Medale im. Bernarda Chrzanowskiego „Poruszył wiatr od morza” dla historyków z Czech i Niemiec (Pomerania Nr 10/2023)

Prof. Józef Borzyszkowski – mistrza kapituły medalu oraz laureaci dr Christian Pletzing i prof. Miloš Řezník. Fot. Sławomir Lewandowski

Dr Christian Pletzing z Niemiec oraz prof. Miloš Řezník z Czech otrzymali Medale im. Bernarda Chrzanowskiego „Poruszył wiatr od morza”. Gala odbyła się w sobotę 16 września w Sali Mieszczańskiej Ratusza Staromiejskiego w Gdańsku. Była to pierwsza po 16 latach przerwy taka uroczystość, poprzednia odbyła się w 2007 roku.

Medal im. Bernarda Chrzanowskiego „Poruszył wiatr od morza” ustanowiony został w 1987 roku przez Zarząd Główny Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego jako najwyższe wyróżnienie dla osób, zespołów osób lub instytucji działających poza terenem Pomorza na rzecz tego regionu, przyczyniających się do rozwoju i promocji jego kultury, nauki i gospodarki.

– Doktor Christian Pletzing jest przedstawicielem pokolenia historyków niemieckich, którzy przełamali sposób badania i prezentowania dziejów relacji polsko-niemieckich oraz regionów na styku kultury polskiej i niemieckiej. Nie tylko intensywnie współpracuje ze środowiskami naukowymi i instytucjami związanymi z Pomorzem, ale i konsekwentnie uwzględnia „pluralizm spojrzeń”, opowiadając na nowo – wspólną i jednocześnie dzielącą – przeszłość polsko-niemieckiego pogranicza. W swojej naukowej, organizacyjnej i popularyzatorskiej działalności weryfikuje etnocentryczne narracje, dominujące do przełomu demokratycznego lat 1989/1990, konsekwentnie uwzględniając kaszubski aspekt, promując także kaszubską perspektywę ukazywania przeszłości i teraźniejszości regionu oraz animując dialog społeczny w tym zakresie – mówiła w laudacji Miłosława Borzyszkowska-Szewczyk.

– Dr Pletzing promuje wiedzę o Kaszubach i Pomorzu oraz działa na rzecz zrozumienia ich kulturowej specyfiki w Europie Środkowo-Wschodniej, krajach nadbałtyckich, a zwłaszcza w Niemczech, szczególnie wśród mieszkańców bundeslandu Szlezwik-Holsztyn oraz w środowiskach potomków byłych mieszkańców Pomorza – usłyszeliśmy w dalszej części laudacji.

– Czuję się bardzo zaszczycony – mówił dr Christian Pletzing podczas swojego wystąpienia. – Wrażenie to potęguje się, gdy patrzę na długą listę dotychczasowych laureatów medalu. Znajdują się na niej znani, a nawet sławni naukowcy, pisarze i inne osoby, które położyły wybitne zasługi dla Kaszub. Cieszę się, że na tej liście znalazł się również mój poprzednik Dietmar Albrecht, który zjednał mnie sobie pracą w Academia Baltica i którego wieloletnią współpracę z naszymi partnerami na Kaszubach mogę teraz kontynuować.   

– Można się zastanawiać, jak Niemiec, który dorastał w pobliżu granicy niemiecko-holenderskiej, a obecnie mieszka przy granicy niemiecko-duńskiej, trafił na Kaszuby. Moja podróż na Kaszuby rozpoczęła się w 1985 roku, kiedy miałem piętnaście lat i właśnie zacząłem badać historię naszej rodziny – wspominał laureat. – Przeglądając stare dokumenty, zauważyłem, że rodzina Pletzingów pochodziła z powiatu Stuhm [Sztum]. Jednak mój pradziadek Carl Pletzing przeprowadził się z ówczesnych Prus Zachodnich do Dortmundu w Zagłębiu Ruhry już w 1885 roku. Mój dziadek Pletzing zmarł zaraz po drugiej wojnie światowej, a moja babcia już w 1940 roku, kilka dni po narodzinach mojego ojca. Nastąpiło więc całkowite zerwanie z tradycją w naszej rodzinie. Nikt już nie wiedział, że korzenie naszej rodziny nie znajdują się w Westfalii czy Zagłębiu Ruhry, ale na wschód od Wisły.

Drugiego laureata przedstawiła zebranym dr Justyna Pomierska. 

– Profesor doktor habilitowany Miloš Řezník to historyk, badacz historii Europy Środkowo-Wschodniej od czasów nowożytnych do współczesności, nauczyciel akademicki. Od dekady dyrektor Niemieckiego Instytutu Historycznego w Warszawie. Od trzech dekad zajmuje się problematyką kaszubską – rozpoczęła laudację dr Pomierska. – Jako badacz pogłębiał zainteresowanie historią Polski, historią monarchii habsburskiej, historycznymi perspektywami rozwoju tożsamości zbiorowych. Badania prowadzone do doktoratu były częścią szerokiego projektu międzynarodowego, koordynowanego przez uniwersytety w Pradze i w Kolonii. Projekt był dedykowany formom przednarodowego patriotyzmu w XVIII i na początku XIX wieku w Europie Środkowej. W 1999 roku Miloš Řezník obronił rozprawę doktorską na temat patriotyzmu regionalnego i lokalnego w Prusach Królewskich w XVIII wieku. Na podstawie doktoratu w 2001 roku wyszła książka Pomoří mezi Polskem a Pruskem. Patriotismus a identity v Královských Prusech v době dělení Polska.  Monografię wyróżnia nowatorskie ujęcie problemu patriotyzmu w kontekście specyficznej tożsamości przedstawicieli elit stanowych i miejskich na tle tradycji oraz specyfiki Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Miloš Řezník to badacz historyk, nauczyciel, tłumacz, kaszubofil, jak podkreślała dr Justyna Pomierska: 

– Naukowy dorobek profesora świadczy o tym, że można uznać go dzisiaj za jednego z najlepszych specjalistów w zakresie historii Pomorza i Kaszub zarówno w czeskim, jak i niemieckim świecie naukowym. Jego liczne publikacje, wygłaszane referaty, udział w międzynarodowych projektach badawczych oraz działania kierowanych przez niego instytucji naukowych sprawiły, że wiedza o Kaszubach i Pomorzu znacząco bardziej zaistniała w obiegu naukowym poza Polską i w Polsce. Tłumaczenie dzieła Aleksandra Majkowskiego Życie i przygody Remusa dopełnia ten dorobek w aspekcie artystycznym: kulturowym i literackim. I kto wie, co bardziej – prawda historyczna w rozważaniach historyka czy fikcja literacka ukazana w artyzmie tłumaczenia – poruszy serca i umysły nie-Kaszubów.

– Mnie ten region zafascynował z wielu powodów, a zaczęło się od tego, że przy okazji badań nad Prusami Królewskimi zacząłem wczytywać się w tematykę kaszubską, sięgając jednocześnie po literaturę – tłumaczył Miloš Řezník. – Wówczas powiedziałem sobie, że całą historię ruchu kaszubskiego albo ruchów podobnych w Europie należy o wiele bardziej uwzględnić w badaniach tożsamości w czasach nowożytnych. Dotychczas takie badania koncentrowały się głównie na dużych ruchach narodowych i brakowało opracowań takich ruchów, jak kaszubski – mówił prof. Řezník. – Starałem się najpierw ten ruch zrozumieć, a później coraz bardziej uwzględniałem go w swoich zajęciach. Dla moich studentów w Czechach czy Niemczech było to bardzo ciekawe doświadczenie, móc porównać ruch kaszubski z innymi podobnymi ruchami w Europie.

Medal przyznaje kapituła pod przewodnictwem prof. Józefa Borzyszkowskiego – mistrza kapituły. Pozostali członkowie kapituły to: Jan Wyrowiński – prezes ZKP, prof. Miłosława Borzyszkowska-Szewczyk, prof. Witosława Frankowska, prof. Kazimierz Kozłowski, prof. Cezary Obracht-Prondzyński, prof. Maria Pająkowska-Kensik i prof. Tomasz Wicherkiewicz.  

SL

 

Laureaci Medalu im. Bernarda Chrzanowskiego „Poruszył wiatr od morza”

ks. Janusz Pasierb (Warszawa – Pelplin) 
Alfred F. Majewicz (Poznań)
Ferdinand Neureiter (Austria)
Günter Grass (Niemcy)
Gerard Labuda (Poznań)
Edward Pałłasz (Warszawa)
Hanna Popowska-Taborska (Warszawa)
Hans Georg Siegler (Niemcy)
Jerzy Ślaski (Warszawa)
Bogdan Wachowiak (Poznań)
Marian Kubera (Warszawa)
Dietmar Albrecht (Niemcy)
Shirley Mask Connolly (Kanada)
Nelly Marianne Wannow (Niemcy)
Danuta Stenka (Warszawa)
Wiesław Boryś (Kraków)

 

Bernard Chrzanowski (1861–1944) – działacz narodowy, publicysta i pisarz. Urodził się w Wojnowicach k. Buku (Wielkopolska), ale był wielkim miłośnikiem Kaszub i polskiego Wybrzeża, interesował się żywo ziemią kaszubską i ludźmi tam żyjącymi. Popularyzował nadmorską krainę jako autor przewodników krajoznawczych po tym regionie. Jeden z nich – Z Wybrzeża i o Wybrzeżu – był najprawdopodobniej inspiracją dla Stefana Żeromskiego do napisania Wiatru od morza. Przyjaźnił się z dr. Aleksandrem Majkowskim, wspierając usilnie ruch młodokaszubski i walcząc o polepszenie materialnego i kulturalnego bytu Kaszubów. W 125. rocznicę urodzin Bernarda Chrzanowskiego staraniem Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego za zgodą rodziny jego prochy przeniesiono z cmentarza w Skolimowie (Konstancin-Jeziorna) na cmentarz Oksywski w Gdyni. Na nagrobku umieszczono napis: „Poruszył wiatr od morza”.