrobi za nas / dlô nas wnet wszëtkò: wëgenerëje òdjimk, zaprojektëje ògród i chëcz, nawetka napisze dosc dobri felietón, tëli że jesz ji nie jidze pisanié pò kaszëbskù – i dobrze, bò co bë mie òstało? Nôgòrszé je równak to, że sztëcznô mądrosc ùczi sã baro chùtkò, a lëdze procëmno, corôz pòmali i corôz mni. Òstóniemë dalek za nią.
A nen całi ChatGPT – to je dopiérze czekawi wënalôzk. Bòdôj niechtërny cwierdzą, że òn je lepszim kómpanã do kôrbiónczi nigle człowiek, bò jemù sã tak chùtkò nie przikrzi, i wiedno mô cos do napisaniô. A lëdze? Biwô, że z głupim nie jidze gadac, tej lepi sedzec cëchò. Jesz gòrzi, czedë nen chat mô nama zastãpic prôwdzëwégò drëcha, bò wiedno mô wòlny czas, ò kòżdi gòdzënie nocë i dnia, chãtno nama wëséłô nowé rozwiązania naszich jiwrów – në, drëch idealny. Jednégò równak mù felëje: dëszë i czëcô. Mëslita, że òn rëczi, czej më mù piszemë o jaczi naszi tragedie? Chòc gwësno mô wiôlgą starã, żebë më mëslelë, że mù je smùtno, to i tak mało gò to òbchòdzy. Nôgòrzi, czej człowiek, òsoblëwie niedozdrzeniałi, zaczinô w taką drësznotã wierzëc. Realny swiat, je wiedzec, mòże z taczim chatã przegrac biôtkã ò najã dëszã. Ta wòjna dzeje sã na naszich òczach, tëch samëch, chtërne są wiedno wlepioné w mòbilkã, tej letkò bãdze nad nama dobëc. Jesmë słabim procëmnikã dlô corôz mądrzészi sztëczny mądroscë. Z nią je jak z dinamitã – miôł bëc dlô lëdzy pòmòcą, a wëszło jak wiedno. Lëdzy wierã òd stalatów cygnie do samòzagładë.
Nie wiém jak wama, le mie wszëtkò, co je sztëczné, jakòs lëchò sã kòjarzi: sztëczné kwiatë, zãbë, lëpë i mòże na tim skùńczã, bo dali móm jesz gòrszé przikładë. Tej mòże lepi z ti całi sztëczny mądroscë zwëskac leno tëli, co mùszimë, minimùm. Chòc jô përznã móm strach. Na mòje pëtanié, kògùm jô jem, dosta jem krótką òdpòwiesc, że ùmarłą białką jednégò pòlsczégò generała. Za czim bëło pëtac? Jô swòje przecã wiém.
Sedzysz w wëgódnym, miãtczim zeslu doma z taską arbatë w rãce i jednym klikniãcym wchòdzysz darmò do Luwru. Drëdżé klikniãcé i jes w Britijsczim Mùzeùm (British Museum) abò w Sykstińsczi Kaplëcë (Cappella Sistina). Nicht nie stoji kòl cebie, nie robi òdjimków, nie wòłô za bilietã. Mòżesz so włãczëc wëbróną mùzykã i òbzerac òbrazë, wcëskającë do gãbë sztëczk kùcha. Leno të i ekspònatë z rozmajitëch placów na swiece. Prawie wzérôsz na malënk Van Gogha z lëpama i rãkama ùnuzlónyma marmòladą i nicht cë nick za to nie zrobi. Dzysô je to mòżebné i nie je to żódna bôjka. Przecã ò to prawie nama szło, żebë miec wszëtkò na wëcygniãcé rãków, abò barżi czikców. I jak? Widzy sã wama taczé zwiedzywanié? Sygnie wama takô wirtualnô wanoga? Mie wierã nié. Nie je to równak to samò, chòcbë bëło nót stac w dłudżim ògònie pò biliet, wôrt je òbezdrzec Mònã Lisã (Gioconda) na gwôsné òczë, nié przez ekran. Dzysdnia mùzea i skansenë, te z kamów, cegłów, délów i cëszë, zdôwają sã bëc czims niepòtrzébnym, bò przëstãp do kùńsztu (tj. jegò dokazów) przecã mómë w czeszeni. Za czim tej mómë jachac do placów, gdze ni mòże nick dotknąc, nie mòże gadac, a òchrona bôczno zdrzi na kòżdi nasz krok? Prawie za tim. W czasu, gdze wszëtkò mòżna dotknąc, pòdrobic i kùpic, mùzeùm dôwô cos, czegò nie jidze ju nigdze dostac, cos nadzwëkòwégò.
Mòże dlôte mùzea dali przëcygają miliónë lëdzy na całim swiece. Ne wiôldżé i te môłé. Cos w nich sedzy – i nie jidze mie ò pajka czë chrobôka. Przestôwanié z czims pò prôwdze jinaczi szmakô, czësto jak z kôrbiónką bez mòbilkã, jidze gadac, słëchac, a nawetka i widzec, le nie je to pòtkanié „na żëwò”. Dzecóm sã wëdôwô, że mùzeùm to plac ze stôrima zachama, w chtërnym jimra wëchòdzy z kòżdégò nórcëka razã z pajkama, wôrt je jim pòkazac, że tak nie je! Jô kòchóm mùzea, a latné ferie to je nôlepszi czas, żebë òbjachac wnet wszëtczé kòl sebie dzesąti rôz, pòmalinkù, spòkójno. To sã nie przikrzi. Ni mùszi to bëc zarô jaczi Luwr. Na dwiérzach do jednégò z najich skansenów widza jem taczé zdanié: „Pòj, pòkôżã cë, kògùm të jes”. Kò w mùzeach je prôwda ò nas, ò lëdzach, chtërny bëlë przed nama. Mùzea nie chcą ùmierac, ni mògą, bo z nima ùmrze téż naja historiô i kùltura, a tegò przecã nie chcemë. Prôwda?
Tej òb lato baro jem rôd, czej widzã w skansenach i mùzeach skòpicą lëdzy, nôwiãcy familiów z dzecama, i nie je jima jimrotno, bò dzysdniowi mùzealnicë stôwają na głowie, żebë dzecóm a starszim dogòdzëc. Nie je to letkô robòta, bò sprawic, cobë taczi môłi cyfrowi gzub òstôł kòl dôwnégò wëstôwkù chòc na piãc minut, to tak cos jak robòta w cyrkù. Samò gôdanié tej-sej nie sygnie. Nót je zaspiewac, zatańcowac, zagrac, cos nacéchòwac, ùwarzëc. Taczich mómë gòscy w mùzeach – wëmôgającëch. Mùzea i skansenë òb lato nie spią, nawetka w nocë nie je w nich cëchò. Rozmajité kòncertë, wëstôwczi, pòtkania. Cëż w nich sã dzeje, to nie je w głowã do pòjãcô. Ricerze, królewiónczi, żôłniérze i krzëżôcë, czarzelnice i Bòrowô Cotka – wszëtczich jidze pòtkac, czej sã bëlno trafi. W lëpińcu i zélnikù leżnotów nie felëjë. Kòżdi gwësno naléze cos dlô sebie. Chùdzy nigle w jaczi galerii handlowi. Rozmajité warkòwnie lëdowégò kùńsztu, pieczeniégò chleba, pleceniô kòszów a jinszé cëda. Miast jaczégò chińsczégò magnesu znad mòrza lepi so przëwiezc cos prôwdzëwégò, a nôlepi cos, co zrobilë jesmë sami. To je dopiérze pamiątka nié do pòdrobieniô.
Juwerno jak z mùzeama je téż z bibliotekama. Pierwi to béł plac leno z ksążkama, a dzysô nalézesz tam nié leno zwëczajné ksążczi (chòc te lubiã nôbarżi), ale téż planszowé grë, aùdiobóczi, platczi, a przede wszëtczim pòtkôsz czekawëch lëdzy. Jidze mie m.jin. ò zéndzenia z pisarzama, rozmajité warkòwnie i zajmë dlô dzecy i ùstnëch – òglowò są to prôwdzëwé centra kùlturë, nié leno dodomë ksążków, jak bëło czedës. Móm w wiôldżim ùwôżanim lëdzy, chtërny robią w nëch placach, bò dobëc dzysô w miónkach z mòbilką ò ùwôgã człowieka (òsoblëwie nômłodszégò), to je prôwdzëwi kùńszt. Nié kòżdi rozmieje to zrobic. Tej mòże lepi miast leno leżec w słuńcu na pieglëszczu i przewijac bez całi ùrlop rolczi (bënômni nié papiorowi), wôrt je nalezc jaczé mùzeùm w òkòlim? Dlô kòżdégò gwësno cos sã naléze. Na szczescé mómë jich na Kaszëbach skòpicą w kòżdim dzélu, tej je w czim wëbierac. A jeżlë chtos lubi, jak mù sã przikrzi, tej niech nie jidze do mùzeùm – tam jimrë ni ma!
Dwanôsce pòetów prezentowało swòje dokazë pùblice zeszłi w Ksążnicë prof. Gerata Labùdë, jakô je dzélã Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë i Mùzyczi we Wejrowie.
Latosô edicjô Kaszëbsczégò Pòeticczégò Slamù bëła 30 maja, wnet równo rok pò pierszim taczim kònkùrsu (31 maja 2024). Pòsobny rôz zòrganizowelë jã sztudérzë kaszëbsczi etnofilologie wespół z MKPPiM.
– Slam to je taczi kònkùrs, w jaczim lëdze biôtkùją na wiérztë. To je mòżlëwòta, żebë sã pòkazac ze swòjima dokazama, chtërne sã napisało rëchli. Wôrt téż pòdczorchnąc, że wiele lëdzy nie twòrzi na co dzéń, a pisze wiérztë prawie na ten slam. Taczi kònkùrs nie je czims wëmëslonym na Kaszëbach, bò je znóny szerok w Pòlsce i na całim swiece. A czim sã apartni ten naji slam òd wszëtczich jinëch? Më mómë wiedno kùch, arbatã i kawã – gôdô ze smiéchã jedna z òrganizatórków, Mónika Kapiszka, sztudérka trzecégò rokù kaszëbsczi etnofilologii.
– Jak na kòżdim kaszëbsczim wëdarzenim – dodôwô ji drëch z rokù Kasper Kamińsczi. – Lëdze sã tu znają, je familiowô atmòsfera. Kąsk jinszi „ôrt człowieka” przëchòdzy na kaszëbsczé slamë niżle na te pòlsczé – gôdô sztudéra.
Wôrt równak wiedzec, że nié leno Kaszëbi i Kaszëbczi pòjawilë sã na wejrowsczi rozegracji. Ju drëdżi rôz wzãła ùdzél w slamie redaktórka pòrtalu SLAM.art.pl, jakô pòdpisywô sã SidThx. Mieszkô we westrzédny Pòlsce i sama dolmaczi swòje wiérztë na kaszëbsczi z pòmòcą słowarzów.
Razã szło latos na miónczi dwanôsce pòetów. Òrganizatorzë pòdzelëlë jich na trzë wiekòwé kategórie. A hewò dobiwcowie i dobiwczczi:
Kategóriô I – ùczniowie wëżispòdlecznëch szkòłów
1. Zuzana Brzezyńskô, 2. Dóminika Płotka, 3. Frãcëszk Wandtke;
Kategóriô II – dozdrzeniałi
1. Hùbert Szirk, 2. Mateùsz Szuba, 3. Iwò Miszkòwiôk;
Kategóriô III – aùtorzë, chtërny wëdelë ju swòje wiérztë
1. Dawid Zmarzłi, 2. Mateùsz Titës Meyer, Tomôsz Fópka.
– Jô scwierdzëła, że chcã wząc ùdzél w tim kònkùrsu, bò jô napisała ju wiele wiérztów, ale nigdë jem sã nima nie dzelëła, bò to bëło taczé priwatné, mòje. A slam zdôwôł mie sã dobrą leżnoscą do te, żebë pòkazac, co piszã – rzekła Zuzana Brzezyńskô z Òglowòsztôłcącégò Liceùm w Kòscérznie.
A je to letkò dobëc w kaszëbsczim slamie? Jak gôdô jeden z laùreatów, wôżnô je nié leno sama pòezjô, ale i ôrt ji prezentacji.
– Czë to je drãdżé? To zanôlégô òd te, jaczé chto mô doswiôdczenié w wëstãpòwanim pùbliczno abò w gôdanim, żebë bëlno òperowac głosã i przekònac słëchińców i òbzérôczów do tegò, że òni rozmieją to, co je gôdóné, nawetka żelë nie rozmieją samëch słów. Pòezjô mô to do se, że mają prawò sã w ni pòjawic słowa, jaczich lëdze nie bãdą rozmielë – gôdô Hùbert Szirk.
Òb czas slamù pòjawił sã téż specjalny mùzyczny gòsc – Łucjô Żabińskô z kòscersczégò ÒL, chtërna grała na gitarze i spiéwała pò kaszëbskù.
Kòòrdinatorã wëdarzeniô béł Dark Majkòwsczi, chtëren robi w MKPPiM i prowadzy wëkładë dlô sztudérów kaszëbsczi etnofilologie. Tak gôdô ò ùtwórczich miónkach:
– Kaszëbsczi Pòeticczi Slam to je taczé wëdarzenié, jaczégò nicht sã nie spòdzéwôł, a za jaczim jesmë wszëtcë żdelë. To je fejn droga do bùdzeniô pòrëszeniô westrzód przede wszëtczim młodëch ùtwórców, bò wikszosc ùczãstników to licealiscë i sztudérzë. Jesmë ni mielë donëchczas taczégò môla, taczi rozegracji, dze lëdze, co piszą wiérztë, a nie czëją sã w tim dosc mòcny, żebë je pùblikòwac (abò nie wiedzą, jak to zrobic), wëchòdzą przed pùblikã i przedstôwiają swòje ùsôdzczi. Dôwają sã przë tim na pùbliczny òbsąd swòjégò ùtwórstwa, ale mëszlã, że same miónczi, ta riwalizacjô, nie są dlô nich jaż taczé wôżné. A wedle mie nôwôżniészô w tim je dobrô zabawa i to, co sã dzeje pò zakùńczenim slamu, czej ùczãstnicë z rozmajitëch strón Kaszëb – z Kòscérznë, Pùcka, Wejrowa, Kartuz i jinëch môlëznów – stoją w môłëch karnach i gôdają ze sobą pò kaszëbskù, ùmôwiają sã na pòstãpné zéńdzenia, pòznôwają sã… Mëszlã, że to dôwô jima przekònanié, że nie są sami, że lëdzy, co żëją kaszëbizną, co mają pòeticką wrazlëwòtã, je wicy.
Wôrt dodac, że latosô edicjô òstała zòrganizowónô przez sztudérów w jich wòlnym czasu. Łoni rëchtowelë slam w òbrëmim zajmów, ale tak sã jima to ùwidzało, że chcelë gò zrobic jesz rôz (i zapòwiôdają, że nie je to jich slédné słowò!). Dzãkùjemë Kasprowi Kamińsczémù, Mónice Kapiszce, Wiktorie Stolc i wszëtczim, co jima pòmòglë, za fejn ùdbã, za òrganizacjową prôcã i przekazywanié jinym miłotë do kaszëbiznë i do pòezji.
Nawet lajik rozmieje pòznac, co majewnik, a co majewi dwalëst. Prôwdac to krewniôcë i na pierszi, nié baro bôczny, wzér mòżemë sã zmilëc.
Majewi dwalëst Maianthemum bifolium je półbratã wiele barżi pòpùlarnégò ù nas majewnika Convallaria majalis (pòl. konwalia majowa). Jeden a drëdżi je niewiôlgą bëlëną, co rôd rosce w grëpach w lasach, twòrzącë nôniższą zeloną wiôrztã. Òbëdwùm téż matka roda ùsadzëła szeroczé lëstë z òstrim kùnôszkã. Na dodôwk òbëdwa mają niewiôldżé biôłé kwiôtczi, jaczé sã jinaczą z piersza w zeloné, a pòtim w czerwioné niewiôldżé jagòdë. Bë bëła tej leżnosc, żebë je pòmilëc.
Kò sygnie niewiele, żebë bez jiwru òdróżnic òbëdwa gatënczi. Lëstë majewégò dwalësta wëchôdają z łodiżczi, kòżdi z òsóbny. A ù majewnika lëstë (pôrama) jidą prosto z chłąda. Majewi dwalëst mô téż jiné kwiatë, co nie szlachùją jak ù majewnika za malinczima zwónkama. Òdemkłé płatczi pòkazëją całé swòje bënë, z jaczégò na wszëtczé stronë sztopòrczą sztërë prãcëczi. Są tak wëstawióné, że wierã mùchówczi, co przëlatëją na kwiôtczi, mùszą chòc le jeden côrnąc, bò jinaczi nie dóńdą głãbi w kwiôtk. Przë ti leżnoscë jich cała òstóną sëpniãté piszkã. Prôwdac roscëna rozmieje sã mnożëc téż bez òwadów, je samòpisznô.
Majewi dwalëst, chòc je pëszny, òsoblëwie, czej ùsadzywô całé plachce lasnégò diwana, to równak trëje. I to kòżdi dzél roscënë, òd kòrzenia przez lëstë do jagòdów. A to wedle sapòninów, tj. karna òrganicznëch związków rechòwónëch do glëkòzydów. Sapòninë, co mòżna zgadnąc pò pòzwie, twòrzą w wòdze pianã jak mëdło (sapo w łacëznie to prawie mëdło).
„Profilerka” – jeden z baro pòpùlarnëch serialów TVP 1 – mô ju swój drëdżi part (pòl. sezon) pt. „Profilerka. Jastrë”. Dzeje sã òn na nordze Kaszëb, a jegò drżéniã nie je blós kriminalnô akcjô, le téż Kaszëbi: nasz jãzëk, zwëczi a dzysdniowòsc. Emisjô pierszégò dzélëka (òdcynka) – z 13 zaplanowónëch – bëla w sobòtã 6 séwnika ò 8.25 wieczór. Chòc jãzëk kaszëbsczi bãdze czëc dopiérze w czwiôrtim dzélëkù (pòtemù ju w kòżdim jednym), to òd samégò pòczątkù graje w òbrazach kaszëbskô Norda. Kò serial dzeje sã w taczich placach jak Gdina, Jastarna, Kùsfeld, Pùck, Żelëstrzewò, a w dialogach nié jeden rôz pòjôwiô sã Wejrowò, a nawetka malinczi Czôrny Mlin.
Jak to sã stalo, że mómë pierszi rôz w pòlsczim serialu scenë gróné pò kaszëbskù? To je brzôd robòtë aùtórczi scenarnika – Grażinë Mòlsczi. Sama doch je Kaszëbką, ùrodzoną we Wejrowie, wëchòwóną w rodzënie z òkòlô Brus a Chònic, wësztôłconą w III LO w Gdinë. Pò pierszim dzélu „Profilerczi”, jaczi sã dzeje na Aùgùstowsczim Pòjezerzim, Grażina Mòlskô òdwôża sã przeniesc akcjã na Kaszëbë. Cobë lepi òddac dëcha Nordë, rôcza Artura Jablonsczégò za kònsultanta jãzëkòwò-kùlturowégò. – Ma z Grażiną Mòlską mògla sã spòtkac – gôdô Artur Jablonsczi – dzãka Anie Sobòlewsczi, szkólny kaszëbsczégò jãzëka, bò te dwie bialczi są kùzynamë. To bëlo òb lato 2024 rokù w Czôrnym Mlinie. Grażina prawie zaczã pisac scenarnik do negò drëdżégò partu „Profilerczi”. Ju na tim etapie ma dwòje kònsultowala nasze kaszëbsczé zwëczi, pòprôwiala dialodżi, gôdala ò codniowim żëcym Kaszëbów. Na prasowim pòkazu serialu „Profilerka. Jastrë” aùtórka scenarnika rzekla Radiu Kaszëbë: – Jeżeli się nie chce robić Cepelii, a ja nie chciałam, jeżeli wśród tych moich bohaterów są również Kaszubi, to siłą rzeczy trzeba było pokazać te nasze kaszubskie charakterystyczne cechy. Nie tylko kulturalne, też może trochę mentalne, obyczajowe. Uważam też, że język kaszubski to jest duży walor, który dodaje atrakcyjności temu serialowi.
Produkcjô drëdżégò partu serialu warala òd pòlowë strëmiannika do kùńca czerwińca 2025 rokù. Pózni przëszed czas na postprodukcjã: móntaż, ùzwãkòwienié, nôdpisë. A to wszëtkò bëlo robioné jaż do òstatnégò dnia przed emisją pierszégò òdcynka w TVP 1. Westrzód aktorów blós jeden – Mark Richter, solista Mùzycznégò Teatrë w Gdinë – znôl kaszëbsczi z dodomù. Aktór Teatrë „Wybrzeże” Jerzi Gòrzkò przëznôl, że je òslëchóny z kaszëbizną, a Marzena Nieczuja-Ùrbańskô grala rëchli pò kaszëbskù w przedstawienim wedle prozë Martinë Bùndë, a terôz graje Bialkã w òperze „Wòlô Bòskô” (jakô je dzełã m.jin. Łukasza Gòdilë a Damiana Wilmë). Dlô jinëch 11 aktorów, jaczi mielë role pò kaszëbskù, to bëlo jak gadac „pò chińskù” – co sami pòdsztrichiwalë. Przemisłôw Bluszcz w tim falu rzek, że ùczil sã swòjégò tekstë metodą „na môlpã”. Pòwtôrzôl fòneticzno slowa, co je rëchli dostôl nagróné przez Artura Jablonsczégò. Jak nama rzek serialowi kònsultant, z wiele personama, jak z Agniészką Mandat, Kajetanã Wòlniewiczã, Krësztofã Gòdlewsczim abò z Sandrą Kòrzeniôk ë Michałã Czernecczim, dalo sã fejn pògadac ò kùlturze a juwernoce Kaszëbów. Michôł Czernecczi pòdzelil sã swòjima wspòmnieniama ò Zagłãbiu a Górnym Szląskù, dze rós jakno dzeckò. Agniészka Mandat a Kajetón Wòlniewicz fejn pòwiôdalë ò swòjim Krakòwie, zôs Sandra Kòrzeniôk przëzna, że lata témù ni mògła przestac slëchac platczi karna Kùtin, chtërnã chtos ji dôl. Krësztof Gòdlewsczi rôd pòwiôdôl ò swòjim karnie Sztajer, z jaczim spiéwają warszawsczi fòlklor. W serialu „Profilerka. Jastrë” ùzdrzimë wiele trupów, co bez wątpieniô wcygnie nas w kriminalną fabulã, le trzeba rzec, że kaszëbsczi jãzëk dinamizëje akcjã ë sprôwiô, że serialowô pòwiôstka robi sã barżi prôwdzëwô. Teleòbzérnicë na kùńcu sami bãdą òceniwac brzôd ti robòtë. Red.
Zégarczi, òbrączczi, biżuteriô, dokùmentë, òdjimczi, szkòłowé legitimacje, nawetka miłostné lëstë – midzë jinyma taczé zachë òstałë òdebróné sôdzewim kòncentracjowëch lagrów. Le môłi dzél z nich sã ùchòwôł ë do dzysdnia są òne trzimóné w archiwùm w Miemcach, co sã zwie Arolsen Archives. Le mòżna spëtac: je to dlô nich dobri plac? Doch to są rzeczë skradłé, tej òne bë miałë wrócëc do swòjich miéwców abò do jich rodzënów. Temù prawie pòwsta kampaniô StolenMemory – jinaczi Skradłô Pamiãc.
Kampaniô ta dzejô ju òd 2016 rokù. Z pòmòcą wòlontariuszów z całégò swiata Arolsen Archives próbùje òdszëkac krewnëch òfiar nazystowsczich ùstëgòwaniów. Jesz kòl dwa tësące kùwertów, w jaczich są trzimóné rozmajité skradłé zachë, czekają na zwrócenié – w tim kòl 600 z terenu Pòlsczi.Wôżnym dzélã ti midzënôrodny kampanie je wëstôwk pòd tim samim titlã: StolenMemory. W fòrmie mòrsczégò kòntenera abò plakatów pòjôwiô sã tej-sej w rozmajitëch placach – na Kaszëbach téż. W łżëkwiace wëstôwk nalôzł sã w Kartuzach kòl Kaszëbsczégò Mùzeùm – z ti leżnoscë mùzeùm zrëchtowało wëstôwk ò ksãdzu prałace Józefie Bigùsu, jaczi téż przeżił òbòzë, a jegò dokùmentë nalazłë sã w archiwùm w Arolsen. Bez lato wëstôwk mógł òbaczëc téż w Mùzeùm Nôrodnégò Himnu w Bãdominie. W ùszłëch latach béł w Gdinie, w Mùzeùm Sttuthof, na Gduńsczim Ùniwersytece.Wëstôwk przede wszëtczim ùkazëje zdjãca skradłëch zachów – ë tëch, jaczich familie jich miéwców ju òstałë nalazłé, ë tëch, jaczich rodzënë jich miéwców dërchã są szukóné. Òdjimkóm towarzëszi tekst – historie, wspòminczi.
Ambasadórką StolenMemory w Pòlsce je pòchòdzącô z Miemców, a zamieszkałô na Kaszëbach Anna Meier-Òsyńskô (Meier-Osińska). Całé swòje warkòwé żëcé òna mô pòswiãconé badérowanióm ë archiwizowaniémù kòncentracyjnëch lagrów, je téż ùdbòdôwôczką strategie, jakô pòzwòliwô nalezc familie òfiarów. W gôdce dlô „Pòmeranie” òna òpòwiedza ò misje nalézeniégò rodzënów – prawòwitëch miéwców tëch zachów. Czasu je wiedno mni – pòmału blaknie pamiãc ò wòjnowëch kawlach.
– Cobë w nôprostszi spòsób sprawdzëc, czë ùchòwałë sã jaczé dokùmentë abò zachë, jaczé słëchałë do naszégò krewnégò, mòżna wlezc na najã stronã: arolsen-archives.org/pl. Nalôżô sã tam archiwùm online. Są tam wnetk wszëtczé ùchòwóné dokùmentë, tak tej wnetk 30 miliónów. Żelë më tam nie nalézemë szlachù pò naszim krewnym, tedë më mòżemë téż wësłac zapitanié bez zgłoszeniowi fòrmùlôrz – zachãcywô Anna Meier-Òsyńskô.
Nimò że czas wcyg nëkô do przódkù, archiwùm kòżdégò rokù dostôwô 20 tësący nowëch pitaniów ò krewnëch.
– Czãsto rodzënë czekają na jaczés wiadło całé żëcé. Dzãka najémù projektowi mògą sã kùreszce dowiedzec, co sã stało z jich blësczim, dze sã nalôżô jegò kùla. Nié rôz bëło tak, że rodzëna ju w dzéń pò dostanim infòrmacji ò tim, dze òn je pòchòwóny, wsôdała do aùtoła i zarô jacha do Miemców zapalëc znit.
Wiãkszosc papiorów nazyscë mielë zniszczoné, czej pôlëlë dokazë swòjich przesprawów. Zarekwirowóné przedmiotë téż we wiãkszoscë zdżinãłë. Le malinkô jich wielosc przedërcha przez przëpôdk – np. òstałë skrëté bez kògòs, chto mëslôł, że sã na nich ùbògacy. I dzys òne òpòwiôdają historiã. Tak na przëmiar mòżemë pòznac historiã Dariusza Wiaderka.
– Młodi knôp. Béł harcerzã w Szarëch Szeregach we Warszawie. Pòjachôł pierszim transpòrtã. Nôpierwi béł Pawiak, pòtemù Auschwitz, a na òstatk Neuengamme. Krótkò przed kùńca wòjnë wzãlë gò na jeden z trzech òkrãtów, chtërne miałë sôdzewëch ewakùòwac w Lubecczi Hôwindze. Aliancë mëslelë, że na tëch łodzach je niemiecczé wòjskò, tej òni je zbómbòwelë. Mòżemë so przedstawic: òkrãtë sã pôlëłë, mòrze bëło baro zëmné. A czej chto sã dostôł na sztrąd – tam ju na niegò czekôł SS-món z karabinã.
Bëlë bez szans. Na pòkładze bëło 2800 sôdzewëch. Le 23 z nich przeżëło. Westrzód nëch Dariusz. W archiwùm bëła jegò legitimacjô ze szkòłë.
– Jô zdrzã na to zdjãcé ë mëszlã: taczi młodi. Wzérô tak niedowinno ë jesz nie wié, co mù kawel niese. Jô ni mògã zabaczëc jegò òczów na tim òdjimkù. Mómë téż jegò òbòzowé zdjãca z Auschwitz.
Legitimacjô ë jinszé papiorë òstałë òddóné jegò rodzënie pò piãc latach szukaniégò.
– Wòlontariuszka mia nalazłé jegò sëna, jaczi mieszkôł na Hélu. Gôdôł, że pierszi rôz widzôł te zdjãca z òbòzu. Òn znôł swòjégò tatka jakò wiesołégò człowieka, taczégò, co miôł wiedno fùl drëchów, téż w Miemcach. A tu widzy gò w Auschwitz.
W archiwùm nalôzł sã téż jegò lëst z rokù 1969 z pòdanim ò wëdanié zaswiôdczeniégò ò bëtnoscë w òbòzach.
– Wiedno czej jô nen lëst widzã, tej jô sã zastanôwióm, co bë sã słëchało òdpisac. Doch òn béł w piekle. Mòji drëszë mielë jemù w tamtëch czasach òdpisóné tak, jak òdpisëje administracjô: më zrobilë kwerendã ë më mómë to a to – tëli. Żódny empatie. Mie je szkòda, że mie tedë jesz na swiece nie bëło, jô bë òdpisa co jinszégò. Jô bë napisa, że je mie baro przikro, zapita, czë òn chce sã pòdzelëc swòją historią – jeżlë miôłbë taką brëkòwnotã. I pòkôzała wespółczëcé. Chòc tëli.
Pòdobno ò wòjnowëch winach w Miemcach nie lubilë wiele gadac.
– W Miemcach jô wiedno mùszała sã tłomaczëc, czemù jô sã zajmùjã tą témą, czemù to je dlô mie tak wôżné. Gôdelë mie: doch to bëło tak dôwno, ë co të chcesz w ti Pòlsce, doch tam nic ni ma. Jô czëła ne nôgòrszé stereòtipë. Dopiérze czej jô przecygnãła do Òswiãcëmia, ni mùszała jem dłëżi sã tłomaczëc, czemù ta téma je dlô mie tak wôżnô. Tam òna bëła wôżnô dlô wszëtczich nas. Wespółrobiła jem tam z dôwnyma sôdzewima, òrganizowała pòtkania ze swiôdkama, pòlskò-niemiecczé seminaria.
Anna òrganizowała téż pòtkania młodëch lëdzy z Miemców, Ùkrajinë ë z Pòlsczi. Karna młodëch nôpierwi szukałë rodzënów miéwców pamiątków w swòjich krajach. Pòtemù spòtikałë sã w Pòlsce na tidzéń, cobë wëmieniwac sã doswiôdczeniama.
– I prawie karno z Kijowa, jadącë do naju baną, doswiôdczało bómbòwaniégò… Tej tu më gôdómë ò wòjnie sprzed 80 lat, a tu wòjna prawie sã dzeje. Ë co czekawé, młodi z Ùkrajinë przëznôwelë, że òni pierszi rôz òd dôwna sã tak dobrze mòglë wëspac w Òswiãcëmiu – bò ju ni mùszelë sã ò te bómbë bòjec. A młodi z Miemców czãsto gôdają, że jima sã w Òswiãcëmiu cãżkò spi – bò to całé nieszczescé Miemcë mają zbùdowóné...
W Państwòwim Mùzeùm Auschwitz-Birkenau, jaczé je na placu dôwnégò niemiecczégò nazystowsczégò lagru, pò wiãkszoscë òfiarów òsta le cëszô. Czas jidze do przódkù, swiôdkòwie òdchôdają. Nimò to Anna Meier-Òsińskô pòdsztrëchiwô, że kòżda historiô je wôżnô.
Prôwdzëwim skôrbcã tëch òbòzowëch historiów je jinternetowô starna www.stolenmemory.org/pl/.
Z doktorã Rafałã Gòłąbkã, wëkładowcą anielsczégò jãzëka na Radomsczim Ùniwersytece i szkólnym w liceach we Warszawie gôdô Ana Cupa
Dobri dzéń, Kaszëbò z Warszawë.
Dobri dzéń. Witóm serdeczno.
Rafôł, më sã znajemë sztërë lata. I më jesz pò pòlskù wierã nie gôdelë?
Jô mëszlã, że të môsz rëcht.
Môsz Të wiãcy taczich lëdzy? Lëdzy, z jaczima nôtërno gôdôsz pò kaszëbskù, a jak bë sã zdarzëło w jinym, to bë bëło cos dzywnégò.
Je wiele taczich personów, taczich lëdzy na Kaszëbach. Dwie taczé òsobë, jaczé mie przëchôdają do głowë, to je Jiwóna Makùrôt i Dark Majkòwsczi. Jô ni móm jich nigdë czëté pò pòlskù.
Të jes rodzony w Radomiu?
Jo, to je prôwda. Jem rodzony w Radomiu, a mieszkóm we Warszawie. Jô béł na sztudiach w Lublinie. Także rozmajité môle w mòjim żëcym bëłë. Në, na Kaszëbach jô równak nigdë nie mieszkôł. Òd 25 lat mieszkóm we Warszawie.
I tam Të gôdôsz pò kaszëbskù! Pôrã razy w tidzeniu zycher?
Terô baro wiele gôdóm pò kaszëbskù. Temù, że chcã. Mómë taczé karno drëchów na Messendżerze. Òni mieszkają na Kaszëbach, ale téż w jinëch môlach np. w Krakòwie. Më do se zwònimë, nagriwómë codzéń krótczé wiadła tam. Piszemë téż pò kaszëbskù. Je tegò baro wiele i to je fejn. Bò czedës jô miôł lëżnotã gadac pò kaszëbskù blós, jak jô béł na Kaszëbach. A terô je wiele rozmajitëch leżnotów. To je to nagriwanié, ale téż są Kaszëbsczé Kôrbiónczi, gdze pò kaszëbskù w karnie jidze diskùtérowac online. Më sã pòtikómë co czwiôrtk ò 7 wieczór i przez półtora gòdzënë gôdómë. Tak sã mòże baro naùczëc kaszëbsczégò jãzëka. Bò to je żëwi jãzëk. To je baro fejn ùdba. Më so tedë òd se nawzôjno ùczimë.
Më Ce znajemë na Kaszëbach. Nié blós jô, nié blós Twòji drëszë.
Pò prôwdze?
Jo. Przenômni dlô bëtników Kaszëbsczégò Diktanda Të jes znóny. Bò Të òd lat sztartëjesz i dobiwôsz. Tej jes kònkùrencją dlô wiele Kaszëbów. I jesz òd lat latecznëch Të przëjéżdżôsz na Latną Szkòłã Kaszëbsczégò Jãzëka do Wieżëcë. Ale Twòje zaczekawienié kaszëbizną zaczãło sã jesz rëchli?
To bëło baro dôwno temù. Jô béł tedë mòże 12–13 lat stôri. Jô jachôł na taczé kòlonie na Kaszëbë, to bëło w Bòrskù kòl Wiela. I jô so tedë kùpił taką ksążkã, prowadnik pò Kaszëbach. Të mie znôsz, jô baro lubiã rézowac, i tak bëło òd wiedna. I téż wiedno lubiã czëtac ò tëch môlach, gdze jô jadã. I to dlô mie bëło cos, tam tedë jachac na to Pòmòrzé. I jô w tim prowadnikù przeczëtôł, że na Kaszëbach je dialekt kaszëbsczi i że òn je baro apartny i drãdżi. To bëło pòd kùńc 80. latów. I jô mëslôł, że jak jô przëjadã do tegò Bòrska, to wszëtcë mdą gôdelë pò kaszëbskù. Ale je wiedzec, tak nie bëło. Ale jesz jak më jachelë przez Wielé, to bëło tam wiele transpareńtów, gdze bëło napisóné pò kaszëbskù. To béł jaczis kònkùrs.
To béł bòdôj Turniér Gadëszów, jeżlë to bëło w zélnikù?
Jo, to bëło w zélnikù. Nôbarżi pamiãtóm lëtrã „ë” z tëch transpareńtów. Pamiãtóm mòje zadzëwienié, że: wejle, òni mają jaczés swòje apartné lëtrë.
Co Të zrobił z tim zaczekawienim kaszëbizną?
Tedë jesz nick. Pózni bëła era Internetu. I tedë jô zaczął słëchac Radia Kaszëbë. I zazérôł na starnã Tómka Fópczi. I so scygôł jegò felietónë, słëchôł je. I jô sã tedë sóm ùcził kaszëbsczégò pisënkù. I pózni mój drëch z Warszawë mie rzeknął, że je òrganizowónô na Kaszëbach Latnô Szkòła Kaszëbsczégò Jazëka. I tak më z tim mòjim drëchã Bartkã jachelë i jezdzymë do dzysô.
Jak dôwno temù to bëło?
Dzewiãc abò dzesãc lat temù. Nie pamiãtóm. Ale mëszlã, że jô béł latos dzesąti rôz na Latny Szkòle.
Co je taczégò òsoblëwégò w ti Latny Szkòle, że wiele lëdzy rok w rok tam chce bëc?
To je baro fejn leżnota, żebë sã naùczëc jãzëka. Mòże sã naùczëc i pisënkù, i gramaticzi, i gôdczi. Je téż wiele kaszëbsczi kùlturë, historie, ò tim prawie je wiele wëkładów i zéńdzeniów. To je taczi fòrmalny aspekt. A ten drëdżi, barżi niefòrmalny, to są lëdze: òd szkólnëch do ùczãstników. Bëtnikama są baro rozmajiti lëdze i to je fejn, bò nie je jimrotno. Z niechtërnyma z nich më sã znajemë ju 10 lat. Më jesmë ju prosto drëchama.
A za czim to je Tobie wszëtkò pòtrzébné? Të nie jes Kaszëbą, Të sã tu nie ùrodzył. Të tu nie mieszkôsz nawetka. I téż warkòwò nie zajimôsz sã za baro kaszëbsczim jãzëkã. A môsz w se taką serdecznosc i nôtërnosc do kaszëbiznë.
Jô nie wiém, czemù to tak je. Na zôczątkù to bëła cekawòsc. Nôbarżi drãgô bëła dlô mie gôdka. Przez pierszé mòże piãc lat Latny Szkòłë jô mëslôł, że jô sã nigdë nie naùczã gadac swòbódno pò kaszëbskù. Tam je wiele jinszich zwãków, dlô lëdzy z bùtna to je drãgò sã naùczëc. Nawetka terô, jak më gôdómë, to jô mùszã mëslëc i wcyg analizowac, jak jô co gôdóm i jaczich słowów ùżiwóm. Mie bëło czedës lżi gadac pò słowackù niż pò kaszëbskù. Słowackô wëmòwa je dlô mie lżészô niż kaszëbskô. Terô jem barżi przënãcony, bò wicy gôdóm pò kaszëbskù. Ale to je wcyg cëzy jãzëk. A za czim to wszëtkò jesz? Jô mëszlã, jô chcôł so ùdokaznic, że to bãdze mòżebné.
A jak Të przëjéżdżôsz na Kaszëbë, jidzesz sztrasą, do krómù, do jaczis jinstitucje, czëjesz të tam kaszëbsczi jãzëk?
Kò żôl, nié za wiele. A nawetka czasã jô móm starã i zaczinóm gadac w krómie pò kaszëbskù, to lëdze zdrzą na mie kąsk dzywno. Mòże to je temù, że jô nie jem môlowi i że jô gôdóm pò lëterackù. Na przikłôd latos w Òstrzëcach jô szedł do krómù i gôdôł blós pò kaszëbskù, a krómòwô mie òdpòwiôdała pò pòlskù. I jô chcôł reklamówkã, ale nie wiedzôł, jak to rzeknąc, tej jô rzeknął „tuta”. A òna mie dała papiorową taszã. I sã òkôzało, że ta białka wszëtkò rozmiała. A jô pózni sã dowiedzôł, że tuta to je wiedno papiorowô, a jô tak pò prôwdze chcôł bidel. Le to mie drëszë pózni wëklarowelë. Tak że lëdze na Kaszëbach rozmieją, le nie chcą gadac.
Kaszëbi mają Cebie ju przëjãté za swòjégò?
Në tegò to jô nie wiém do kùńca. Wiele lëdzy je baro pòzytiwno nastawionëch do mie. I to òd taczich baro wôżnëch personów jô czuł mileczné słowa, jak Wastna Danuta Pioch, Wastna Bòżena Ùgòwskô. Jak jô spòtkôł Rómana Drzéżdżona i Eùgeniusza Prëczkòwsczégò, to òni rzeklë, że ten mój kaszëbsczi je fejn i są zdzëwiony, że jô jem z Warszawë i tak fejn gôdóm pò kaszëbskù. To bëłë dlô mie baro mileczné słowa. Tej wiele lëdzy gôdô, że jô terô to ju jem Kaszëbą. Ale téż béł taczi niemileczny przëtrôfk na Zjezdze Kaszëbów. Béł tam jeden Kaszëba i jak òn sã dowiedzôł, że më jesmë z Warszawë i gôdómë pò kaszëbskù, to òn rzeknął, że më jesmë „kùndle”. I to nie béł szpòrt. Dlô niegò më bëlë jaczés farwòwóné lësë.
Jô jem z pôłnia Kaszëb i jô Ce tuwò dobrze rozmiejã. I jô wiele razy miała czëté, że jak jô jem z pôłniégò Kaszëb, to jô takô richtich Kaszëbka nie jem. Le jô w jaczims sztóce mòjégò żëcô jem òdpùscëła i taczich kòmeńtérów prosto nie słëchóm.
Môsz prôwdã.
A Të sóm bë sã òdwôżił i rzeknął, że Të ju jes nôleżnikã kaszëbsczi spòlëznë, że Të jes Kaszëbą?
Jô bë baro chcôł, pò prôwdze. Le jô sã wiedno kąsk bòjã, że chtos bë rzeknął, a të jes z Warszawë, to të nie jes nasz. Tak a tak, Kaszëbi, Kaszëbë i kaszëbsczi jãzëk są dlô mie baro wôżny. I z rokù na rok to sã stôwô wcyg wôżniészé. Jô nawetka czedës mëslôł, żebë mòże przecygnąc na Kaszëbë. Jô bë rzeknął, że to nie je niemòżebné. Mòże czedës jo.
Wiész, jô znajã wiele dozdrzeniałëch lëdzy, co chcą sã ùczëc kaszëbsczégò jãzëka. I czasã mëszlã, że to je taczi renesans naszi mòwë. A Të jak na to wzérôsz?
Jô mëszlã, że je ten renesans. Jô sóm widzã westrzód mòjich drëchów i drëszków z Kaszëb. Są tam taczi lëdze, co nigdë nie gôdelë pò kaszëbskù, a terô na nowò òdkriwają swòje kòrznie i chcą sã ùczëc gadac. Je pò prôwdze wiele taczich lëdzy. Dzysdnia je fejn bëc Kaszëbą, pòkazëwac swòjã apartnosc.
Je cos taczégò, co Cebie nerwés robi w Kaszëbach? Rzekni pierszi, a tedë jô Cë rzekã, co mie robi nerwés.
Gwësno to, że wiele z nich nie chce gadac pò kaszëbskù. To, że nie chcą, żebë jich dzecë ùczëłë sã kaszëbsczégò w szkòle, że gôdają, że to je za wiele tegò, pò co jim ten kaszëbsczi, lepi, żebë òne sã ùczëłë anielsczégò abò niemiecczégò. To je baro kòmùdné dlô mie, temù że ti lëdze nie rozmieją, że to je jich juwernota. Jeżlë te dzecë nie naùczą sã jãzëka, to ta kaszëbizna pùdze précz. Téż nerwés robią mie lëdze, jaczi bë chcelë kaszëbsczi jãzëk łãczëc blós ze wsą. To je baro niefejné. I co jesz? Në, mòże téż taczi Kaszëbi, co są za baro bùszny. Òni nie są tolerancyjny, òni akceptëją blós Kaszëbów z krwi a gnôta, a reszta to są dlô nich kùndle. To, mëszlã, wszëtkò. A co ù Ce?
Mie nerwés robią Kaszëbi, jaczi, wiém, że gôdają pò kaszëbskù, ale są zgniłi, żebë gadac. A gôdanié pò kaszëbskù to je to, co Të rzeknął na pòczątkù, to je takô nadaktiwnota mùskù, më mùszimë przë tim wiele mëslec i dac temù czas i energiã. Wiele Kaszëbów rzecze 2–3 zdania pò kaszëbskù a tej przechôdô na pòlsczi. To je dlô mie baro smùtné. Kò nasza tatczëzna brëkùje tegò, żebë më dërch gôdelë pò kaszëbskù. I wiész, że jô czãsto jakno pòzytiwny przikłôd dôwóm Cebie.
Dzãkùjã. Jô sã ceszã, że jô taczim przikładã mògã bëc. To je dlô mie wiôldżé achtnienié. Jô latos téż jem zdôł egzamin na szkólnégò kaszëbsczégò jãzëka. To je dlô mie taczé ùkòrunowanié tëch wszëtczich mòjich dzejaniów. Ale jesz wiele przede mną. To nie je kùńc mòji kaszëbsczi dardżi.
To czegò jô Cë mògã żëczëc na ti kaszëbsczi stegnie?
Jesz barżi i czãscy bëwac na Kaszëbach, jesz barżi w tã spòlëznã wchadac. Jesz wiãcy tegò jãzëka ùżëwac. I wiele dobrëch zéńdzeniów z Kaszëbama. Bò to mie dôwô baro wiele redotë.
To jô Cë prawie tegò żëczã. A jesz, mòże w przińdnoce przecygniãcô na Kaszëbë.
Jo, jo. To mòże téż czedës.
Dzãka, Rafôł, za gôdkã. Do ùzdrzeniô tej, nié blós na Kaszëbach, ale téż na Kaszëbsczich Kôrbiónkach w Internece.
Jo, do ùzdrzeniô.
Jeséń prosy nas, cobë përzinkã zwòlnic. Mòże pò to prawie òna je? Drzewa gùbią lëstë, dni stôwają sã corôz krótszé, a lëft wòni kòmùdą i dimã z ògniszczów. Jô lubiã to spòwòlnienié, kùli mòże tak wiedno gònic, nôprzód za zymkã, a pózni, cobë nie stracëc żódnégò dnia z tak krótczégò kòl nas lata. Terô ju ni mùszimë. Co më mielë miec widzóné i zrobioné do jeseni, to mómë. Czas wëzwëskac to, co mómë òb lato nazbiéróné, naszpórowóné. Je wiedzec, że jidze téż ò rozmajité zapasë na zëmã. Jeséń mô swòje òbrzészczi, a téż môłé przëjemnoscë. Dlôte w nen jesenny ritm żëcégò wpisóné je wëbiéranié bùlew. Przecã pierwi to kòsz fùl bùlew béł znanką lëdzczégò bezpiekù òb zëmã. Cëż mie przëszło do łepa, żebë herojã mòjégò felietonu zrobic bùlwë? Wszëtkò dlôte, że prawie w séwnikù bëła jem ze szkòłowima dzecama na wanodze w Mùzeùm – Wdzydzczim Etnograficznym Parkù w czasu, czedë òdbiwało sã tam prawie zéńdzenié pòd nazwą „Z motyką na bulwy” . Wrócëłë do mie wszëtczé nôlepszé wspòminczi sparłãczoné z wëbiéranim bùlew. Mòji ùczniowie i mòje ùczenczi dopiérze tej ùzdrzelë, jakô w tim je magiô. Niechtërny pierszi rôz widzelë, jak wëzdrzą i roscą bùlwë. Pò prôwdze dzecë wrócëłë dodóm z wanodżi ùczapóné, szczestlëwé i zaczarzonë szmaką pùlków ze sledzama, chtërnëch nôprzód nawetka nie chcałë dotknąc. Wa bë widzelë jich wëstraszoné mùnie przed spróbòwanim. Mòże drãgò w to ùwierzëc, le prawie tak bëło. Kùńc kùńców wëszło na to, że dzecóm nie je wiele brëkòwné do szczescô. Sygnie miech bùlwów prosto z zemi, ògniszcze i mòżlëwòta kòpaniô w zemi. Le jô sã jim nie dzëwùjã. Zemia dôwô nama prôwdzëwé skarbë.
Takô môłô, zwëczajnô, brunô bùlwa, a tëli dôwô szczescô. Nibë nick wiôldżégò ani nawetka piãknégò, a równak tak wôżné. Pò prôwdze bùlwa to je taczi symbòl jeseni. A wëbiéranié bùlew? Dlô tëch, co sã wëchòwelë na gbùrstwie, to bëło wôżné wspòmnienié dzecynnëch lat. Dzysô ju tak nie je – znanka naszich czasów. Dôwni to bëło wiôldżé swiãto dlô całi familie, a téż dlô sąsadów. Dzecë nawetka ni mùszałë jic do szkòłë, leno sedzałë w régach, a starszi prawilë nad kòszama wëfùlowónyma bùlwama. Gdzes na kùńcu pòla wòniôł ju dim z ògniszcza, w chtërnym „sedzałë” ju (i piekłë sã) bùlwë. Nie bëła to leno cãżkô robòta, le téż pòspólnô zabawa, czasã nawetka ze spiéwã i szpòrtã. Dzysô dzecë bë nie bëłë tak letkò zagònioné do robòtë w pòlu, nawetka czej bë chcałë, starszi barżi bë widzelë je nad ksążkama. Òglowò dzysô lëdzy w ti cãżczi robòce zastąpiłë maszinë (kómbajnë), a wëbiéranié bùlew to ju leno dzél dôwnëch wspòminków. Ù mie doma téż. Teli lëdzy, co më mielë w tim czasu ù se na pòlu, wierã nawetka na pògrzebach w familie nie bëło. Wùjów, cotków, półsostrów i półbracynów widzelë më prawie przë ti leżnoscë, bò naje bùlwë bëłë nôlepszé, a smiéchù téż bëło tedë skòpicą przë robòce. Dzysdnia taczich bùlew ju nie jidze kùpic, są nowszé òdmianë, ôrtë z cëzëch strón. To ju nie je ta szmaka... Takô môłô bùlwa, a tëli rozmieje przëwrócëc wspòminków. Mòże w tim je całô magiô?
Sygnie zazdrzec do czipë z bùlwama i przëbôczëc so, że czasã nôwôżniészé skarbë rodzą sã w zemi, sygnie je leno z ni wëdobëc. Całô krëjamnota sedzy w prostoce. Bùlwë to nie je baro aristokraticznô ògardowizna, jak jaczi szabelbón czë szparadżi. To prostô, swójskô, codniowô szmaka. A pùlczi ze sledzama to je mésterstwò w swòji prostoce – jak mie rzekłé dzecë òb czas wanodżi.
W tim jesennym rituale je wiele wdzãcznoscë dlô zemi, pò całim latowim cządze i ji przecã nôleżi sã òdpòczink. I ta redota z pòspólny robòtë, i ta òsoblëwô jesennô cësza – to krótczé ùczbë cerplëwòscë, chtërny tak nama czasã felëje. I tegò wszëtczégò jidze sã przë bùlwach naùczëc: ùbëtkù i cerplëwòscë, czej pózni gòdzënama mùszi wëbierac ne mniészé òd tëch wiôldżich. Dlô mie to bëło wierã gòrszé nigle samò zbiéranié w pòlu. Dzys znôwù zrobi to za człowieka maszina, chòc takô ùczba bë bëła nama terô brëkòwnô jak nigdë. Fejn bë bëło zôs chòc na chwilã nie jic do szkòłë czë do robòtë i wrócëc w ne zôgónë, z półsostrama i półbracynama, bò ò tim, że më razã mielë (przez przëtrôfk, je wiedzec) jednã kùlã fùl bùlwów pòdpôloné, to dzysô ju nicht ze starszich nie pamiãtô… Bëłë to nôbarżi „ùpiekłé” bùlwë w mòjim żëcym.
Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë i Mùzyczi we Wejrowie wëdôwô kòmiks pt. Cemny las – bãdze to drëdżi dzél z przigòdama Chòtka i jegò drëcha Krëpë, chtërnëch më ju mòglë pòznac w dokazu Szczeniã Swiãców (Bëtowò, 2009).
Aùtorã tekstu do nowégò kòmiksu, jistno jak pierszégò partu, je Pioter Dzekanowsczi, pisôrz i gazétnik z Bëtowa, chtëren znóny je czëtińcóm jakno Jón Natrzecy.
– Ùdba wejrowsczégò Mùzeùm, żebë wrócëc do kòmiksowégò Szczeniãca Swiãców z piersza zdebło mie zdzëwòwała. Tec òd wëdaniô pierszégò a jedurnégò heftu ju dosc tëli minãło. Jednakò jô baro béł rôd. Równo ùredóny béł Rómk Kùcharsczi, chtëren w ùsôdzanim Chòtka, Krëpë a jinëch pòstacjów najégò kòmiksu miôł, jakno céchòwnik, wiãkszi ùdzél. Na zôczątkù nôlégało òdłonic w głowie fabùłã, bòhaterów itd. Temù zaczął jem òd przeczëtaniô pierszégò heftu. Tej wzął jem sã za spòdlé do nowëch przigòdów. Z rozmajitëch ùdbów nôbarżi ùwidzała mie sã nëkba na wòdze, przez rzékã, mòrze, pòrt, w czas gladë i sztorëmù. Do tegò chcôł jem przëbaczëc jasotra, wiôlgą, archajiczną rëbã, jakô jesz nié tak dôwno wastowała w najich rzékach, a dzysô wróca w nasze stronë, kò leno jakno hòdowlanô. Pòjawilë sã téż Prësowie, pierwòszny sąsedzë Pòmòrzanów, co mieszkelë pò wschòdny stronie Wisłë. Aite, nowi drëch Chòtka, je prawie Prësã. Równak naji kòmiks nie trzimô sã leno prôwdzëwi historie. Wiele w nim, jak w pierszim hefce, je wëstwôrzaniô – klarëje Pioter Dzekanowsczi.
Akcjô kòmiksù Szczeniã Swiãców dzejała sã na bëtowsczi zemi w 1302 r., czedë wòjarze ksãca Wisława z Ruji i biskùpa kamieńsczégò najachelë Wschòdné Pòmòrzé i chcelë je ùdostac dlô se pò smiercë ksãca Mscëwòja i króla Przemësła. W tim czasu rządzył w tëch stronach czesczi król Wacłôw, a w jegò miono ród Swiãców. Młodi Chòtk je prawie z ti rózdżi. W Cemnym lasu przenôszómë sã nad Wisłã. Je rok 1307, a młodzónk sedzy w Tëchnowach kòl Grëdządza ù swòjégò starka Ditricha Standżi. Wespół z drëchama, Krëpą i Aite, przeżiwają rozmajité przigòdë na Wisle, we Gduńskù, w Òlëwie i w Jastarnie.
Kòmiks, ze swòją chùtką a czekawą akcją, mòże bëc wôrtny téż dlô szkólnëch i ùczniów kaszëbsczégò jãzëka. Jistno bëło w przëtrôfkù pierszégò dzéla, ò jaczim w „Stegnie” (nr 4/2009) Elżbiéta Prëczkòwskô w teksce „Òkã szkólny” pisała tak: „W całoscë Szczeniã Swiãców je bëlną nowizną w kaszëbsczi lëteraturze. Òdmikô dlô pòsobnëch dokazów wiôldżé pòle wspaniałëch tematów òpiartëch na dzejach Kaszëbów. Takô fòrma je prima do ùczbë w szkòle. Z tesknotą żdajemë na nastãpné dokazë, chtërne gwës bãdą równo dobré, a wierã jesz lepszé”. Taką ùdbã mielë téż wëdôwcë Cemnégò lasa:
– Ta pùblikacjô mô nié leno bawic, ale téż ùczëc. Dlôte òstónie zbògaconô ò kaszëbskò-pòlsczi słowôrzk i kôrtë robòtë dlô ùczniów. Kòmiks to bëlné edukacyjné nôrzãdło, jaczé na atrakcyjny ôrt parłãczi òbrôz i tekst, pòmôgô młodémù pòkòleniu w nôùce kaszëbsczégò jãzëka, tak słowiznë, jak i gramaticzi, a do te jesz w pòznanim kùlturë i historii najégò regionu. Dzãka nym materiałóm szkólny ùdostóną wspiarcé do robòtë, a młodi lëdze mòżlëwòtã nôùczi przez zabawã. Wierzã, że naja pùblikacjô bãdze brzadowała pòpùlarizacją kaszëbsczégò jãzëka i zmòcnienim pòczëcô kùlturowi juwernotë – pòdczorchiwô Izabela Bùkòwskô z Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë i Mùzyczi, chtërna je kòòrdinatórką wëdaniô kòmiksu.
Wspòmnióné kôrtë robòtë przërëchtowała dr Joana Ginter. Pierszô z nich tikô sã sami fabùłë – zdarzeniów i herojów. Ùczniowie z pòmòcą sztërzech czekawëch zadaniów bãdą mòglë pòkazac, co zrozmielë z Cemnégò lasa. Drëgô kôrta mô naùczac kaszëbsczi słowiznë i gramaticzi na spòdlim kòmiksu.
Wôżnym, mòże nawet nôwôżniészim dzélã kòżdégò kòmiksu są ilustracje. Róman Kùcharsczi, chtërnégò wëdôwcë rôczëlë do wespółrobòtë, je znóny kaszëbsczim czëtińcóm z pôrã rëchlészich pùblikacjów. Tak òpòwiôdô ò swòji prôcë:
– Mògã pòwiedzec, że dlô mie robòta nad kòżdim kòmiksã to bëlnô przigòda. Je wiedzec, że wëmôgô òna wiele prôcë, bò wszëtkò przëbôcziwô teater, dze mómë wiele aktorów, kòstjimë, rozmajité scenografie i wiôldżé planë, a nawet zwãk… Céchòwnik kòmiksu stôwô sã tej sparłãczenim reżisérë, kòstjimòloga, scenografa i zwãkówca. Nimò tegò, ze wszëtczich mediów, jaczima sã zajimóm – a są to przédno planszowé jigrë – céchòwanié kòmiksu dôwô mie nôwikszą redotã. Baro lubiã òpòwiadac malënkã.
W 2009 rokù jô céchòwôł Szczeniã Swiãców. Bëło to mòżlëwé dzãka Przemkòwi Fòrnalowi ze studia „To design” – i béł to mój pierszi kòmiks, jaczi òstôł wëdóny. Jô sã tedë wprôwiôł do ti robòtë. Pózni miôł jem leżnosc céchòwac jiné kòmiksë, w tim Wakacje w raju wedle scenarnika Barbarë Kòsmòwsczi – dokôz, jaczi béł pò kaszëbskù. Niedôwno jem zrobił téż czile tomów kòmiksu Powstanie warszawskie.
Po wiele latach z wiôlgą redotą i nowim doswiôdczenim jô wrócył do historii Szczeniãca Swiãców. Tim razã przigòda dzeje sã przédno na wòdze. Scenarzista Jón Natrzecy jak wiedno bëlno wszëtkò wëmëslił, twòrzącë krótką, ale baro czekawą i dinamiczną historiã. Mómë tuwò rëbôków, wiôlgą rëbã, czôłna, òkrãtë, flësôków i kùreszce pòrt we Gduńskù… Baro lubiã céchòwac cząd wczasnégò strzédnowieczô. Kòmiks mô leno 24 starnë, ale je w nim baro wiele dinamicznëch kadrów, w jaczich je wiele rëchù. Herojowie Cemnégò lasa ni mają czasu na òdpòczink. Nôbarżi widzałë mie sã scenë, jaczé dzeją sã òb czas sztorëmù na Bôłce. Mòrze wiedno mie fascynowało swòją wiôlgòscą i nieùskromioną mòcą – òpòwiôdô Róman Kùcharsczi.
Pioter Dzekanowsczi nôbarżi zapamiãtôł robòtã zrzeszoną z pòkôzanim Gduńska. Szukôł òn stôrëch kartów i wiele czëtôł na jegò témã:
– Nôwiãkszi jiwer mielë më z ùsadzenim gardu/zómkù i miasta z pòrtã. Tec to béł przedkrziżacczi Gduńsk, nié tak dobrze pòznóny jak ten w pózniészich cządach. Temù më szlë leno w dzélu szlachã historie, a w dzélu mùszelë cos wëstwarzac.
Òbëdwaji ùtwórcowie Cemnégò lasa mają nôdzejã, że pòsobné kòmiksë pò kaszëbskù bãdą pòwstawac czãscy jak donëchczas.
– Mòże nen drëdżi heft bãdze zapòwiescą nowëch kaszëbsczich kòmiksów? Z ùdbama, nawet dosc kònkretnyma, jiwru ni ma. Scenarniczi do nich dô rëchło ùsadzëc. Në, kò gòrzi je z dobrim òbrôzkã. Ò céchòwnika nie je letkò. Na to są pòtrzébné dëtczi, w naddôwkù wiele wiãkszé jak kòl ùsôdzaniô pòwiôstczi abò dokazu na binã. Bez wspiarcô bãdze drãgò. Mùzeùm nalazło je ù ministra edukacje i pewno dzysô taczi wëdôwiznowi szëk mdze nôchùtniészim spòsobã na nowé kaszëbsczé kòmiksë – klarëje Pioter Dzekanowsczi.
– Móm nôdzejã, że w przińdnoce òdkrëjemë jesz nowé przigòdë Chòtka z Tëchómia. I wierzã, że Cemny las ùwidzy sã czëtińcóm a téż zachãcy jich do pòznôwaniô kaszëbsczégò jãzëka. Chcã baro pòdzãkòwac Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë i Mùzyczi we Wejrowie za mòżlëwòtã wzãcô ùdzélu w tim projekce – dodôwô Róman Kùcharsczi.
dm
W Gòrze 18 rujana béł Midzëkòngresowi Zjôzd Młodëch Kaszëbów. W programie òrganizatorzë zaplanowelë midzë jinszima prezentacje ùkôzëjącé rozmajité talentë młodëch Kaszëbów – tak zwóné Skarbë Młodëch Kaszëbów. Tradicyjno nie zafelowało nôdgrodôw. Wrãczonô òsta sztaturka „Mòtil w Jantarze” i trzë wëprzédnienia miona prof. Gerarda Labùdë.
Òrganizatorama Midzëkòngresowégò Zjazdu Młodëch Kaszëbów bëłë Klub Cassubia i partë Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô w Gòrze i w Baninie. Zaczãło sã patrioticzno: òd zéńdzeniégò przë tôblëcë Tónë Ôbrama, jakô je kòl gòrsczégò kòscoła. Òficjalné òdemkniãcé miało plac w Spòdleczny Szkòle w Gòrze. Zjôzd miôł charakter przezérku talentów – to za sprawą prezentacjów „skarbów młodëch”.
– W Zjazdach Młodëch Kaszëbów chòdzy ò to, żebë më sã wszëtcë òbôczëlë, żebë më wszëtcë widzelë, że je baro wiele lëdzy, chtërnym zanôleżi na kaszëbiznie, baro wiele młodëch lëdzy, chtërny chcą dzejac. Më w programie widzelë recytatorów, më mielë wiele karnów, chtërne spiéwałë piãkné piesnie, më gôdelë ò młodëch pisarzach, chtërny piszą i wiérztë, i historiczné ksążczi, i pòwiescë, më gôdelë téż ò òsobach, chtërne dzejają w Internece – rzekła prezes Klubù Młodëch Kaszëbów „Cassubia”, Marta Òkrój-Dudzyńskô.
Na binie wëstąpilë m.jin.: Kòrneliô Gôrstka z Gòrë, Zosza i Frank Wandtke z Rëmie, „Cantus Corda” z Klëkòwi Hëtë, „Skôrb Złoti Górë” z Brodnicë Górny, „Môłé Serakòjce”, ,,PortArt” i ,,Spiéwné kwiôtczi” z Banina. Wikszosc tëch karnów bierze ùdzél w projekce „Rodny Voice”, jaczi je realizowóny bez banińsczi part KPZ.
Prowadzącô to wëdarzenié Marta Òkrój-Dudzyńskô téż pòkôza swòje ùtwórstwò. Marta twòrzi kaszëbsczé coverë rozmajitëch znónëch dokazów. Mòżna je òbaczëc na ji profilu na TikTokù (tiktok.com/@kaszubska.agentka).
Le nié samą mùzyką młodi Kaszëbi żëją. Na ùczãstników Zjazdu czekôł téż rapòrt Etnotankù Kaszëbsczégò Institutu ò inicjatiwach młodëch Kaszëbów. Przedstôwiony òstôł bez sztudérów kaszëbsczi etnofilologie i téż nôleżników KS Pòmòraniô, Kònrada Kòwalsczégò i Hùberta Szirka.
– Główné wniosczi z tegò rapòrtu są mni wicy taczé, że felëje integracje, felëje téż mòdernégò wezdrzeniô na kaszëbiznã, zrozmieniô tegò, jak dzysdnia dzejają technologie i jak je rozkòscerzac. Téż më doszlë do taczich wniosków, że rësznota młodëch ju nie widzy wôrtnoscë w tim, że cos je blós kaszëbsczé, bò téż mô wiôldżé znaczenié to, czë to pò prôwdze je robioné z szëkã – tak tej widzymë taczé òdéńdzenié òd pòdchôdaniô do kaszëbiznë, chtërna je bëlnô blós dlôte, że je kaszëbskô – rzekł Hùbert Szirk.
– Młodi z ti kùlturë i z kaszëbiznë biorą to, co je nôlepszé. Zdrzą colemało kriticzno – dodôł Kònrôd Kòwalsczi.
Mòtil w Jantarze dlô „Spiéwnëch kwiôtków” z Banina
Òb czas Zjazdu przëznónô òsta pòstãpnô sztaturka „Mòtil w Jantarze”. Ji symbòlika narzesziwô do metafòrë, jaką wëczëtac mòże w przedwòjnowi ksążce pt. Ziemia gromadzi prochy napisóny bez Józefa Kiselewsczégò. Wedle niegò Kaszëbi są skarbã (mòtilã) zataconym bez tësąclecé w słowiańsczi brële jantaru. Latosy „Mòtil w Jantarze” trafił do karna „Spiéwné kwiôtczi”.
– Latos karno „Spiéwné kwiôtczi” òbchòdzy jubileùsz 20 lat jistnieniô. Mô na swòjim kònce nagrónëch piãc platków – są to wszëtczé nowé piesnie. Piesnie, chtërne baro mòcno są wëzwëskiwóné w ùczbie kaszëbsczégò jãzëka. Przez to karno przeszło kòl 40 sztëk młodëch lëdzy, jaczi pózni w rozmajitëch swòjich dzejaniach kaszëbiznã mają w sercu – rzekła Elżbiéta Prëczkòwskô.
Trzë nôdgrodë miona prof. Gerata Labùdë
Drëdżi rôz w historie wrãczoné òstałë nôdgrodë miona prof. Gerata Labùdë. Pierszim latosym laùreatã òstało Karno Sztudérów „Pomorania”, jaczé òd 1962 rokù propagùje i rozwijô kaszëbską kùlturã ë juwernotã.
– Jesmë rôd, że najã starã, co ji dërch dokazéwómë, je pò richtoscë widzec. […] Chcemë le twòrzëc jesz wicy leżnosców do pòtkaniô, pòdskacëwac jedny drëdżich, a tak zagwësniwac nama, jak i jesz młodszim òd naju, tã kąsynk jasniészą a redostniészą przińdnotã, w jaczi plac dlô naju Kaszëbów bãdze gwësny i nié do zaprzékòwaniô. Chcemë wcyg a wcyg jic w przódk z kaszëbizną! – taczima słowama Karno Sztudérów „Pomorania” pòdzãkòwało za dostóną nôdgrodã.
Drëgą snôżą sztaturã dosta Kòrneliô Gôrstka, jakô w swòjim pòeticczim i recytatorsczim ùtwórstwie ùkôzëje wôrtnosc i piãkno kaszëbsczégò jãzëka.
– Jô twòrzã pò kaszëbskù wiérztë i staróm sã je pùblikòwac czë to w „Zymkù”, czë to w „Stegnie” i òd nômłodszich lat jô chòdzëła na kònkùrsë „Rodny Mòwë”. Przë pisanim wiele mòżna sã naùczëc. Czãsto jô robiã tak, że jô nôprzódk piszã wiérztã pò pòlskù, bò tak mie je lżi, a pòtemù jô to tłomaczã na kaszëbsczi i szukóm słów w słowarzach. Dlô mie kaszëbsczi je mni nôtëralny, ale móm starã z niegò kòrzëstac, bò òn je baro piãkny – rzekła pòetka.
Trzecé wëprzédnienié dostała Mónika Kapiszka, jakô bez granié w filmikach w spòlëznowëch mediach na hùmòristiczny ôrt prezentëje kaszëbsczi jãzëk. Dokładno chòdzy ò szpòrtowné filmiczi z serie „Trudë Trudë”, jaczé jidze òbaczëc na facebookù Mùzeùm – Kaszëbsczégò Parkù Etnograficznégò we Wdzydzach.
– „Truda” to béł projekt, jaczi wëszedł z dobri zôbawë i taczi je do dzysô plan, żebë wiedno przë „Trudach Trudë” bëlno sã bawic, nagriwającë rozmajité scenczi, czedë Truda pòstãpny rôz mùszi sã biôtkòwac z rozmajitima procëmnotama – taczima jak np. sprzątanié, mëcé òknów, warzenié, sztëpòwanié abò spiérczi z sąsadama – rzekła Mónika.
Dzãka Trudze kaszëbsczi jãzëk pòjôwiô sã téż na drëdżim kùńcu Pòlsczi. Tej mòżemë bëc wdzãczny, że ùdba na nã pòstacjã ùrodza sã w wëòbraznie reżiserczi tëch filmików, Éwelinë Karczewsczi-Luhm.
– Jô chca, żebë Truda bëła blëskô lëdzóm. Natchnienim dlô scenarnika są dlô mie sytuacje prosto z żëcégò – z terôczasnoscë i òpòwiescë z ùszłotë. Truda mô niesc ùsmiéwk, distans i pògòdã dëcha, bëc taczim widkã w szari codniowòscë – rzekła Éwelina.
Do ùzdrzeniégò na nastãpnym Zjezdze Młodëch
Co ùczãstnicë Midzëkòngresowégò Zjazdu Młodëch wzãlë ze sobą dodóm? Wierã wiele inspiracji i jesz wiãcy nôdzeji, że przińdnota przëniese pòstãpné leżnoscë do pòtikaniégò sã i do integracji. Temù wszëtczim młodim całã i dëchã gôdómë: do ùzdrzeniô na pòstãpnym Zjezdze!
Napisa Gracjana Pòtrëkùs
Prôcownicë Zôpadnokaszëbsczégò Mùzeùm w Bëtowie a téż Institutu Etnologii i Kùlturowi Antropòlogii Łódzczégò Ùniwersytetu zrëchtowelë szósté Jesénné Antropòlogiczné Warkòwnie pt. „Oblicza dokumentu. Film jako źródło do opisu i interpretacji kultury”.
W tim wëdarzenim, jaczé bëło w dniach 17–19 rujana, ùczãstniczëlë badérowie z czile nôùkòwëch òstrzódków w Pòlsce (Jagellońsczi Ùniwersytet, Warszawsczi Ùniwersytet, Ùniwersytet Adama Mickewicza w Pòznaniu, Łódzczi Ùniwersytet) a téż z dwùch institucjów kùlturë: Nôrodnégò Mùzeùm we Gduńskù i bëtowsczégò mùzeùm.
W bògatim programie warkòwniów wiele bëło témów sparłãczonëch z Kaszëbama i nają kùlturą. Ùczãstnicë mòglë m.jin. òbezdrzec dzélëczi filmù Andrzeja Dudzyńsczégò „Tajemnice świata światów. Opowieści o Józefie Chełmowskim” i pòsłëchac kòmentarza reżisérë. Bëło téż zwiedzanié czasowégò wëstôwkù pt. „Etnikolor. Bytowska mozaika etniczna”, pò jaczim òprowadzył dr Macéj Kwaskewicz.
Latosô laùreatka Nôdgrodë Tédorë, Éwa Òrzechòwskô, wespół z reżisérą Adamã Ptaszińsczim prezentowelë i kòmentowelë film „Obrówka nasza rzeczka”. Wëstąpił téż dr Łukôsz Zołtkòwsczi, bëtowsczi mùzeòwnik, znóny czëtińcóm „Pòmeranii” z wielnëch artiklów zrzeszonëch przédno ze zôpadnyma Kaszëbama. Titel jegò referatu to: „Dokument czy algorytm? O filmowych materiałach w prasie lokalnej na przykładzie Bytowa”.
Warkòwnie w Zôpadnokaszëbsczim Mùzeùm to cykliczné pòtkania antropòlogicznégò òkrãżô – akademicczégò i mùzeòwégò. Jistno jak w ùszłëch latach pòdrechòwanim zéńdzeniô bãdze pùblikacjô, jakô wińdze smarą dzãka wespółrobòce bëtowsczégò mùzeùm z Wëdôwizną Łódzczégò Ùniwersytetu.
– Pòtikómë sã òd kòl 20 lat, nieregùlarno, co dwa abò trzë lata. Przedstôwcowie hùmanisticznëch nôùków, przede wszëtczim antropòlogòwie i mùzeòwnicë… To bëło założenié najich pòtkaniów, żebë sparłãczëc te dwa nieczãsto mającé ze sobą łączbã òkrãża i tuwò, w mùzeùm w zómkù, gadac ò wôżnëch sprawach. I, jak pòdczorchnął jeden z kaszëbsczich ùczałëch, prof. Cezari Òbracht-Prondzyńsczi, to sã ùdało. Dalek òd centrów akademicczich, w Bëtowie. Më ju gôdelë ò òbliczach nieprofesjonalnégò kùńsztu, òbliczach mùzeòwnictwa w Pòlsce i za ji grańcama, ò òbliczach chòroscë, nôtërë, òbliczach môłëch miast w czasach płinny nowòczasnotë. A te latosé warkòwnie są namienioné filmòwi, òsoblëwie dokùmentalnémù, w tim etnograficznémù abò antropòlogicznémù.
Za dwa lata bãdzemë chcelë zôs sã pòtkac, żebë znôwù pògadac. Ale na rozmòwach sã nie kùńczi. Zôpadnokaszëbsczé Mùzeùm pòzwòliwô nama téż wëdac tom, pòkazac [to, ò czim gôdómë] w ksążkach, chtërne jistnieją òd lat w rozmajitëch òkrãżach – klarëje prof. Éwa Nowina-Sroczińskô [pòl. Sroczyńska], nôùkòwô czerowniczka Jesénnëch Antropòlogicznëch Warkòwniów.
Prôwdac to nôchùtniészi cëcón na Kaszëbach, kò dłudżé nodżi nié wiedno retają gò przed wrogama.
Plac do żëcô dlô szarégò zajka Lepus europaeus ùsadzył na Kaszëbach człowiek. Kònkretno pierszi gbùrzë, chtërny trzebiącë lasë, zaczãlë twòrzëc jich nôtërné sedlëszcza – pòla. Tak bez tësące lat razã z rostã rëmù zbòżowëch gónów a łąków rosła pòpùlacjô tegò cëcóna. Równak slédné pół wiekù nie bëło dlô naszich zajków mirné. Jich wielëna w przërównanim z 70. latama XX wiekù zmiészëła sã 5–6 razy! Starszi pewno mògą sobie wdarzëc, czej wnet kòżdą szpacérã za miastã westrzód pól òbòniało spòtkanié szaruszka. Badérowie rozmajice tłómaczą, wedle czegò na zajczi przëszła biéda: chemizacjô ùprawów, rost mònokùlturowëch plantacjów, nowé, nieznóné przedtim chòroscë, procëmszôłné szczepiónczi dlô lësów, co pòcygnãło rost wielënë negò drapieżnika.
Prôwdac w slédny dekadze pòpùlacjô szarégò zajka letkò sã dwigô, kò wcyg je ji dalek do wielënë z pòłowë XX wiekù. Czekawé, że nen rost widzymë m.jin. na Kaszëbach òb czas òdrôdzaniô wilka. Tec nen drapieżnik téż jachtëje szaruszczi! Jo, kò leno tej-sej. Górã w jegò menu mają sarnë, jelenie i dzëczi. Za to, czej trafi, na placu zabijô lësë i luz pùszczoné psë. To je prawie ne gatënczi, jaczé są wiãkszą zagrôżbą dlô zajków jak wilk.
Wôrt wiedzec, że Lepus europaeus biegô baro chùtkò. Ù nas na Pòmòrzim nôrëchli westrzód cëcónów. Sztótama mòże nëkac nawet wiãcy jak 70 km/h. Jiną òbroną przed wrogama je szarô farwa, dzãka jaczi rozmieje sã bëlno tacëc.
P.D
Mieskô Pùblicznô Biblioteka w Lãbòrgù w 2025 rokù zjiszczała projekt „Wesołe wędrówki z pomorską książką / Wiesołé wanodżi z pòmòrską ksążką”. Dzãka aùtorsczim zéńdzenióm, warkòwnióm i kònkùrsóm wiele dzecy i dozdrzeniałëch czëtińców pòznôwało lëteraczé dokazë i mògło sã pòtkac z pisarzama i pòetama.
Kònkùrsë, warkòwnie i lëteracczi piknik
Lãbòrskô biblioteka zrëchtowała m.jin. czile kònkùrsów, co miałë zachãcëwac do pòżiczaniô z ni ksążków i pòznôwaniô jich zamkłoscë. Wôrt wspòmnąc chòcle ò pòlskòjãzëkòwëch miónkach pn. Konkurs Pięknego Czytania i pòwiatowëch eliminacjach Méstra Bëlnégò Czëtaniô pò kaszëbskù. Òdbëłë sã téż familijné detektiwisticzné warkòwnie, òb czas chtërnëch czëtińcowie òdkriwelë zbiorë Miesczi Pùbliczny Biblioteczi (MPB), m.jin. ksążczi z rozszerzwioną jawernotą. W szukanim tëch skarbów jich prowadniczką bëła Werónka – herojka kaszëbsczégò cyklu ksążeczków aùtorstwa Aleksandrë i Darka Majkòwsczich. Dzecë pòmôgałë ji nalezc zgùbiony darënk òd mëmczi i równoczasno pòznôwałë jinëch bòhatérów tekstów dlô dzôtk.
Jednym òd nôwikszich wëdarzeniów, co bëłë zòrganizowóné w òbrëmim projektu, béł majewi lëteracczi piknik, jaczi òstôł zrëchtowóny w Lãbòrgù. Jegò ùczãstnicë przenieslë sã do swiata ksążków, wëòbraznie i zabawë, kòrzistającë z wielnëch atrakcjów (m.jin. plenerowëch jigrów zrzeszonëch ze zamkłoscą ksążków dlô nômłodszich czëtińców). Specjalnym gòscã béł Pan Poeta – aùtór krótczich edukacyjnëch bôjków – chtëren zachãcywôł dzecë do ùtwórczi aktiwnotë i pòspólnégò czëtaniô.
Zéńdzenia z aùtorama
Realizacjô projektu zaczãła sã latos òb zymk, ale pòczątków mòżemë szëkac czile lat rëchli. Z doswiôdczeniów lãbòrsczich bibliotekôrków – òsoblëwie z akcji „Biblioteka Go”, w jaczi ùczniowie zbiérelë nalimczi i nôdgrodë za czëtanié – wëchôdało, że zéńdzenia z aùtorama mają wiôldżi wpłiw na zwikszenié wielënë czëtińców i lëczbë pòżiczónëch przez nich ksążków. Dlôte latos MPB w Lãbòrgù ùdbała so zòrganizowac jesz wicy aùtorsczich zéńdzeniów, a przë leżnoscë wëpromòwac môlowëch ùtwórców.
We wespółrobòce ze szkólnyma, regionalistama i bibliotekarzama pòwstała lësta lektur, jakô òsta przekôzónô do szkòłów i biblioteków w lãbòrsczim pòwiece i òpùblikòwónô w Internece. Aùtorama tëch lektur bëlë tak kaszëbskòjãzëkòwi, jak i pòlskòjãzëkòwi pisarze z Pòmòrzô, m.jin. Ana Gliszczińskô, Tomôsz Fópka, Dariô Kaszëbòwskô, Roksana Jãdrzejewskô-Wróbel, Kasza Keller i Magda Kùbiak. MPB zachãcëwała do czëtaniô jich ksążków, a pózni rëchtowała aùtorsczé zéńdzenia.
– Jô gôdała przede wszëtczim ò mòjich dwùch dokazach dlô dzôtk: Franc i tajemnica jantaru a téż Walerka i bohaterki Jastry. To są ksążczi pò pòlskù, ale ò Kaszëbach – rzekła nama Dariô Kaszëbòwskô, chtërna w lãbòrsczi bibliotece òpòwiôdała przédno ò pòstacjach z kaszëbsczi demònologie: Bòrowi Cotce, stolemach, krôsniãtach, mùmôczach, grifie, Gòskù i jinëch. – Jô chcã, żebë dzecë znałë te naje wierzenia, żebë bëłë òne dlô nich czims nôtërnym, bò czãsto znają leno pòstacje z taczich ksążków, jak Harry Potter abò „Panownik piestrzeniów” [The Lord of the Rings].
Nié wszëtczé zéńdzenia òdbiwałë sã w Lãbòrgù. Tómk Fópka pòtkôł sã z dzecama w Céwicach i Łebùni, dze czëtôł swòje wiérztë i tłomaczenia tekstów Juliana Tuwima i Jana Brzechwë. Ana Gliszczińskô pòjachała do Spòdleczny Szkòle w Szëmrëjcach i filie Gminowi Biblioteczi w Lãbòrsczim Maszewie. Òpòwiôdała ò pòstacjach ze swòjich ksążków ò Bëtkù.
– Jem baro rôd, że jô mògła wzyc ùdzél w tim projekce. Wiedno wôrt je rôczëc dzecë do czëtaniô, a òsoblëwie do czëtaniô pò kaszëbskù. Móm nôdzejã, że taczich zéńdzeniów z nają lëteraturą bãdze jak nôwicy, bò dzãka temù rosce nama lëczba czëtińców. Dlô wiele z ùczãstników nëch zéńdzeniów to bëłë pierszé pòtkania z kaszëbizną. Móm nôdzejã, że ùdało mie sã jich zachãcëc do pòznôwaniô naji kùlturë i jãzëka – gôdô Ana Gliszczińskô.
W projekce „Wesołe wędrówki z pomorską książką / Wiesołé wanodżi z pòmòrską ksążką” wzãło ùdzél kòl 540 lëdzy, a robòtnicë lãbòrsczi biblioteczi zapòwiôdają, że promòwanié aùtorów z najégò regionu i jich dokazów bãdze jich célã téż w przińdnym rokù.
Na Kameralny Zalë Mùzycznégò Teatru w Gdinie òd 8 smùtana 2025 rokù òbzérnicë mògą przeżëwac wanogã kaszëbsczima szlachama dzãka widzawiszczu pt. „Wanożnicë”, w reżiserie Katarzënë Szyngierë – ùznóny artistczi, jako na przëmiar reżisérowa wiele razy wëapartniony dokôz pt. „1989” w Gduńsczim Szekspirowsczim Teatrze a Teatrze m. Juliusza Słowacczégò w Krakòwie. Ji nôzwëskò mòże zaczekawic, a w najim strzodowiszczu téż, a mòże przede wszëtczim, to, jak młodô reżisérka z Gduńska widzy terôczasné Kaszëbë.
Równak to nié òna je tuwò nôwôżniészô. „Wanożnicë” to diplomòwé przedstawienié sztudérów z IV rokù Wòkalno-Aktorsczégò Sztudium m. Danutë Baduszkòwi w Gdinie. Dzesãc lëdzy – òsmë białków (Paùlëna Bòrzëmòwskô, Wiktoriô Czerpôk [Czerpak], Małgòrzata Frey, Alicjô Jeromink [Jerominek], Éstera Rospòndk [Rospondek], Klaùdiô Sobieszk [Sobieszek], Maja Tomaszk [Tomaszek], Karolëna Trojnackô) i dwùch chłopów (Michôł Labùda a Cezari Wëtwer [Wytwer]) – młodëch artistów, chtërny zarô wërëgną ze szkòłë w rézã warkòwégò żëcô. Aktorzë-sztudérzë są baro wôżny, bò przedstawienié zdôwô sã bëc w jaczims dzélu przefiltrowóné bez jich pòchôdanié, doswiôdczenié czë wseczëca. Blós pôrã artistów je stądka, ale kòżda i kòżden dôwô dokazowi part sebie.
Całé widzawiszcze mô bëc téż dzélã fejrowaniô 100-lecô gardu Gdiniô w przińdnym rokù. Dokôz je òpiarti na mùzyce a tekstach z dwùch platków Ola Walicczégò – Kaszëbë a Kaszëbë II. Òkróm tegò ùtwórcë wëzwëskelë dzéle z repòrtażowëch ksążk Staszë Bùdzysz a Tomasza Słomczińsczégò: Welewetka. Jak znikają Kaszuby i Kaszëbë, czegò czëtińc tëch pùblikacji letkò mòże sã doznac. Òpiarcé sã na dwùch, baro bëlnëch, ale téż różnëch, platkach Walicczégò je równoczasno snôżim artisticznym wëbòrã, ale téż wiôldżim wëzwanim. Apartno Kaszëbë II dôwô nama tekstë tak rozmajité tematiczno, że zdôwóm so sprawã z tegò, jak drãdżé bëło sparłãczenié wszëtczégò w jednã òpòwiesc.
Tuwò z jedny starnë czëjemë snôżą kaszëbiznã z tekstów napisónëch bez Damrokã Kwidzyńską i bëlno zaspiéwónëch bez aktorów, a z drëdżi mómë pòlsczé tekstë ò jiwrach terôczasnëch Kaszëb a mòdernëch czasów òglowò. Żebë to wszëtkò sparłãczëc, bëło nót wëmëslëc COS, co bë bëło òdpòwiescą na pitanié, dlôcze pòstãpnô scena zdôwô sã ni miec czasã nick wspólnégò z tą ùszłą.
Widzawiszcze zaczinô sã kąsk òd kùńca. Hewò mómë grëpã aktorów, jakô pò przedstawienim òpòwiôdô, jak wëzdrzała robòtã nad diplomã – że pò prôwdze leno dzél z nich pòchôdô z Kaszëb, a témã jima wëbra reżisérka. W tim sztóce je widzec, że part tegò dokazu mdze aùtoteliczny. Nimò że nié we wszëtkò je nót wierzëc, je czëc, że pò prôwdze w jaczims dzélu to bãdze téż òpòwiesc ò ùtwórcach, jeżlë jidze ò jich wseczëca czë doswiôdczenia.
Pò ti kôrbiónce aktorzë wëkònëją, jakbë na bis, pierszą spiéwkã z przedstawieniô, co gwësno zaczinô mùzyczną rézã karna. Òkazëje sã, że òbezdrzimë „Wanożników”, chtërny w kaszëbsczi rodze chcą òdpòcząc, ale przez jedno wëdarzenié – jestkù z wierã lëchëch grzëbów – zaczinają wanożëc bënë se, gwôsnëch wseczëców, traùmów swòjich a nawetka ùszłëch pòkòleniów. To wëdarzenié to je to COS, co parłãczi scenë – pòstacje przëtrôfkã wanogã òdbiwają nié blós na Kaszëbë, ale téż taką pò anielskù zwóną trip (bôczenié: jidze ò znaczenié baaro pòtoczné!). Nie wiém, czë nawiązanié akcją do tegò słowa bëło swiądné, ale na gwës je to mòcné jãzëkòwé sparłãczenié.
Wiele je zestôwnëch dzélów w ti binowi zupie – mómë témë baro bëtné w pùblicznym rëmie, jak prastark w Wehrmachce czë traùma prastarczi pò przińdzenim Czerwòny Armii na zymkù 1945 rokù, ale mómë téż piosenczi, jaczé nie są sparłãczoné z tim dzélã historie, a nawetka na mòcny ôrt z fabùłą, równak dzãka przëtrôfkòwi z zôczątkù widzawiszcza mają wiãcy sensu. Òbzérôcz, cobë łãczëc pùnktë ze sobą, mùszi wcyg bëc ùwôżny. Je to jiwrã, jeżlë nié do kùńca zrozmiôł ùdbã ùtwórców òd zôczątkù. Wierã dlôte téż zakùńczenié dokazu je znôwù aùtotelicznym dzélã – gôdô samò ò se. Przëbôcziwô, że to téż wanoga, jakô da rozwij ùsôdzcóm i pòmògła jima zrozmiec sebie. A kòżden z artistów òpòwiôdô tuwò apartną òpòwiesc, jakô na rozmajité ôrtë mô łączbã z nim samim.
Utwórcë wëzwëskùją nié blós historiã, jakô wcyg je żëwô w dzysdniowëch pòkòleniach Kaszëbów. Mómë tuwò téż kùlturowé merczi, jak pòkłonë feretronów czë wątk najich legendów ò czasach strzédnëch wieków. Spòsobno parłãczi sã te wëbróné wëjimczi z kawlã białków i jich jiwrama a rolą w spòlëznie. Mùszã téż rzeknąć, że òpòwiesc mô dzãka tim łączbóm wiãkszą dinamikã, i przedstawienié òd mni wiãcy drëdżi pòłowë òbzérô sã lepi.
W dokazu są nié blós spiéw a tuńc (na baro snôżi ôrt), mùzyka grónô na żëwò bez karno mùzyków (Artura Jurka, Janusza Mackiewicza, Krësztofa Paùla, Maksymiliana Krefta), a czasã téż bez aktorów, ale wëzwëskóny je téż film – i nagrania przërëchtowóné chùdzy, i òbrôz twòrzony w jawernym czasu. Razã z binowim rëchã dôwô to widzawiszczu wiele dinamizmù a òtmikô dodôwkòwé niwiznë dlô akcje òpòwiescë. Pòzwòliwô to rzeknąc wiãcy, mòcni, na wiele głosów. Baro wôżny je téż wid, jaczi ùbòkadniwô i dofùlowùje całi dokôz.
Scenë gróné przez młodëch aktorów dôwają jima plac do pòkôzaniô swòjich aktorsczich, wòkalnëch a rëchòwëch mòżlëwòtów. Wseczëca, co nama przekazëją na binie, są baro prôwdzëwé, a niechtërne dzéle gòtëją emòcje bënë òbzérôcza – apartno, czedë przëbôcziwają mù ò gwôsnëch doswiôdczeniach. Je widzec, że bez lata nôùczi młodi artiscë nie bëlë zgniłi – to baro szëkòwny aktorzë, jaczi zrobilë bëlną robòtã – i aktorskò, i dlô rozkòscérzaniô bëtnoscë Kaszëb w spòlëznowi swiądze. Ò tim célu ùtwórców téż wiele gôdô wpisanié przedstawieniô w fejrowanié stalatégò gardu ò kaszëbsczich kòrzeniach.
Kaszëbsczi jãzëk, naja juwernota, kùltura czë historiô są corôz barżi bëtné w teatrze, w tim na warkòwi binie. Je nót rzeknąc przënômni ò pôrã dokazach, jaczé mógł òbzerac w òstatnëch latach: „Nieczułość” w Teatrze Wybrzeże, „(Po)morskie opowieści” w Mùzycznym Teatrze w Gdinie, „Dzieła wszystkie Szekspira (w nieco skróconej wersji)” w gduńsczim Szekspirowsczim Teatrze, „Wòlô bòskô” w Wiôldżim Teatrze – Nôrodny Òperze we Warszawie, czë nawetka „Producenci” – téż na gdińsczi musicalowi binie. Ò Kaszëbach terôzka sã gôdô wiele – ale nié blós w spòlëznowëch czë tradicyjnëch mediach, a téż w kùńszce. I to, że naja kùltura, historiô a juwernota je pòdskacënkã dlô artistów i bënë, i bùten, to pò prôwdze je cos, z czegò mòżemë bëc bùszny. „Wanożnicë” są czekawim bédënkã òd młodi generacje ùtwórców, jich pòzdrzatkã na Kaszëbë i w kùńcu gwôsną rézą do westrzódka jich samëch. Z jedny starnë je to bòlesné doswiôdczenié, ale z drëdżi to równak ùkòjenié i ùbëtk, jaczé dôwają rodnô zemia, łączba i ùgòdënk z ùszłotą.
Widzawiszcze mòże jesz òbzerac do łżëkwiata 2026 rokù w teatrze, a pózni – na Wdzydzczim Jôrmarkù òb lato 2026. Nimò wielu składowëch dzélów, czasã pòzorno niepasownëch, przedstawienié je danim ò wiele lepszim w skùtkach niżle szkòdlëwô pòléwka, jaką jedzą herojowie na zôczątkù akcje. Wôrtno je gò pòszmakac.
Éwelina Stefańskô
175 lëdzy w szesc kategóriach szło na miónczi ò title méstra kaszëbsczégò pisënkù. W sobòtã w Zrzeszë Sztôłceniô i Wëchòwaniô w Stãżëcë ùczãstnicë a ùczãstniczczi kònkùrsu mielë starã jak nôbëlni napisac tekstë nawlékającé do dokazów a òsobë patrona rokù 2025 w Kaszëbskò-Pòmòrsczim Zrzeszenim, prof. Jerzégò Sampa.
Òd rena do stãżëcczi szkòłë cygnãłë ùrmë lëdzy, òsoblëwie dzecy a młodzëznë, a kòżdi z nich miôł jeden cél – wëkazac sã nôbëlniészima spòsobnoscama w kaszëbsczim pisënkù i, je wiedzec, dobëc laùr szpecjalistë òd òrtografii a téż rzeczowé i dëtkòwé nôdgrodë. A latos bëłë òne jesz bòkadniészé jak w ùszłëch edicjach, a to dzãka stolemnémù ùdëtkòwieniu òd Minysterstwa Nôrodny Edukacje, chtërno rëgnãło w tim rokù z fejn programã pòd titlã „Nasze Tradycje”. Miało to téż cësk na szeroczi harmònogram rozegracjów, dzãka chtërnémù bëtnicë a bëtniczczi kònkùrsu ni mielë prawa przikrzëc sã òbczas sprôwdzaniô jich dokazów bez karno szesnôscë òbsãdzëcelów.
Rozegracjã zaczãła a prowadzëła rësznô szkólnô kaszëbsczégò jãzëka z Łubianë, Ana Cupa. W òficjalnym dzélu wëdarzeniô na binie gòscy pòwitelë pòsobicą: Wójt Gminë Stãżëca Jireneùsz Stencel, przédnik stãżëcczégò partu Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô, Kadzmiérz Laska, przédnik KPZ, Jón Wërowińsczi, a na kùńcu nowò wëbrónô direktórka szkòłë w Stãżëcë, Karolëna Kòlińskô. Dlô ti slédny rëchtowanié diktanda bëło pierszim tak wiôldżim sprôwdzënkã w nowi rolë, mùszi rzec, że ten egzamin zdała z nôwëższą mòżebną notą.
Nigle ùczãstnicë kònkùrsu rëgnãlë do wëznaczonëch zalów, to nót bëło, tradicyjno, wrãczëc nôdgrodã dlô nôbëlniészégò kaszëbsczégò maturanta w 2025 rokù. Jidze tuwò ò Nôdgrodã miona Grzegòrza Szalewsczégò, dôwnégò wejrowsczégò starostë a ùdbòdôwcë Swiatowëch Zjazdów Kaszëbów. Dejã Szalewsczégò cygnie dali jegò córka Katarzëna, jakô razã ze swòją matką, Éwą, rôczëła na binã tëch, chtërny nôlepi pòradzëlë so z maturalnym egzaminã z kaszëbsczégò jãzëka. W szkòłowim rokù 2024/2025 do kaszëbsczi maturë pòdeszło 17 mieszkańców Kaszëb a 15 lëdzy z Pòlsczi, m.jin. z Łomżë, Warszawë, Pòznania czë Wrocławia. Nôlepszim z nich, z historicznym wënikã 100%, béł Szczepón Makùrôt z I Òglowòsztôłcącégò Liceùm w Kòscérznie (jegò szkólną, a téż matką, je Jiwóna Makùrôt), jaczi za swòjã maturalną zwënégã dostôł 15 tësący złotëch. Na drëdżim placu stanãła Wiktoriô Cëbùla (szkólnô Katarzëna Bùtowskô), a trzecy plac dobëła Patricjô Wenta (szkólnô Karolëna Serkòwskô-Secechòwskô).
Snôżim dzélã rozegracje bëło wëstąpienié nôlepszégò maturanta w 2014 rokù, Tomasza Lidzbarsczégò, chtëren òpòwiedzôł, jak baro wôżné dlô niegò bëłë zajmë z kaszëbsczégò jãzëka z ùdbòdôwczką diktanda, Wandą Lew-Czedrowską:
– Mëszlã, że kaszëbsczi dôł mie to, czegò mie nie dôł niżóden jinszi jãzëk, bò dôł mie kòrzenie, dôł mie pòczëcé juwernotë. Chòcô piãtnôsce lat nazôd jô mëszlôł, że matura z kaszëbsczégò to gwësnégò ôrtu sprôwdzënk wiédzë, to dzysdnia wiém, że béł to egzamin mòji juwernotë, ji legitimacjô. Dzãka zajmóm z kaszëbsczégò jô zrozmiôł, kim jem, czim je nen plac, skądka pòchòdzã, jem pòznôł historiã lëdzy, jaczi ùsôdzają tã zemiã. Chòcô dzysô felëje mie kaszëbsczich słów, to pòczëcé przënôleżnotë we mie òstało, bò tegò sã nie zabiwô.
Pò tim wëstãpie przëszedł czas na wprowadzenié do reglów kònkùrsu bez przédniczkã juri, Danutã Pioch, chtërna téż kąsk rzekła ò symbòlice placu, w jaczim sã wszëtcë tegò dnia nalezlë:
– Witóm waju w Stãżëcë, taczim znacznym placu, bò jesmë na terenie Stãżëcë Szlachecczi, jak wa wiéta, a za rzéką Redunią je Stãżëca Królewskô. Wëòbrazta sobie terô taką sytuacjã. Jô ùwôżóm, że wa jesta wszëtcë Remùsama i ta królewiónka stoji tu przed tim swòjim królestwã, chtërno je za rzéką, i czekô, żebë wa jã przenieslë na ten drëdżi brzég.
Pòtemù przëszedł czas na pisanié diktanda, a sztót pózni czas na sprôwdzanié prôc bez juri. W tim czasu òrganizatorzë rëchtowelë wielné atrakcje. Gòsce mielë leżnosc wząc ùdzél w wanogach do Centrum Edukacje i Promòcje Regionu w Szimbarkù abò do Dwòrkù Wëbicczich w Sykòrzënie. Dzecë a młodzëzna mòglë sã sprawdzëc jakno ùtwórcë filmù na spòdlim basniów prof. Jerzégò Sampa, dzãka warkòwnióm z pòklatkòwi animacje. Na przédnym placu rozegracje Ana Cupa razã z Mikòłajã Ridigerã prowadzële quiz z wiédzë tikający sã kaszëbsczégò jãzëka, w jaczim przez swòje móbilczi szkòlôcë a szkòlôczczi mòglë òdpòwiadac na pitania wëswietliwóné na wiôldżim mònitorze kòl binë. Miała téż plac promòcjô nowi edukacjowi pòmòcë dlô szkòlnëch pòd titlã Jak bëlni pisac i gadac. Bédowóné gramaticzné fòrmë w lëteracczi kaszëbiznie, aùtorstwa dra Dariusza Majkòwsczégò a prof. Marka Cëbùlsczégò, jaczé trafią darmôk do szkòłów, gdze sã ùczi kaszëbsczégò jãzëka. Na kùńc òrganizatorzë zabédowalë dwa pëszné kòncertë: karna Bùten Szëkù a Weróniczi Kòrthals z Norda Kids.
Nadszedł czas na achtniãcé nôlepszich spòmidzë 65 ùczãstników, chtërny przeszlë do drëdżégò etapù kònkùrsu. Jak dobiwcóm widzałë sã tekstë a rozegracjô, co sprôwiało jiwrë i co zrobilë, żebë tak bëlno przërëchtowac sã do latosy edicje diktanda?
– Rok nazôd jô nie pisôł diktanda, le zdaje mie sã, że terô bëło kąsk drãżi w kategóriach dlô dozdrzeniałëch. Pòd cëskã czasu a stresu mòże zrobic prosté fele. Jak jem gôdôł z jinyma piszącyma, òkôzało sã, że słowò „wëkrzéwienié” sprôwiało jiwrë, mie prawie téż. Cobë sã przërëchtowac, czëtôł jem niechtërne tekstë Jerzégò Sampa przedolmaczoné na kaszëbsczi, nie trafił jem prawie na nie na diktandze, tej mòże leno përzinkã mie sã to przëdało – gôdôł Karól Krefta, dobiwca w VI kategórie – warkòwëch dozdrzeniałëch. – W tim rokù jem òbrónił swój licencjacczi dokôz pò kaszëbskù, jaczégò dzél je ò sztandarizacje jãzëka. Tak tej pewno cësk na to, jak piszã, miało napisanié cziledzesąt strón pò kaszëbskù, i to pòd òkã pisënkòwégò stolema, prof. Mareka Cëbùlsczégò.
– Całô rozegracjô bëła bëlnô, wspaniałi lëdze, wiele atrakcjów, dobrô jôda, a samò diktando nie sprôwiało mie akùrôt wikszich jiwrów. Drãgò mie je taksowac, czë tekst béł trudny, czë prosti, bò jem dbë, że przédno jidze ò lektora i ò to, jak òn diktëje – klarëje Iwò Miszkòwiôk, dobiwca w V kategórie – dlô niewarkòwëch dozdrzeniałëch. – A, òsoblëwie w drëdżim etapie, lektór, chtëren mie sã trafił, czëtôł wszëtkò przebëlno i służił bëtnikóm pòmòcą (je wiedzec, w miarã mòżlëwòsców, kò wszëtczégò ni mógł rzeknąc). Jô sã za baro nie rëchtowôł specjalno do kònkùrsu, ale na gwës pòmògło mie no szczescé, że móm codniowi kòntakt z kaszëbizną, tak pisóną, jak gôdóną.
Wôrt wspòmnąc, że w tim rokù wëpartnionëch òstało wiele nôleżników karna „Pomorania”, bò pòwëższi dobiwcë a téż Hùbert Sylwester Szirk (III plac w kategórii warkòwëch dozdrzeniałëch) i Paùel Stoltmann (II plac w kategórii dozdrzeniałëch nieprofesjonalistów) prawie dzejają w tim sztudérsczim karnie.
Na kùńc bëło tradicyjné przekôzanié „insygniów” diktanda, tj. pióra i kałamarza, pòstãpnym gòspòdarzóm Kaszëbsczégò Diktanda. Jubleùszowô XXV edicjô kònkùrsu mdze miec plac w Brusach, a przedstôwcama, jaczi przejãlë te „gòspòdarsczé insygnia” bëlë: przédnik brusczégò partu KPZ, Stanisłôw Kòbus, direktór Zrzeszë Szkòłów w Brusach, Tomôsz Kùtela, i szkólny Mikòłôj Ridiger.
XXIV Kaszëbsczé Diktando „Piszã pò kaszëbskù – Królewiónka w pałacu” òstało ùdëtkòwioné ze strzódków bùdżetu państwa, przëznónëch przez Minystra Edukacje w òbrëmim programë „Nasze Tradycje”.
Rezultatë XXIV Kaszëbsczégò Diktanda
Kategóriô I – spòdleczné szkòłë, klasë II–III
I môl – Malwina Kropidłowskô, II môl – Kacper Samòlewsczi, III môl – Dariô Jeleń; wëprzédnienia: Maja Brzeskô, Marta Òwsnickô
Kategóriô II – spòdleczné szkòłë, klasë IV–VI
I môl – Hana Kòssak Główczewskô, II môl – Jadwiga Bòbkowskô, III môl – Michalëna Kropidłowskô; wëprzédnienia: Juliana Mësakòwskô, Ksenia Zabòrowskô
Kategóriô III – spòdleczné szkòłë, klasë VII-VIII
I môl – Mikòłôj Drewczińsczi, II môl – Nataliô Swiątk-Brzezyńskô, III môl – Łucjô Sedleckô; wëprzédnienia: Michalëna Marcyńskô, Filëp Czaja
Kategóriô IV – wëżispòdleczné szkòłë
I môl –Witosława Dzemińskô, II môl – Michalëna Stenka, III môl –Antonina Rolbieckô; wëprzédnienia: Zofiô Drewczińskô, Klara Stanek
Kategóriô V – ùstny
I môl –Iwò Miszkòwiôk, II môl – Paùel Stoltmann, III môl – Aniela Makùrôt; wëprzédnienia: Rafôł Gòłąbk, Adóm Szmaglik
Kategóriô VI – warkòwi
I môl – Karól Krefta, II môl – Magdaléna Bòbkòwskô, III môl – Hùbert Sylwester Szirk; wëprzédnienia: Pioter Kòwalewsczi, Òlga Kùklińskô
Diplomã za dokôz z nôbarżi snôżim pismã dobëła Dominika Leszkòwskô.
Paùel Wiczińsczi
