Rozmiar czcionki:

Zrobioné dlô kaszëbiznë

Z Eùgeniuszã Gòłąbkã rozmôwiô Stanisłôw Janka

 

Më wiele razy gôdelë ò twòji kaszëbsczi drodze, ale tak pò prôwdze jô ni mògã so wdarzëc, czedë të so ùswiądnił, że jes Kaszëbą…

Ò tim, że jô jem Kaszëbą, jô wiedzôł òd môłégò knôpa, a że jem nie gôdôł pò kaszëbskù, to je jinszô sprawa. Bò chòc mòji starszi i starkòwie bëlë Kaszëbama i chòc jô żił strzód Kaszëbów, mòji starszi do mie sã òdzéwelë „z wësoka” i wszëtcë, co miã znelë, wiedzelë, że jô pò kaszëbskù nie rozmiejã, nie pòtrafiã gadac. Czej jô béł malinczi, starka (mëmka mòjégò òjca) sã bòdôj zapita mòji mëmë: „A wa gò nie ùczita pò naszémù gadac?”, tej mòja mëma òdrzekła: „Czej òn bądze chcôł, tej òn sã pózni sóm naùczi”. Jô nie pamiãtóm, żebë w nômłodszich mòjich latach chtos ze mną czedës gôdôł ò kaszëbiznie i próbòwôł mie nakłonic do gôdaniô pò kaszëbskù. Nicht mie téż nie rzekł, że to je piãknô mòwa abò że kaszëbskô zemia je piãknô. A nen swiat, w jaczim jem sã w latach małoscë òbrôcôł, béł dosc taczi szarobùri. Na co dzéń wkół mie toczëło sã dosc biédné i nerwòwé, pòszarpóné żëcé. Lëdzóm w nëch czasach nie żëło sã letkò. Kò bëło to w kraju wëniszczonym wòjną, rządzonym przez kòmùnistów. Ti dorosłi lëdze w mòjim òtoczenim rakòwelë òd rena do wieczora, żebë miec dëtczi na ùtrzimanié rodzëznë. Mòjim starszim téż nicht nie rzekł, że kaszëbizna je czims wôrtnym, ale kò òni ùżiwelë tegò jãzëka w rozmòwie midzë sobą i z jinszima lëdzama. Co prôwda ùmielë sã wësłowic bëlno pò pòlskù, a nawetka pò niemieckù.

 

Ale kòledzë w twòjim wiekù gôdelë pò kaszëbskù?

Jo, wnet wszëtcë. Ale do mie òni sã zwrôcelë colemało z pòlska. A dlô nich jô béł wëgódnym partnerã do kònwersacji, bò òni téż sã wprôwielë w gôdanim pò pòlskù.

 

A të nie próbòwôł kaszëbic?

Jô nie òdczuwôł taczi pòtrzebë. Mie nawetka do głowë nie przëchôdało, że mòże bëc jinaczi, niż je. Nicht tegò òd mie nie wëmôgôł, ani doma, ani w szkòle. Téż pewno bëło w tim përznã pòczëcégò wëższoscë nad mòjima kómplama… Pózni, òd piãtnôstégò rokù żëcégò, do szkòłë jô ju jezdzył do miasta, do Technikùm Kòmùnikacyjnégò, tam ju nijak nie bëło leżnoscë, żebë zacząc gadac pò kaszëbskù, tim barżi, że ùczba mie szła baro drãgò. Z biédą jem przechòdzył z klasë do klasë. Ale jem skùńcził no Technikùm w normalnym terminie. W tëch czasach jô kómplowôł ze sënã òsowsczégò szkólnégò Marianã Raatzą, òn razã ze mną chòdzył do ti sami klasë w technikùm. Nas łączëło zainteresowanié mùzyką. Ù nich doma mówiło sã le z pòlska. Matka Mariana (Gerda ze Studzyńsczich, pòchòdza òd Kacka) ùczëła mie pôrã miesący mùzyczi, ale to bëło rëchli, czej jô miôł dzesãc lat. A òjc Mariana, Władisłôw, czerownik szkòłë, nie béł rodowitim Kaszëbą, le Bòrowiôkã z Gòstëcëna. Ale ten òjc Mariana nôleżôł do Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô, chòc le tak „jedną nogą”. Òn w swòji domôcy biblioteczce miôł midzë jinszima ksążkã Historia Kaszubów Aleksandra Majkòwsczégò i pierszé dwa tomë Słownika gwar kaszubskich Bernata Zëchtë.Mie sã ùdało tã historiã pòżëczëc. I tak pò przeczëtanim ny ksążczi jô pòczuł bùchã z tegò, że jem pòtómkã taczégò dzyrsczégò nôrodu, jak Kaszëbi. Pòżëcził jem so téż jeden tom tegò słowôrza Zëchtë i zaczął dukac pò kaszëbskù. Szło to drãgò, bò to je drëkòwóné lëtrama përznã jinszima òd tëch, co są w normalnëch tekstach pòlsczich. Miôł jem tedë jaczé sédmënôsce lat. Człowiek sã ju òbzérôł za dzéwczãtama, në i òszmakôł téż tej nisej wina czë jinszégò napitkù. Przë tim, czej sã weznie czeliszk na rozplest, jãzëk sã robi dżibczi i barżi pòdatny do ùczbë mòwów, a wstid, że sã cos niepòprawno wëpòwié, je mniészi. I tak jem sã przełómôł, i përznã zaczął gadac pò kaszëbskù. Mòji kòledzë to przëjãlë nawetka bez zdzywieniô i nicht sã za baro nie pòdsmiéwôł… Trzeba rzec, że z kaszëbizną jô béł òsłëchóny òd dzecka, ale z wëmòwą bëło gòrzi. Na pòczątkù jaż całi pësk mie bòlôł… Bò te miãsnie w gãbie nie bëłë przënałożoné do kaszëbsczi wëmòwë. W mòji wsë mieszkôł tedë téż młodi wnenczas historik Bòlesłôw Hajduk, chtërnégò białka ùczëła w òsowsczi szkòle. Jô sã wëbrôł do niegò w òdwiedzënë. Pò rozmòwie òn mie dôł do wëpisaniô deklaracjã przëstąpieniô do KPZ i zaproszenié na pierszé zéńdzenié. Bëła to prelekcjô Marii Bòrowikòwi ò Związkù Zôchòdnym założonym przez ji chłopa i ò ksążce Ziemia gromadzi prochy... Nastãpné tegò ôrtu zéńdzenia bëłë z historikã, prof. Rómanã Wapińsczim i z Janã Drzéżdżonã, pisãrzã i lëteraturoznôwcą. Hajduk pózni dôł mie téż pôrã ksążeczków Biuletinu, pózniészi „Pòmeranii”. I tak to sã zaczãło. Jô zaczął czëtac różné ksążeczczi wëdôwóné przez KPZ i nabéł jem sobie słowôrz Zëchtë, chtërnégò dalszé tomë wëchôdałë jesz pòtemù przez czile lat (VI tom w 1973 r.). Jeden czë dwa tomë tegò słowôrza jô miôł wzãté ze sobą do Czech, czej jem tam wëjachôł do robòtë w 73 rokù. Pòmijóm tu całi szmat czasu, pierszé kroczi w robòce, służbã w wòjskù i jinszé przeżëca.

Tegò czasu w Czechach të nie zmarnowôł.

Tam firma Spelwar bùdowa jazë i slëże na rzéce Łabie. Jô w tëch Czechach nie przebiwôł jednym cëgã, le béł nôprzód rok, a tej pół rokù doma, a tej znowa rok i temù jistné. W całosce bëło tegò kòle piãc lat. Pò pierszim ùrlopie jô wzął z chëczë do Czech kùfer ksążk, midze jinszima wspòmnióny tom słowôrza i saksofón. Tam, w Czechach – za przëcziństwã mégò òjca Francëszka, chtëren téż tam przebiwôł na robòtach – jem zapòznôł czesczégò ksãdza Zdenka Flejberka, chtëren sã interesowôł Kaszëbama. Òn béł ju sztërdzescelatnym chłopã, a dopiérkù kùńcził Seminarium w Litomierzicach... Pózni béł ksãdzã na parafii w Jabłonnym w Pòdjesztedi w czesczich Karkònoszach. Dlô niegò jô skaszëbił pierszi w mòjim żëcym tekst biblijny, nôkrotszi Psalm 117 („Chwôlta Pana wszëtczé nôrodë”…). Òn béł słowianofilã, ùwôżôł, że më Słowianowie wszëtcë jesmë bracama i trzeba dãżëc do zbùdowaniô słowiańsczi wspólnotë. Jak òn so wëòbrôżôł pògòdzenié wszëtczich apartnoscy jãzëkòwëch, kùlturowëch, religijnëch, chtërne dzelą nôrodë słowiańsczé, nie wiém. Jô mù rzekł, że òn je përznã najiwny. Kò nôrodë taczé, jak pòlsczi, rusczi, ùkrajińsczi dzeli òd se mòrze krwi pòmòrdowónëch lëdzy. Dejã słowianofilstwa Ruscë próbòwelë wëkòrzëstac w swòji pòlitice imperialny, midzë jinszima do rusyfikacji Pòlôchów. 

Pò jaczims czasu ksądz Zdenk przëjachôł do mie dodóm, do Wësoczi, razã z òsmënôscelatnym knôpã, Słowakã. We trzech jesmë zajachelë do Wejherowa, na gòscënã do Trepczików i Kamińsczich, i nazôd, pòde drogą do Wësoczi, wstąpilë jesmë do Czelna, w òdwiedzënë do Alosza Nôgla. Bëłë to téż dlô mie pierszé òdwiedzënë ù nëch sławnëch, pòdzywiónëch przeze mie lëdzy. Jô béł ju tedë dosc òczëtóny w kaszëbsczi lëteraturze i prowadzył kòrespòndencjã z Janã Trepczikã. Próbòwôł jem téż pòlemizowac z tim, co bëło w kaszëbsczi pùblicystice. Wëszedł taczi drëk, pòdsëmòwanié III Wdzydzczich Spòtkaniów Twórców Lëteraturë Kaszëbskò-Pòmòrsczi. Ten pòchwôt, lëteratura kaszëbskò-pòmòrskô, mie sã wëdôwôł wątplëwi, bò kaszëbskòscë w dokazach np. taczégò Bòlesława Faca nijak nie bëło. W nen spòsób jô zapòznôł Lecha Bądkòwsczégò. Pierszi lëst, jaczi jem do niegò wësmarowôł, béł w tónie dosc zadzérnym. Ale Bądkòwsczi sã nijak nie òbrazył, le mie zaprosył do se na rozmòwã. Czej jô sã zjawił, Lech béł prawie pò jaczims nocnym pijaństwie, jesz zaspóny, ale mëslë miôł dosc trzézwé i przëjął miã serdeczno. Òn mie rzekł, że letkò je kritikòwac jinszich, a gòrzi samémù cos pòżëtecznégò zrobic. I namówił mie do napisaniô czegòs pò kaszëbskù. W nen spòsób pòwstała mòja pòwiôstka „Òdpùst”. Za jaczis czas przëpadło mie zadanié napisaniô referatu òmôwiającégò kriticzno kaszëbsczé dokazë stwòrzoné przez młodëch aùtorów, taczich jak Jan Walkùsz, Marión Jelińsczi czë Jerzi Stachùrsczi. Ten tekst òstôł òdczëtóny na pierszim Zetkanim Piszącëch pò Kaszëbsku, w Łączińsczi Hëce kòle Wigòdë, w czerwińcu 1978. Do tegò zetkaniô jô sã we wiôldżim stopniu przëczënił. Pòdczas drëdżi rozmòwë z Bądkòwsczim, wtenczas przédnikã gduńsczégò partu Zrzeszeniô, jem rzekł to, co mie pòwiôdôł Méster Jan (Trepczik), że na tëch spòtkaniach twórców lëteraturë kaszëbskò-pòmòrsczi we Wdzydzach kaszëbsczi pisarze sã czëją jak piąté kòło przë wòzu, bò tam nie są òmôwióné jich problemë. A że jãzëkã òbradów je pòlsczi, tej nie wëpôdô gadac pò kaszëbskù, bò ti Antcë zdrzą na człowieka jak na niedorozwiniãtégò… Pò rozmòwie ze mną „Bądk” pòstanowił przecąc nen nabrzëmiałi wrzód i przedstawił sprawã na zéńdzenim Zrzeszeniô. Pò przëjimniãcym przënôleżny ùchwałë głównym òrganizatorã zetkaniô òstôł mianowóny Józef Bòrzëszkòwsczi, notejszi przédnik Pòmòranii, òrganizacji studencczi przë Zrzeszenim. Jegò nôpilniészim zadanim bëło wëstojenié miãsa w dłudżi rédze do krómù… Bò trzeba bëło gòscóm cos pòstawic na stół, kò ò pùstim żôłądkù sã lëchò diskùtëje. Pòlskô bëła wtenczas dzesątą pòtãgą przemësłową swiata, a w pòlsczich krómach miãsnëch nôwicy bëło gòłëch hôków… Taczé to bëłë czasë. Ale jô na to pierszé kòle Wëgòdë nie pòjachôł, bò jesz jem sã nie czuł pewny w tim kaszëbsczim rzemiãsle. Ale jô biwôł ju na nastãpnëch zetkaniach, pòtemù ò nazwie zmieniony na seminaria. Òd pòczątkù òne bëłë òrganizérowóné – jak jô ju rzekł – przez prof. Józefa Bòrzeszkòwsczégò. Tam bëła midzë jinszima mòwa ò tim, co bë sã przëdało zrobic, żebë kaszëbizna nabrała wikszégò prestiżu strzód samëch Kaszëbów. A że jednym z mòjich drëchów w nëch czasach béł Barnim Rulewsczi (kòntroléra zrzeszeniowi ksãgòwòscë), ten miã namówił do skaszëbieniô Swiãtëch Pismionów. Jô zaczął sã do te przëmierzac i na nëch zetkaniach sã jem pòchwôlił, że cos w tim czerënkù robiã. Tej òd razu pòwstała ùdba òdprawieniô pierszégò nôbòżeństwa z elementama kaszëbiznë. Òdbëło sã òno w 1983 rokù w kaplëce we Wigòdze, nad òrganistówką. Mie przëpadło skaszëbienié tekstów. W pózniészich latach te kaszëbsczé msze bëłë ju òdprôwióné w parafialnym kòscele wigòdzczim. Włącził sã do te ksądz Francëszk Grëcza, chtëren prawił kôzania i skaszëbił (przełożił z pòlsczégò) tekst liturgii całégò nôbòżeństwa. Ten kanón mszë swiãti z niechtërnyma zmianama je òpùblikòwóny w mòdlëtewnikù Më trzimómë z Bògã, òprôcowónym przez Eùgeniusza Prëczkòwsczégò, do jaczégò jô téż sã przëczënił. I tak to szło. Jô sã pòtemù òżenił, chòdzył w codzéń do robòtë i stôwiôł so bùdink, co tidzéń wnet mùzykòwôł na wiesołach abò zabawach, pisywôł do „Pòmeranii” co miesąc felietónë, przekłôdôł na kaszëbsczi Nowi Testament. Òstôł òn wëdóny dopiérze w 1993 rokù, chòc jaczis jegò czas przeleżôł w kòrekce, ù Marii Kòwalewsczi. Trzeba bëło téż załatwic recenzje i sprawã imprimatur. To wëchòdzył ù biskùpów prof. Józef Bòrzëszkòwsczi. Recenzentama jãzëkòwi stronë mòjégò przełożënkù bëlë Jan Trepczik, profesorowie Édwôrd Bréza i Jerzi Tréder, a òd stronë teòlogiczny przezérelë nen tekst biskùpi Henrik Mùszińsczi i Andrzéj Slëwińsczi. Ksążka sã ùkôza z adnotacją: „Wydano za zgodą 245 Konferencji Biskupów Diecezjalnych obradującej 28 lutego 1991 roku”.

 

Ksądz F. Grëcza cebie kąsk ùrëchlił…

Jo, jegò Kaszëbskô Biblëja wëszła drëkã rok rëchli. Ale w ti jegò Biblëji są le sztërë Ewanielie i nick wicy. A przëpisczi wëjasniwającé trudniészé môle w teksce są krótëchné. Pòza tim trzeba rzec, że Ewanielie są tekstama dosc łôtwima do tłómaczeniô. A mie przëpadło przekładac całi Nowi Testament, w tim dosc mądré Lëstë i Apòkalipsã. Ale nôwicy robòtë mie kòsztowało skaszëbienié przedmòwów do kòżdi z ksãgów Nowégò Testamentu i nëch przëpisków. Ksądz Grëcza, jakno òsoba dëchòwnô, miôł prostszą drogã do załatwieniô imprimatur dlô swòjégò tekstu. Pózni, czej ju nie żił, jô sã dowiedzôł, że òn mie baro psuł òpiniã strzód młodëch Kaszëbów, jaczima sã wtenczas, pòd kùńc żëcégò òtôczôł. Téż do biskùpów ks. Francëszk wësłôł lëstë, w jaczich wërôżôł wątplëwòsc, czë òsoba ò taczich kwalifikacjach, jak jô mòże bëlno skaszëbic Swiãté Pismiona. Pò prôwdze, móm le skùńczoné technikùm…Mój przełożënk òstôł wësok òceniony przez prof. Édwarda Brézã, chtëren znaje sã na tekstach biblijnëch jak mało chto. Kò nigle òn òstôł jãzëkòznôwcą, sztudérowôł w Seminarium Dëchòwnym. Zôs tekst Biblëji ks. Grëczë prof. Bréza mòcno „zjachôł”, i dodôł, że òdnąd mdze to zwôł „Biblią Gruczy”. Ks. Grëcza mòcno òdczuł tã kritikã. 

 

Jô czuł, że ksądz Grëcza zabrôł sã za tłómaczenié tëch Ewanielii dopiérkù, czej ùzdrzôł, że të sã za to wzął na pòwôżno i nijak nie mëslisz sã z ti ùdbë wëcopac.

Jo, bòdôj dôwni ksądz béł procëmny wprowôdzaniu kaszëbiznë do Kòscoła, òn ùwôżôł, że kaszëbizna jesz nie je dozdrzelałô do te, żebë sã pòrëwac na taczé swiãtoscë. A za to przekłôdanié Ewanielii na kaszëbsczé òn sã wzął dopiérkù, czej jô ju béł w pòłowie Dzejów Apòsztołów. W tim czasu jô béł dosc czãstim gòscã ù niegò, na plebanii w Sopòce. Ksądz tam mieszkôł, chòc béł tej ju na emeriturze. Rôz béł jem nawetka ù ks. Grëczë na gòscënie razã z Janã Trepczikã i Féliksã Marszôłkòwsczim, téż zrzeszińcama. Pò jaczims czasu jô do ks. Grëczë sã zwrócył z prosbą ò przezdrzenié tekstu mòjégò tłómaczeniô Nowégò Testamentu i ewentualné doradë jãzëkòwé. Kò òn béł jednym z karna zrzeszińców, pisywôł lëstë pò kaszëbskù, prawił kaszëbsczé kôzania na wejherowsczich Górach. Mie szło ò wëbranié jak nôlepszégò wzoru lëteracczi kaszëbiznë dlô nëch Sw. Pismionów. Dôł jem mù do przeczëtaniô mój przełożënk Ewanielii Łukasza i jem żdôł na òdpòwiésc. Jakòs jô ni mógł sã ji dożdac, ani ni mógł jem zastac ksãdza Grëczë doma. Rôz czë dwa jem pòcałowôł klëczkã sopòcczi plebanii, jaż jednégò razu òdemkł mie dwiérze nowi probòszcz i òddôł mie mój tekst z dołączonyma dwiema kôrtkama ùwôgów do pierszich strón mòjich Ewanielii. Rzekł, że „księdza, zdaje się nie ma, może śpi?”… Jô ju wiedzôł, że ks. Grëcza mie nie chce widzec. Pózni doszłë mie słëchë, że terô chòdzą do niegò jinszi młodi Kaszëbi. Òn, stôri zrzeszińc béł jich gùru, a òni mù kadzëlë… Ti knôpi pózni wëdôwelë pismiono „Tatczëzna”, finansowóné przez ks. Grëczã.

 

Co mëslisz ò ti „Tatczëznie”?

Jô tã „Tatczëznã”, drëkòwóną na kserografie, pierszi rôz nalôzł w jedny z kartësczich ksãgarni. Jedno, co jã wëróżniwało, to pisënk z „jotowanim” przed i, np. pjisac i zaznôczanié labializacji ò, ù. Òd stronë jãzëkòwi i meritoriczny to bëła gazétka słabùchnô. Ti młodi pòrësziwelë sprawë, jaczé w Zrzeszenim bëłë ju wiele lat rëchli òbgôdiwóné. Dlô nich to bëło òdkriwanié Americzi. Ale widzec bëło, że mają wiôldżi zapôł do nawrôcaniô Kaszëbów na kaszëbiznã.

 

Robòta nad Swiãtima Pismionama bòdôj wpłënãła na wzrost twòji religijnoscë? Twòja pierszô białka mie rzekła, że przez to të sã stôł barżi pòbòżny.

Na pewno przestôwanié z Bòżim słowã je pòżëteczné dlô kòżdégò człowieka. Tak téż bëło ze mną. A prôwdã rzec, dopiérkù czej jô sã wzął za to tłómaczenié Biblëji z pòlsczégò na kaszëbsczé, jô zaczął jã czëtac. Trzeba bëło nôpiérwi nabëc so Nowy Testament, jaczégò ù mie doma nie bëło… Le, jak jô ju czedës stwierdzył, że czejbë jem sã barżi mòdlił òbczas prôcë nad tłómaczenim Nowégò Testamentu do Dëcha Swiãtégò ò wid rozëmù, to nen mój tekst bë béł lepszi. Ale i tak Bògù dzãka za to, co mie sã ùdało òsygnąc.

 

Bëłë jesz jinszé, dalszé twòje dokazë związóné z tekstama biblijnyma, taczé jak Knéga Psalmów.

Czej jô ju sã stôł znóny z przełożënkù Nowégò Testamentu, tej dostôwôł jem co pôrã niedzél jakąs prosbã ò przësłanié tekstów pòtrzébnëch do òdprawieniô kaszëbsczi mszë swiãti. Taczé nôbòżeństwa stałë sã módné we wiele parafiach. Trzeba tej bëło co sztërk sã òdrëwac òd bieżący robòtë i przekładac corôz to jinszé wëjimczi psalmów, bò te psalmë są czëtóné abò spiéwóné w rozmajitëch fragmentach. Przë òstatkù mie to zmierzëło i doszedł jem do ùdbë, że mùszã rôz przësadnąc i skaszëbic wszëtczé psalmë. A czej ju Knéga Psalmów bëła gòtowô (1999), tej wëpôdało zrobic Lekcjonôrz, Mszôł z czëtaniama. Taczi Lekcjonôrz jô téż spòrządzył, z tekstama (czëtaniama) na niedzele i swiãta. Ale to bëło pôrã lat pózni, w 2007.

 

Të téż jes aùtorã jinszich rzeczi, na przëkłôd „Dzejów Kaszëbów”, chtërne jistnieją le w wersji kómpùtrowi.  

To je taczé mòje, włôsné òprôcowanié historiczné. Je òno kómpilacją tekstów wiele historików z mòjima kòmentarzama. Nôbarżi mie czekawią strzédnowieczné dzeje Kaszëbów. Jô te mòje „Dzeje Kaszëbów” móm zamiar, jak Bóg dô, jesz doszlifòwac i mòże sã ùdô je wëdrëkòwac. Zbiéróm ksążczi, w chtërnëch są nowé, czekawé infòrmacje ò strzédnowiecznëch dzejach Pòlsczi, w tim i Pòmòrzégò. Historiô je jedną z mòjich pasji. Stąd wiém, że historicë sã różnią nôdbama na wszelejaczé sprawë i trwają strzód nich spiérczi, na przëmiar na temat, skąd sã wzãlë Słowianowie. A Kaszëbi skąd sã wzãlë? Kaszëbama sã pòlsczi historicë za baro nie interesowelë, z wëjątkã Gerata Labùdë. Labùda téż zmieniwôł zdanié. Stôł sã smielszi, czej ju béł na emeriturze…

 

Taką pòpùlarizacją dzejów môłégò plachca Pòmòrzô je téż twòja dosc grëbô ksążka Dzieje okolic Gdańska i Gdyni (2014).

Jem z ti ksążczi (napisóny pò pòlskù) baro zadowòlony. Ùdało mie sã ùtrwalëc na pismie jesz wiele wspòmnieniów ò lëdzach żëjącëch niedôwno, w XX wiekù. Równak w ksążce ti są zgromadzoné infòrmacje historiczné ò wiele miescowòscach òd pòczątkù jich jistnieniô. Òmôwióm miescowòscë pòłożoné pòza centrama Gduńska, Òléwë, Sopòtu i Gdini na dosc szeroczim òbszarze zakreslonym łãkã òd Pruszcza Gduńsczégò, pò Przedkòwò, jaż do Łãżëc kòle Gdini. Przëtocziwóm tam to, co czekawégò spiselë dôwniészi historicë i pòpùlarizatorzë dzejów pòwiatów kartësczégò, wejherowsczégò i gduńsczégò: Willy Heidn, Franz Schulz i John Muhl. Zmùszëło mie to do naùczeniô sã niemczëznë, przënômni na tëlé, żebë z pòmòcą słowôrza przetłómaczëc na pòlsczé tekstë zapisóné (dzélã pismã gòticczim) w nëch ksążkach.

Niedôwno, jaczé półtora rokù temù, napisôł jem jesz jednã ksążkã, wikszim dzélã téż w pòlsczim jãzëkù, përznã w kaszëbsczim, „Wspomnienia różnych ludzi”. Są to, dzélã, wspòmnienia nôleżników mòji rodzëznë i mòje òsobisté, ale téż wiele jinszich lëdzy, nié le Kaszëbów. Tematã je wiôldżim dzélã drëgô wòjna swiatowô, widzónô òczama ji bezpòstrzédnëch swiôdków.

 

Czej to mô bëc wëdóné drëkã?

Z tim je gòrzi. Bò tekst ju leżi w Zrzeszenim mòże i rok, a nicht do niegò nawetka nie zazdrzôł.  

 

Tej pòchwalë sã jesz tim, co môsz zrobioné dlô kaszëbiznë.

Czej ju sã chwalëc, tej na całégò... Hewò, dzãka mie ùkôzôł sã drëkã napisóny pò kaszëbskù tom Wspòmnieniów kaszëbsczégò gbùra Bòlesława Jażdżewsczégò. Bëła to niemałô robòta, bò z rãkòpisów (kòle 700 strón) trzeba bëło tekst przepisac na maszinie, a pòtemù, pò przezdrzenim maszinopisu przez jakąs òsobã ze zrzeszeniowi wëdôwiznë, jesz rôz przepisac na kómpùtrze. Mòjim zadanim bëło pòwëbrac z ti masë tekstu w miarã strawną esencjã. Bò Jażdżewsczi òpisywôł szerok, wszëtkò, co mù sã wëdôwało wôżné, téż dokładno to, co jôdł na pôłnie i wieczerzã… Bëłë to czasë, czej kómpùtrë w Pòlsce dopiérze sã rozpòwszechniwałë. Nastãpnym dzełã tegò samégò aùtora, przëgòtowónym do drëkù przez mie są jegò pòwiôstczi, w tim Jôrmark w Bòrzëszkach. W pòdobny spòsób przeze mie òsta òprôcowónô ksążka Aùgùstina Chrabkòwsczégò Jak jô béł bògati. Chrabkòwsczi wikszi dzél nëch tekstów przekôzôł mie niedługò przed swòją smiercą. Pòłowa tekstów zamieszczonëch w ny ksążce bëła czedës przepisónô przeze mie na maszinie i òne bëłë pùblikòwóné w „Pòmeranii”. A pòòstałé pòleżałë czile lat ù mie doma, jaż Genk Prëczkòwsczi pòstanowił je wëdac drëkã. Tegò Chrabkòwsczégò to prawie të jes òdkrił na nowò.

 

Òn pisywôł przed II wòjną w „Gazéce Kartësczi”, a dlô „Pòmeranii” jem napisôł repòrtôż ò nim.

Në i krótkò pò przeczëtanim tegò repòrtażu mie przëpadło mùzykòwac ù Chrabkòwsczich, na wieselim jegò wnuczczi. Tam jô gò zapòznôł i pòtemù jesz czile razy jem gò òdwiédzôł. A òn sã do mie przekònôł i pòwierził mie swój rãkòpis z tima kaszëbsczima tekstama.

 

Do wëdaniô jaczich ksążk të jesz przëłożił rãkã?

Wszëtczégò nie mdã wëmieniwôł. Wspòmnã le, że jaczis czas temù Prëczkòwsczi mie pòwierził do skaszëbieniô mądrą ksążkã ò tematice religijny Rozważania ò wierze z problemów teologii duchowości, jaczi aùtorã je ks. Tadeùsz Dajczer. A pôrã lat temù jem sã przëczënił do nowégò wëdaniô pòematu Jarosza Derdowsczégò „Ò panu Czôrlińsczim, co do Pùcka pò sécë jachôł”. Filologicznym szefã tegò nowégò wëdaniô béł prof. Jerzi Tréder, a jô béł òd przepisaniô całégò tekstu na kómpùtrze w nowim pisënkù. Te dwie wspòmnióné ksążczi Jażdżewsczégò i Chrabkòwsczégò téż są wëdóné w nowim pisënkù.

 

Të béł mòcno zaangażowóny w sprawã refòrmë kaszëbsczégò pisënkù.

To je dosc długô i zawiłô historiô. Kaszëbsczi system pisowni béł czile razy refòrmòwóny. W latach szescdzesątëch jistniałë conômni trzë systemë pisënkòwé. Na pòczątkù lat sétmëdzesątëch Pisënkòwô Kòmisjô przë Kaszëbskò-Pòmorsczim Zrzeszenim ùstalëła nowé „Zasadë kaszëbsczi pisowni”, chtërne bëłë tak pò prôwdze zasadama pisënkù stosowónégò przez Léóna Roppla ju òd pòłowë lat piãcdzesątëch. Zrzeszińcowie –Labùda i Trepczik – bëlë téż w ti kòmisji i pòdpiselë kùńcowé protokółë, a pózni, pòniewczasu tegò żałowelë i próbòwelë ne zasadë bòjkòtowac… W kùńcu, w 1996 rokù, ùdało sã doprowadzëc do ùgòdë i, miéjmë nôdzejã, òstatny refòrmë kaszëbsczégò pisënkù.

 

Wnetka òd pòczątkù ùtwórczi robòtë të béł zaczekawiony nają słowizną, pisenkã. W twòjim doróbkù są midzë jinszima Rozmówki kaszubskie (1992) i Wskôzë kaszëbsczégò pisënkù (1997). Òd 1987 rokù të zaczął drëkòwac w „Pòmeranii” „Słowniczek polsko-kaszubski”.

Sprawa normalizacji czë sztandarizacji pisóny kaszëbiznë mie leżała na sercu òd samégò pòczątkù mòji kaszëbsczi drodżi. Dlôte jem napisôł midzë jinszima ne Wskôzë... i Kaszëbsczi Słowôrz Normatiwny. Biôtka jidze ò mòdło dialektowé lëteracczi kaszëbiznë, ò to, jaczi dialekt mô bëc tim wzorcowim dlô kaszëbiznë ùczony w szkòłach i, wezmë, czëtóny w kòscołach. Je ju dosc pòwszechnô zgòda na to, że mô to bëc szerok pòjãti dialekt westrzédnokaszëbsczi. Le jak no w żëcym biwô: „pòp swòje, czôrt swòje”. Jô bédëjã w pismieniznie (pòprzez midze jinszima mój Słowôrz Normatiwny) stosowac apartniészi kùnôszk tipùBògã, bòkã i temù pòdobné, a jinszi wòlą pòlsczi tip: Bògem, bòkem (a je jesz na pôłniu: Bòdżim || Bòdżem, bòczim || bòczem). I tak to jidze – krok w przódk, krok dowsladë. Jak mòże wiész, do ùłożeniô Kaszëbsczégò Słowôrza Normatiwnégò przëczënił sã prof. Jerzi Tréder, òn pò przezdrzeniu mòjich Wskôzów doradzył mie rozszerzëc dołączony do ti cenczi ksążeczczi słowôrzk. Pò ùkôzanim sã mòjégò słowôrza Wanda Czedrowskô zapita sã prof. Édwarda Brézë, czë mòżemë gò ùznac za normatiwny dlô szkólnëch, co ùczą dzecë kaszëbiznë, na co Profesór òdrzekł, że je to słowôrz leno aùtorsczi – Eùgeniusza Gòłąbka. W nen spòsób jegò „normatiwnosc” òstała dónô w wątplëwòsc, a nawetk czësto pòdwôżonô. Pò jaczims czasu, na zéńdzenim Radzëznë Kaszëbsczégò Jãzëka (RKJ), do chtërny jô tej nôleżôł, jem sã spitôł Profesora – przédnika RKJ – ò tã sprawã. Òn rzekł: „Në bò to je słowôrz aùtorsczi. A czejbë miôł miec rangã słowôrza normatiwnégò, jegò aùtorã bë mùsza bëc RKJ”. Na to jô rzekł, że tej taczi słowôrz bë pòwstôł mòże za dzesãc lat. A znając chùtkòsc dzejaniô RKJ, chtërna zbiérô sã dwa razë w miesącu na dwie gòdzënë i je w stanie przediskùtowac jaczé dwadzesce słów, to taczi słowôrz pewno bë sã ùkôzôł na swiãtégò Nigdôcza. Në i terô mòże Radzëzna bë nawet rôd chcała zalecëc szkólnym òd kaszëbsczégò jaczis jinszi słowôrz normatiwny, ale jinszégò ni ma…      

 

RadzëznaKaszëbsczégò Jãzëka jistnieje do dzys, a të ju do ni nie nôleżisz.

Do radzëznë jem nôleżôł z pòczątkù, przez rok czë dwa. Jednã wôżną zmianã ùdało sã wnenczas przeprowadzëc (béł to pòpiéróny przeze mie wniosk Eùgeniusza Prëczkòwsczégò): zalécenié stosowaniô krotszich fòrm rzeczowników cëzégò pòchòdzeniô białgłowsczégò ôrtu. Przedtim w kaszëbsczi pismieniznie królowałë fòrmë tipù litanijô, kòmisëjô, a pò ti „refòrmie” z 2007 r. mómë litan, kòmis. Ale sprawa w RKJ dozdrzeléwa jesz jaczis czas. Ju pò ùchwôlenim tegò zaléceniégò, na nastãpnym swòjim zéńdzenim RKJ pòstanowiła jednak w nazwach swòjich trzech kòmisji òstawic te dłëgszé kùnôszczi tipù -ëjô, np. Kòmisëjô Sztandarizacëji i Normalizacëji Kaszëbsczégò Jãzëka… W całoscë, w czasu, czej jem nôleżôł do RKJ, jô zgłôszôł wiele wniosków i kriticznëch ùwôgów na pismie, ale RKJ colemało je ignorowa. Wszëtczé mòje artikle czerowóné do RKJ z meritoricznyma wnioskama trôfiałë jakbë w próżniã.

 

Czegò sã ticzëłë te wniosczi?

Szło mie midzë jinszima ò ùstalenié terminologii jãzëkòznawczi, tzn. nazw przëpôdków gramaticznëch, na przëkłôd (podôwóm tu pòlsczé) mianownik, dopełniacz, celownik i tak dali, czë nazwë dzélów mòwë: rzeczownik, czasownik itd. Bò żelë chce sã òmawiac sprawë jãzëkòwé (przede wszëtczim słowiznã) pò kaszëbskù, a tak je na zéńdzeniach RKJ, tej pòdstawą je terminologiô jãzëkòznawczô. W swòjim czasu, przë pisanim Wskôzów kaszëbsczégò pisënkù, jô mùszôł te sprawë ùstalëc. Òd prof. Trédra miôł jem dostóné zestôwk kaszëbsczi terminologii jãzëkòznawczi stosowóny przez Floriana Cenôwã, Jana Trepczika i jinszich, z ti lëstë jô pòwëbrôł to, co wëdôwało mie sã nôlepszé. Równak w wëdóny pôrã lat pózni ksążce Marka Cëbùlsczégò i Różë Wòsôk-Slëwë Ùczimë sã pò kaszëbskù òstała zastosowónô jinô terminologiô, na przëkłôd nazwë przëpôdków gramaticznëch (rodzôcz, dôwôcz, winowôcz, nôrzãdzôcz)czë jistnik, w znaczenim rzeczownik. Czerowôł jem do RKJ całé elabòratë, z litaniama mòjich zastrzegów, gdze jem wëtikôł rozmajité niekònsekwencje, błãdë i wskazywôł na wątplëwé rozwiązania problemów. Na to nie dostôł jem ze stronë Radzëznë ani razu òdpòwiescë. Ani jeden z mòjich, baro rzeczowëch artikùłów nie òstôł òpùblikòwóny w wëdôwónym òd lat Biuletinie RKJ. Za to są tam drëkòwóné tekstë dosc òdległé òd taczich tematów.

 

Ale kò robisz słownik pòlskò-kaszëbsczi, tej jak słowizna tam bédowónô mô sã do normów RKJ?

W sprawach terminologii, na przëkłôd spòrtowi, jô sã trzimóm ùchwałów RKJ, abò żelë sã z nią nie zgôdzóm, przënômni przëtôczóm słowa bédowóné przez Radzëznã. Ale tak na ògle jô sã za baro nie czerëjã za tim, co produkùje RKJ. Radzëzna ignorëje mie, a jô jã téż... Mój nowi Słownik je zôs, jak nen Normatiwny, słowôrzã aùtorsczim…

 

Tej Radzëzna nie je dlô ce aùtoritetã?

RKJ je całã zbùdowónym w spòsób demòkraticzny. A w demòkracji nié wiedno dobiwô to, co je nôbëlniészé. A żelë jidze ò rozwiązania problemów jãzëkòwëch w słowôrzu, to ju czãscy jem sã zgôdzôł z doradama prof. Trédra. Òn miã przekònôł do zaznôczaniô labializacji w słowach cëzégò pòchòdzeniô, nié do kùńca skaszëbionëch, dze labializacji dotëchczôs nie bëło (bò te słowa rzôdkò sã pòjôwiałë w rozmòwach), na przëkłôd kòntinent. Tu czidómë ò spiérkã w sprawie zôpisu słowa niemiecczégò pòchòdzeniô, chtërno w pòlsczim pisënkù je zapisywóné punkt. Prof. Bréza ùpiérô sã, żebë je zapisëwacpùnkt, a Jan Tepczik bédowôł pąkt. Słowò to zapisóné jakno pùnkt, czëtómë: płynkt… Tréder zabédowôł zôpis: pónkt, co mòjim zdanim przecynô, w spòsób Salomònowi, ten bòlesny kłopòt. Nie wiém, co na to RKJ? W jedny sprawie – zapisywaniô słów cëzégò pòchòdzeniô zaczinającëch sã na in-, im-, np.impùls, RKJ, chtërna bédowa zôpis tipù jimpùls, sã ùdżãła przed aùtoritetã prof. Trédra, i mómë nazôd „gòłé” in-, im-, ale zôpis słowa pónkt nie béł ùzgòdniwóny z Radzëzną… Diôbéł tkwi w pòdrobnotach. I ò taczé wejle sprawë toczi sã òd lat ta pisënkòwô wòjna. Ale jô òprzestôł sã òbzerac za Radzëzną, bò nie chcã na stôré lata czësto ògłëpiec. 

 

Tej to znaczi: Radzëzna swòje, a të swòje.

Mòżlëwé, że tak pò prôwdze i jô, i Radzëzna twòrzimë le „sobie i mùzóm”? Bò Kaszëbów tak na ògle ne spiérczi ò słówka nijak nie òbchòdzą. Òni sã jakòs ze sobą dogadëją, a dzecë òni òd môłégò ùczą bëlno pò pòlskù, dopiérkù pózni, w szkòle dzecë jich – chòc nié wiedno – trôfiają na lekcje kaszëbsczégò…

 

Są wëdóné drëkã ju trzë dzéle twòjégò wiôldżégò dokazu pt. Słownik polsko-kaszubski, a bãdze wierã jesz rôz tëlé. Nen słowôrz pòwstôł przë nôùkòwim wspiarcym prof. Jerzégò Trédra, chtëren gò baro wësok òbtaksowôł. Jô téż jem dbë, że to je pò prôwdze stolëmny dokôz, nôwikszô donëchczôs inwentarizacjô kaszëbiznë. Ale są téż narzéczkòwie, że za wiele je w nim pòlaszëznë…

Nen mój słowôrz ni miôł bëc jaż taczi wiôldżi, ale tak to wëszło. Zamówienié bëło na môłi, pòdrãczny słowôrzk, i nawetka jegò dzél jem zrobił, ale sã òkôzało, że nie dô sã tegò wëkònac bez przezdrzeniô całi kaszëbsczi słowiznë, jaką mómë. Trzeba bëło do pòlsczich zéwiszczów dobrac jich òdpòwiedniczi. Przede wszëtczim chòdzy ò słowiznã pòzebróną przez Sztefana Ramùłta, Friedricha Lorentza, Bernata Zëchtã, jakô je zawartô w jich słowôrzach, tak pòzwónëch nôùkòwëch. Drëdżim dzélã je słowizna pòchòdzącô z lëteraturë (w tim z pùblikacji w gazétach), jaką dzélã nalôżómë w słowôrzu Friedhelma Hinza (kòntinuacji słowôrza Lorentza). Trzecym dzélã je słowizna zrzeszińskô zamkłô w słowôrzach Aleksandra Labùdë i Jana Trepczika. A że Słownik polsko-kaszubski Trepczika béł w wersji kómpùtrowi, tej òn stôł sã òsnową mòjégò słowôrza. Czë je w nim wiele pòlaszëznë? Hm. Jô staróm sã zachòwac równowôgã midzë wiele tendencjama, jaczé jistniałë i jistnieją w kaszëbiznie lëteracczi. Mògã sã przëznac, że mie sã widzy kaszëbizna zwëczajnô, jaką znajã z żëwi mòwë i jaką nalôżóm w słowôrzach Ramùłta, Lorentza czë Zëchtë. Nié takô sztëcznô, przetkónô neòlogizmama i słowama archajizëjącyma, jaką stosowelë zrzeszińcowie – Labùda, Trepczik, pózni ks. Grëcza. Zrzeszińcowie głosëlë, że jidą drogą Floriana Cenôwë. Ale kò Cenôwa pisôł kaszëbizną dosc pòlaszącą. W słowôrzu Ramùłta, chtëren zbiérôł kaszëbską słowiznã na przełomie XIX i XX wiekù, mómë përznã starszą szëchtã kaszëbiznë (téż dzélã pòchòdzącą òd Cenôwë), chtërna dlô zrzeszińców bëła téż za baro pòlaszącô. Ale dlô mie to pòlaszenié je swiadectwã ji aùtentizmù. Taką mòwą, wspòmôgóną tam-sam pòlsczim czë niemiecczim słowã pòsługiwała sã wnenczas kaszëbskô klasa strzédnô, lëdze kąskã òcarti w swiece, òczëtóny, bògatszi gbùrzë, szlachta (colemało ta bùlewkòwô), ksãża. 

A tak prôwdã rzec, nie dô sã zaprzeczëc, że kaszëbizna je nôblëższô pòlszczëznie (w przërównanim z jinszima jãzëkama słowiańsczima mómë w ni ùchòwóné nosowé samòzwãczi) i przez wieczi wëstãpòwałë w ni z grëbsza te same tendencje jãzëkòwé, np. przeńscé dôwniészich t’, d’ na c, dz (w pòlsczim na ć, dź). Abò wezmë taczé słowa, jak zdrajca, rôjca, òjc z dôwniészégò zdrôdca, rôdca, òtc. To wszëtkò bë mógł nazwac „spòlaszenim”. Mie w ti robòce nad słowôrzã, jak w kòżdi jiny sferze żëcégò, interesëje prôwda (przë dokòpiwanim sã w kaszëbiznie tegò, co w ni je aùtenticzné) i rzetelnosc w dobiéranim elementów jãzëka przë twòrzenim jaczégòs nowégò słowa. Jô, tak samò jak Trepczik, staróm sã ò dobiéranié domôcëch drżéniów i kùnôszków. Co prôwda rezultate sã përznã jiné…

 

Të dzys sã dosc mòcno òdcynôsz òd zrzeszińsczi słowiznë.

Pò prôwdze Édmùnd Kamińsczi mie wëtkł, że Gòłąbk sã òdwrócył plecama òd kaszëbiznë Jana Trepczika. Jak wiész, w swòjim czasu, jesz czej jem przekłôdôł na kaszëbsczé Nowi Testament, jô béł pòd wiôldżim wpłiwã jãzëka zrzeszińców. I jesz dzys ùwôżóm, że leno zrzeszińcowie trwelë w przekònanim, że lëteracczim jãzëkã Kaszëbów pòwinna bëc kaszëbizna. Pòdóm cë taczi przëkłôd. Na zôczątkù mòji kaszëbsczi drodżi, jesz pòdczas mòji bëtnoscë w Czechach, jem napisôł dwa lëstë –jeden do Léóna Roppla, drëdżi do Jana Trepczika. Òni òbaji mie òdpòwiedzelë lëstowno, z tim, że lëst Trepczika béł napisóny pò kaszëbskù. I to bëła ta różnica w pòdchôdanim do kaszëbiznë. Co prôwda, pò latach zaczął jem doceniwac téż to, co dlô kaszëbiznë zrobił Roppel, a nawetka jem zdaniô, że czejbë zrzeszińcowie sã zgòdzëlë na mòdło kaszëbsczégò pisënkù Roppla, to kaszëbskô lëteratura bë bëła dzys dali w przódkù. Ale òni sã ùpiérelë, a pisënk Roppla nazéwelë zgardlëwie roplewizną. A pózni, czej nôleżelë do kòmisji w sprawie pisënkù (ò czim jô ju gôdôł), na tã roplewiznã òni sã zgòdzëlë, pòdpiselë sã pòd kòmisyjnyma protokółama. Ale pòtemù, pòniewczasu, Trepczik ten zatwierdzony przez sebie pisënk bòjkòtowôł i mie téż bùńtowôł…

 

Ale wrócmë do twòji nowi prôcë, jaką je Słownik polsko-kaszubski.

Czej jem zaczinôł robòtã nad nim, miôł jem ju wëpisóné dzél słowiznë z cytatama zdaniów (frazeòlogii) òd Zëchtë i Ramùłta. Pòkôzôł sã téż w 2003 rokù całi (scalony z dwùch tomów) słowôrz Ramùłta (Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego), spòrządzony przez prof. Jerzégò Trédra. Òn mie ùżëcził kómpùtrową wersjã tegò słowôrza. Ten tekst jem nałożił na tekst słowôrza Trepczika. Në i do te móm téż, w pamiãcë kómpùtra swój Kaszëbsczi Słowôrz Normatiwny, gdze są téż mòje neòlogizmë i… pòlonizmë. Trzeba bëło sã ùprocëmnic do słowiznë zrzeszińsczi, chtërna je, jak wiémë, pełnô neòlogizmów, nié wiedno ùdónëch. Przëkładã mòże bëc słowò ùprocëmnic sã, jaczé mô bëc òdpòwiednikã pòlsczégò ustosunkować się, a znaczi: ùprzecywnic sã. I tak pò prôwdze jô sã do ti słowiznë wiôldżim dzélã „ùprocëmnił”, nastawił nieprzëchilno. Ò słowiznie bédowóny przez Aleksandra Labùdã (aùtora Gùczowégò Macka) w jegò słowôrzu (Słownik kaszubsko-polski) jô ju rëchli miôł kriticzné zdanié. Pòdóm czile przëkładów wëbrónëch ze słowôrza Labùdë, jaczé òddôwają jegò zrzeszińsczi spòsób mëszleniégò. Nie trzeba bëc wiôldżim znôwcą kaszëbiznë, żebë pòstrzéc, jak Labùda manipùlëje słowizną.Hewò le:pocieszyciel– pòcésznik,poczciwiec – pòcëjôsz,podkopać się – pòdrëc sã,podkopywać bùdlowac,podporządkować się pòdsztelowac sã,podpowiadać pòdgadowac,podrapać òbdrapac,podręczny pòdpajny,pokusa chcëwùnk, ògrzecha,pokuszenie ògrzeszënk,polubić – ùlubic.Słowizna bédowónô przez Trepczika wëdôwała mie sã stateczniészô. Równak pò przezdrzenim Trepczikòwégò słownika òkôzało sã, że jegò jãzëk je baro òdewstałi òd żëwi mòwë zapisóny ù Zëchtë. Co prôwda jãzëk lëteracczi mô swòje prawa, mùszi sã tam-sam różnic òd codniowi mòwë, bò je bògatszi, mùszi bëc zdatny do wësłowieniô całégò bògactwa kùlturë, techniczi itd. Ale do te nie trzeba twòrzëc wszëtczégò òd nowa. Kò mómë wzór w pòlszczëznie, jãzëkù nôblëższim kaszëbiznie, chtëren mô tradicjã lëteracką ò pôrãset lat starszą. Ù zrzeszińców je to jednak programòwé pògłãbianié przepadlëska midzë kaszëbizną a pòlszczëzną. Trepczik, tak jakno Labùda, wëszukiwôł słowa apartniészé, rôz z nordë Kaszëb, rôz z pôłnia, żebë le wëjaskrawic różnice. Jegò zéwiszczã bëło: pisac wiedno jinaczi jak pò pòlskù. Mógłbë jem pòkazac na przëkładach, jakTrepczik pòmijô abò spichô na dalszi môl słowa nôblëższé pòlszczëznie, ale na to pòtrzeba całégò referatu. Móm to wszëtkò òpisóné, ale pùblikòwóné to jesz nie bëło. Ò tim mdze mòwa niżi. Zrzeszińsczé manipùlacje słowizną i zastãpòwanié aùtenticznëch słów kaszëbsczich neologizmama to je jedna sprôwka. Drëgô to rozstrzëgniãca w sferze kùnôszków fleksyjnëch. Labùda béł w tim òstróżniészi. A ù Trepczika je to pòsëniãcé radikalné. Chòdzy mie tu przede wszëtczim ò przëjãcé przez Trepczika kùnôszka -owi, jakò „ùniwersalnégò”, zastãpùjącégò -ijny, -alny (np. fòrmë tipùrewizjowi; sytuacjowi). W nen spòsób Trepczik pòprzez swój Słownik dosc tëli namącył w głowach młodim Kaszëbóm. Prostowanié tëch przejinaczeniów w kaszëbiznie mie kòsztëje wiele nerwów. Bò czë jô mògã sã mierzëc aùtoritetã z Méstrã Janã?... Òstôwô mie apelowanié do rozsądkù. Czedë jô mój słowôrz skùńczã, nie wiém. Jesz pôrã lat na pewno sã zminie. W całoscë zapòwiôdô sã to na òsmë tomów. A tej mie òstónie zadanié spòrządzenié môłégò słowôrza pòdrãcznégò, cos na wzór słowôrzów Langenscheidta. Téż nie mdze to letkô robòta. Bò tam trzeba bãdze ògrańczëc lëczbã wariantów fòneticznëch i fleksyjnëch. Òdmiana przez przëpôdczi tam nie mdze na bieżąco pòdôwónô, le na kùńcu czë pòczątkù słowôrza mdze dodónô krótkô gramatika z przëkładama òdmianë rozmajitëch dzélów mòwë. To bë bëła robòta dlô jaczégò ùczałégò. Ùniwersytet Gduńsczi wierã kògòs tam wëùcził?...

 

Wiémë, że z kaszëbizną je biéda, òna òprzestôwô bëc jãzëkã kòmùnikacji midzë lëdzama. Jak të w całoscë widzysz przińdnosc naji rodny mòwë? Czë dô sã òbronic rzeczónkã Jarosza Derdowsczégò „Nigdë do zgùbë nie przińdą Kaszëbë”?

Jô ni móm receptë na przetrwanié i rozwój kaszëbiznë. Mògã òdpòwiadac leno za sebie. Jô téż nie wiém, jak to sã skùńczi, czë ùdô sã nóm zascygnąc zanikanié kaszëbiznë? Wiele wskazëje na to, że chòc mómë dosc wiôldżi doróbk (jak na tak môłi lud), kaszëbizna sã bãdze dali copała. Ju w latach sédmëdzesątëch przeszłégò wiekù strzód dzejarzi Zrzeszeniô Kaszëbskò-Pòmòrsczégò przewôżało zdanié, że kaszëbizna przë òstatkù òstónie le w taczich môłëch enklawach òddalonëch òd miast, gdzes na nôdalszich përdëgónach. Ale sã òkôzało, że tam téż kaszëbizna wëmiérô, bò letnicë, turiscë z głãbi Pòlsczi szukają prawie taczich, zapadłëch strón, żebë òdpòcząc òd miastowégò trzôskù. Tej taczima enklawama są strzodowiska lëdzczi, w jaczich kaszëbizna je achtnionô przez tëch Kaszëbów, chtërny widzą w ni jakąs wôrtnotã. Je to szeroczi, ale dosc przikri temat.

 

Ale kò wiele sã dzeje dobrégò w kaszëbsczich sprawach.

Jeden czas, w latach òsmëdzesątëch, czej sã ùkazowałë rozmajité nowé rzeczë pisóné pò kaszëbskù, bëło gôdóné ò òdrodze kaszëbiznë. Ale bëło to dosc marné òdrodzenié, na miarã tedëczasnëch warënków. Pózni, pò przełomie pòliticznym w Pòlsce, w latach dzewiãcdzesątëch kąsk kaszëbiznë pòjawiło sã téż w radiu i telewizji. Ale nié ze wszëtczégò mòżemë bëc zadowòlony. Ta, wezmë, radiowô kaszëbizna bëła na ògle dosc kalécznô, przënômni mie to zrazëło tak, że do dzys nie lubiã kaszëbsczich aùdicji w radiu. W mediach pòwinna bëc propagòwónô bëlnô, lëterackô kaszëbizna, a nié tak, jak no biwało, dopùszcziwô sã do mikrofónów òsobë, chtërne dopiérkù sã ùczą gadac (a dobrze, czej jesz starają sã tegò kùńsztu ùczëc).

 

Mómë kaszëbiznã w niechtërnëch szkòłach.

To wëzdrzi wszelejak. Môlama je to normalnô ùczba mòwë i kùlturë. Mòje córczi ùczą kaszëbsczégò, ale òne ni mògą prowadzëc swòbódno lekcji pò kaszëbskù, bò na terenach taczich, jak Chwaszczëno je wiele lëdzy przëbëcznëch. Ti swòje dzecë zapisëją na ùczbã kaszëbsczégò, czasã nawetka chãtni nigle Kaszëbi, ale kò jich dzece pòznôwanié kaszëbiznë mùszą zaczënac òd pòdstawów. 

 

Kaszëbizna ni mia i ni mô letczégò żëcégò…

Żelë sã przëzdrzimë na dzeje kaszëbiznë òd wiekù XIX do XXI, to dlô ni nigdë nie bëło dobrégò czasu. W pòłowie XIX w., za czasów prësczégò zôbòru dopiérkù lëdze zaczãlë dostrzegac, że jistnieje cos taczégò, jak kaszëbizna. Dzãka Florianowi Cenôwie i pózni Hieronimòwi Derdowsczémù narodzëła sã kaszëbskô lëteratura. Pózni tã sprawã kòntinuòwelë Majkòwsczi, Karnowsczi, Hejka – młodokaszëbi, a pò nich przëszlë zrzeszińcowie, lëdze wikszim dzélã përznã mni ùtalentowóny –Labùda, Trepczik, Rompsczi i jinszi, ale kò òni jedny w latach midzëwòjnowëch i pò II wòjnie czerowelë sã ùdbą, że kaszëbizna ni mô bëc leno jãzëkã artisticznym czë, z drëdżi stronë, codniową gôdką, ale téż jãzëkã pùblicysticzi czë mòwą wieców (Majkòwsczi ùwôżôł, że w ti fónkcji trzeba òstawic pòlszczëznã). Zrzeszińcowie w nen spòsób wrócëlë do Cenôwë. Òni przed wòjną wëdôwelë tã „Zrzesz Kaszëbską”. Jich program béł taczi, że w nôgòrszim przëpôdkù wkół kaszëbiznë ùdô sã jima narobic përznã trzôskù. Nie bëlë dobrima pòlitikama. To Labùdowé „nie dómë sã ùgardlëc!” wëdrëkòwóné pò niemieckù… w sytuacji zagrożeniô wòjną Pòlsczi z Niemcama. A pózni, pòdczas wòjnë òni – nibë kaszëbsczi wòjarze, co nad grobã Majkòwsczégò wëkònywelë patrioticzné gestë – mùszelë pòkórno pòmaszerowac do Wehrmachtu. Pò wòjnie, w latach sétmëdzesątëch czej jô zapòznôł zrzeszińców, to òni ju bëlë na schiłkù żëcô, zniechãcony i zwątpiałi.

 

Ale bëlë jesz jinszi, nié le zrzeszińcowie.

Në jo, w latach pò I wòjnie pisywôł Alojzy Bùdzysz, chtërnémù jegò pòwiôstczi pùblikòwôł Lorentz. To béł jeden z nôbarżi ùtalentowónëch aùtorów kaszëbsczich. Le jegò dokôzë są mało zrozëmiałé dlô dzysészégò pòkòleniô Kaszëbów. Wiele je w nich germanizmów czë niezrozëmiałëch dzys zwrotów jãzëkòwëch abò skrótów mëslowëch, ale są to rzeczë baro szmakòwité. W latach szescdzesątëch, sétmëdzesątëch. bëlë jesz taczi, nawetka wëbitny pòecë, jak Jan Piepka i Alojzy Nôdżel, chtërnémù sã wëdôwało, że to òn je tim òstatnym, chtëren twòrzi pò kaszëbskù… Òn ze zrzeszińcama sã ni mógł dogadac. Ùwôżôł, że òni są zdzëwaczałi, że wszëtczé jich biôtczi toczą sã ò pisënk. Jistnielë jesz taczi, słabszi mòjim zdanim, pòecë, jak Roppel, Józef Cenôwa, Jan Zbrzëca (Stanisłôw Pestka). Prawie w latach 1970 òbjawił sã Jan Drzéżdżón, piszący pò bëlackù. 

 

Co do Zbrzëcë jô jem dëcht jiny dbë – dlô mie òn béł piesniodzejôrzã, méstrã pòezji nôbëlniészégò ôrtu. Mëszlã, że w całoscë Kaszëbóm w nëch trudnëch czasach i warënkach ùdało sã dosc wiele dokònac.

To je prôwda. Mòże jesmë sã òbùdzëlë z tegò dzejowégò spikù za pózno, jak no rzekł czedës ks. F. Grëcza: dlô kaszëbiznë dzys je ju nié „za piãc dwanôstô, le piãc pò dwanôsti”…

 

Chcesz jesz mòże cos dodac na kùńc?

Chcã le dodac, że më jesmë spôdkòbiércama dłudżi, pònadtësąclatny historii. Kaszëbizna, naja mòwa, je żëwim swiôdkã nëch, wikszim dzélã dramaticznëch dzejów. Òd nocë pògaństwa w wiekach XI do XIII jesmë przeszlë do widu chrzescëjaństwa. Òd tëlé wieków nasze dzeje są związóné z dzejama Pòlsczi i z katolëcką wiarą, i tak pòwinno òstac do kùńca swiata. Ale jesmë dzys wëstawiony na pòkùsã, bò twórcowie Ùnii Eùropejsczi (na przódkù ÙE stoją Niemcë) pòpiérają tendencje òdstrzódkòwé w krajach westrzédny Eùropë, taczich jak Pòlskô, gdze je mòcny patriotizm. W ti pòlitice zôs jidze ò dominacjã mòcniészich nad słabszima, bògatszich nad biédniészima, bezbòżników nad pòbòżnyma. Ale kò më ni mòżemë dopùscëc, żebësmë sã mielë rozpłënąc w ti ju bezbòżny wiôldżim dzélã Eùropie. Bëło z nama ju przódë baro krëchò. Bóg jednak dôł nóm przetrwac zabór niemiecczi w XIX w. i niemiecką òkùpacjã w XX wiekù. Jak no chtos rzekł: Pòlskô bãdze katolëckô abò ji nijak nie mdze. Timczasã Pòlskô jesz jistnieje i pòkąd òna nie zdżinãła, më przë ni téż nie zdżiniemë.

 

Joomla Templates - by Joomlage.com