Ùczba w krôjnie Grifa

Pò chmieleńsczi promòcji ksążczi „W krôjnie grifa”, dostôwómë lëstë z ji pierszima òpisënkama i recenzajama. Hewò dzél jednégò z nich.

(…) Teatrë na Kaszëbach òd dôwien dôwna bëłë pòpùlarné i baro skùteczné w ùczbie. Do dzys nas ùczą i bawią wspaniałé dokôzë ks. Bernata Sëchtë, Jana Rómpsczégò, Aleksandra Labùdë i jinszich. Dërch trzeba nóm nowëch dokôzów i méstrów. A kò przedstôwczi baro dobrze ùczą: pò pierszé – naszi rodny mòwë, dali – ùczą grë aktorsczi, dôwają òdwôgã, pòzwòliwają radzëc sobie na binie, a pózni mòże na binowëch wiżawach, ùczą spiewac, rozwijają pamiãc, ùczą historii, bëlny wespółrobòtë z drëdżima. Ùczą wiele dobrëch i pòtrzébnëch rzeczi.  

Temù z wiôlgą redoscą przënôlégô przëjąc dokôz trzech autorków Elżbiétë Prëczkòwsczi, Teresë Wejer i Dorotë Fòrmelë ò titule „W krôjnie Grifa”. Rzecz bëła promòwónô w Chmielnie w slédnëch dniach lëstopadnika. Jak rzekł, a téż we wstãpie napisôł, prof. Daniel Kalinowsczi ze słëpsczi akademii, je to bëlny dokôz, jaczégò donąd nie bëło jesz w lëteraturze kaszëbsczi, żlë chòdzy ò pòmòc w ùczbie szkòłowëch dzecy. Wiôlgô téż w tim je zawdzãka – òkróm aùtorków – Lucynë Radzymińsczi, chtërna doprowadzëła wszëtkò do piãknégò wëdaniô. Ne dzãczi przekôza w miono wszëtczich trZech Elżbiéta Prëczkòwskô, jakô napisa nôwicy scenarników. Gôda midzë jinszima tak: Dzãkùjemë wszëtczim, chtërny nas wspiérelë przë pisanim i wëdôwanim ti ksążczi. Kùreszce dzãkùjemë tim, jaczi nas inspirowelë i zachãcywelë do ji napisaniô, to je òrganizatoróm teatralnëch wëdarzeniów na Kaszëbach, taczich jak przezérczi kòlãdowëch teatrów w Serakòjcach (tu ùkłón w stronã Irenë Kùlwikòwsczi i ji pòmòcników), kònkùrsowi „Baśń bez granic”, co je we Gduńskù (tu ùkłón dlô Jerzégò Stachùrsczégò), dlô òrganizatorów przezérków piesni na przikłôd w Lëzënie, Szemùdze, recytacji w Chmielnie, dlô tëch, co rëchtëją Przezérczi kabaretów w Przëwidzu i Festiwal „Szpòrt mùszi bëc”, dlô tëch, co jak skrë òrmùzdowé pòdsélają mëslë i pòdskôcają do robòtë – tu wiôlgô dzãka òsoblëwie òd Dorotë Fòrmelë i Teresë Wejer dlô magazynu telewizyjnégò „Rodnô Zemia”, jaczi wiele razy pòkazywôł wëjimczi tëch przedstôwków i zachãcywôł do jich twòrzeniô. Jô ze swòji stronë dzãkùjã baro mòjémù chłopù Eùgeniuszowi, chtëren na mòjã prosbã pisze tekstë piesniów, jaczé pózni żëją swòjim żëcym, jak chòcbë dokôz „Dëtczi, dëtczi”. Mòżna jã na nowi platce karna „Młodzëzna”, jakô bãdze promòwónô 6 gòdnika w restoracji „Mùlk” w Miszewkù, na jaką serdeczno rôczimë. Dzãka téż wójtowi Chmielna Zbigniewòwi Rószkòwsczémù za to, że mòżemë tu bëc, a téż partowi Kaszëbskò – Pòmòrsczégò w Chmielnie z ji przédniczką Gabrielą Jóskòwską i prôcownikóm Dodómù Kùlturë. Dzãka wszëtczim, co mają w tim dokôzu jaczikòlwiek dzélëk i - na òstatkù - dzãka w przódk tima, co z pòżëtkã dlô dzecy i młodzëznë bądą z tegò dobroctwa czerpelë. Bòże pòmagôj w dalszi robòce!

Jan Dosz

Całi tekst ùkôże sã w gòdnikòwi „Stegnie”

30 roczëzna smiercë ks. Zëchtë

25.11 mijô 30 lat òd smiercë ks. B. Zëchtë, aùtora dokazów: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej i Słownictwo kociewskie na tle kultury ludowej.

Ùczba

Bernat Zëchta ùrodzył sã 21 strëmiannika 1907 r. w Pùzdrowie. Béł sódmim za régą dzeckã. Jegò starszi – Jón i Ana mielë razã 13 dzecy. Òsoblëwie sparłãczonô z aùtorã wiôldżich słowôrzów bëła ùrodzonô 26 stëcznika 1914 r. Ana (zwónô wnetka wszãdze Hanką). To prawie òna bëła nié leno jegò wiérną drëszką, ale téż sekretôrką i kòrektorką. Zëchta pòdzãkòwôł ji za to we wstãpie do kaszëbsczégò słowôrza: (…) największa wdzięczność należy się mojej Siostrze Hance, która mi była najmocniejszym oparciem w uporczywym urzeczywistnianiu mego zamierzenia.

Spòdleczną szkòłã B. Zëchta skùńcził w Pùzdrowie, pózni ùcził sã w gimnazjum we Gduńskù i Wejrowie. Pò zdanim ekzaminu dozdrzeniałotë wstąpił do Wëższégò Dëchòwnégò Seminarium w Pelplënie. Jegò rektorã béł wnenczas Bòżi Słëga ks. bp Kònstantin Dominik. Pózniészi aùtor słowôrzów òstôwôł przez całé żëcé pòd mòcnym cëskã jegò słów. Wiele razë pòwtôrzôł jegò wskôzë i miôł starã sã do nich stosowac. Òkróm ksãdza biskùpa w tim czasu profesorama seminarium bëlë m.jin. ks. Frãcyszk Sawicczi i ks. Kazmiérz Bieszk.

Kapłańsczé swiãcenia B. Zëchta dostôł 17 gòdnika 1932 r. Ju 1 stëcznika 1933 r. òstôł wikariuszã w parafii Nôswiãtszi Mariji Pannë w Swiecym i prefektã pòwszechny szkòłë. Pò 1935 r. robił razã z prof. Tadéùszã Bilikiewiczã w Bòlëcë w Kòcbòrowie. Mést to prawie profesor zôchãcył młodégò kapłana do sztudérowaniô. W 1946 r. ks. Zëchta òstôł magistrã filozofii, a w 1947 r. òbronił na Pòznańsczim Ùniwersytece doktorat na spòdlim dokazu Materialna kultura ludowa Borów Tucholskich na tle etnografii kaszubskiej i kociewskiej. Ùchòwôł sã do dzysô ji skrócënk. Pòdług wiele ùczałich je to jeden z nôwôżniészich dokazów w òbrëmienim kòcewsczi, bòrowiacczi i kaszëbsczi etnografii.

W rujanie 1947 r. òstôł ks. Zëchta probòszczã w katedralny parafii w Pelplënie. 5 lëpińca 1949 r. zdôł ekzamin z psëchòpatologii i psëchiatrii na Mediczny Akademii w Gduńskù. Wëkładôł w pelplińsczim seminarium.

Ùtwórstwò

Żlë jidze ò pisanié, ks Zëchta zadebiutowôł ju w 1925 r. trzëaktówką Szopka kaszubska. Jednym z barżi znónëch dokazów na binã je wëdóné w 1937 r. kaszëbsczé wieselé Hanka sã żeni. Jak pisôł we wstãpie Władisłôw Pniewsczi: „Widowisko to świeże i żywe, przedstawiające całokształt obrzędów ludowych przedweselnych i weselnych, od oględzin począwszy, a skończywszy na przenosinach do domu zaślubionego (…). Umiejętnie wplecione pieśni i tańce kaszubskie, a dalej przysłowia i zabobony, podania i legendy, oryginalne przemówienie drużby weselnego znakomicie odtwarzają życie i kulturę ludową na Kaszubach”.

Jistną témã, tëli że z jinégò regionu, pòrësził ks. Zëchta w Weselu kociewskim. Westrzód jinëch binowëch dokazów wôrt nadczidnąc ò Dzéwczã i miedza czë Duchy w klasztorze (kòmedia napisónô pò kòcewskù). Je òn téż aùtorã historicznëch dramatów: Spiącé wòjskò, Bùdzta spiącëch i Òstatnô gwiôzdka Mestwina. Wszëtczé òne òpòwiôdają ò sparłãczenim Kaszub z Pòlską.

Ks. Zëchta twòrził téż wiérztë. W pierszim dzélu są òne wëfùlowóné miłotą do Bòga, Mariji i kaszëbsczi tatczëznë. Òkróm te aùtor kaszëbsczégò i kòcewsczégò słowôrza zajimôł sã malowanim. Òsoblëwie rôd céchòwôł rodã, a z jinëch témów òbrazów wôrt nadczidnąc ò katedrze w Pelplënie i zómkù w Malbòrgù, ale téż ò karikaturach, jaczich zrëchtowôł baro wiele.

Nôwôżniészima równak dokazama ks. Zëchtë są słowôrze. W latach 1967-76 pòwstôwôł Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej. Je w nim pôrãdzesąt tësącë słów.  Przë ji twòrzenim aùtor wnetka nie sygôł do jistniejącëch òbrobieniów, a wëzwëskiwôł leno to, co ùczëł westrzód kaszëbsczégò lëdztwa. Zamkł tam téż òpisënczi zwëków i òbrzãdów, a téż bòkadny fòlkloristiczny materiał, m.jin. rzeklënë, tekstë spiéwów. Je to nadzwëkòwò wôżny dokôz nié leno do badérowaniów nad jãzëkã, ale téż dëchòwą kùlturą Kaszëbów.

Jistno je z trzëtomòwim Słownictwem kociewskim na tle kultury ludowej, bez chtërnégò drãgò je so przedstawic badérowania nad kòcewską kùlturą.

Wëprzédnienia

W 1968 r. Klub Sztudérów „Pomorania” przëznôł ks. Zëchce Medal Stolema.  Je òn téż hònorowim nôlëżnikã Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. W 1982 r. òstôł doktorã honoris causa Gduńsczégò Ùniwersytetu.

Ks. B. Zëchta ùmarł 25 lëstopadnika 1982 r. we Gduńskù. Je pòchòwóny na parafialnym smãtôrzu w Pelplënie.

Nôwôżniészé dokazë ks. Zëchtë

Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. I-VII, 1967-1976

Słownictwo kociewskie na tle kultury ludowej, t. I-III, 1970-1985 (skùńczony na spòdlim materiałów ks. Zëchtë przez H. Pòpòwską-Tabòrską).

Kultura materialna Borów Tucholskich, Gdańsk-Pelplin 1998.

Kaszubskie grupy regionalne i lokalne. Ich nazwy i wzajemny stosunek do siebie, „Rocznik Gdański”, 17-18(1958-1959) s. 223-251.

Przezwiska Kaszubów, „Język Polski”, 36(1956) z.2, s. 97-108; z. 3 s. 205-217.

Miasta, miasteczka i wsie w kaszubskiej literaturze ludowej i obrzędach, „Literatura Ludowa”. 1959, nr 1-2, s. 51-63

Dokazë na binã:

Hanka sę żeni. Wesele kaszubskie w pięciu aktach z muzyką i śpiewem, Wejherowo 1937.

Spiącé uejskue. Dramat Kaszubski w czterech odsłonach, Wejherowo 1937.

Dzéwczę i miedza. Dramat kaszubski w pięciu aktach, Wejherowo 1938.

Gwiôzdka z Gduńska, „Klëka”, 2(1938), nr 23, s. 4.

Przebudzenie. Dramat Kaszubski, „Arkona” R. 1946, nr 12, s.16.

Wesele kociewskie, Gdynia 1959.

D.M.

Listopadowy numer „Pomeranii” + prezent dla czytelników - płyta z bajkami kaszubskimi!

II Reklama – Radio Gdańsk, prenumerata Pomeranii, Telewizja TTM
III Nôpiãkniészé kaszëbsczé òpòwiôstczi dlô dzecy
IV Reklama - Energa

2. Od redaktora

„Cëchòsc òsta pò Ce” – tak rumski poeta Michał Pieper zaczyna wiersz, w którym wspomina swojego ojca. Taka cisza pozostała w naszych uszach i sercach po śmierci wielu zasłużonych Pomorzan.
W listopadowym numerze „Pomeranii” wspominamy Wojciecha Kiedrowskiego, który właśnie w tym miesiącu obchodziłby 75. urodziny. Nasze pismo zawdzięcza mu bardzo wiele, a niejeden kaszubski działacz z dumą przyznaje, że bez Wòjka nigdy nie pokochałby tak mocno tego regionu, kultury i języka.
Cisza trwa w nas także po odejściu Jana Drzeżdżona. Na szczęście, jeszcze 20 lat po śmierci, wciąż przemawia do nas swoimi utworami. Jeden z nich, „Stôri młin”, prezentujemy naszym Czytelnikom jako zapowiedź książki z wybranymi baśniami tego wybitnego pisarza, która już wkrótce trafi do księgarń.
25 listopada minie 30 lat od śmierci księdza Bernarda Sychty. Autora Słownika gwar kaszubskich na tle kultury ludowej oraz Słownictwa kociewskiego przypomnimy w grudniowej „Pomeranii”.
Bolesnych pożegnań nie zabrakło również w tym roku. Nie sposób wymienić wszystkich, bo właściwie w każdej części Pomorza odszedł ktoś zasługujący na szczególną pamięć i podziękowania za pracę na rzecz naszego regionu.
Dla Kaszubów w Sopocie świat już nie będzie taki sam bez ich duszpasterza – księdza Stanisława Dułaka. Ksiądz Prałat bardzo chciał odprawić mszę świętą z okazji Zjazdu Kaszubów w swoim mieście. Niestety, zmarł zaledwie 9 dni wcześniej.
Kolejnej straty doświadczyła „Pomerania”. Po ubiegłorocznym odejściu wspomnianego już Wojciecha Kiedrowskiego, w tym roku pożegnaliśmy Zbigniewa Gacha, świetnego reportera i wieloletniego współpracownika naszego pisma.
Kaszubscy muzycy wciąż nie mogą uwierzyć, że już nigdy nie zagrają z Lubą Sędzickim, który w ostatnich latach życia związał się szczególnie z zespołem Fucus.
Z pewnością nie tylko w Ustce cëchòsc zapanowała z powodu śmierci pisarza Mariana Majkowskiego, który swoim mottem życiowym uczynił słowa: „Każdy miał swój dzień pierwszy i będzie miał swój dzień ostatni, nie zmarnujmy biegnącego między nimi czasu”.
Dariusz Majkowski

 

Czytaj więcej: Listopadowy numer „Pomeranii”

Kaszëbskô bazylika nad Missisipi

9 rujana winońsczi kòscół sw. Stanisława Kòstczi òficjalno òstôł dwigniony do miona bazyliczi mniészi. Specjalną mszã swiãtą òdprawilë biskùpi John Quinn, Bernard Harrington i Thomas Hargesheimer. Dlô miéstnëch Kaszëbów (w miesce żëje jich pôrã tësąców i są drżéniã tamti Pòlonie) to béł baro wôżny dzéń. Kò parafiô sw. Stanisława założëlë jich przódkòwie w 1871 r. Në na zôczątkù pòstawilë le małi kòscółk (1873 r.), jaczi pò 10 latach pòwiãkszëlë, bò do miasta dowcygało wiãcy a wiãcy Pòlôchów. Chùtkò i ten béł za małi. Tak tej w 1893 r. probòszcz Antón Klawiter zabédowôł pòdzelenié parafie abò bùdacjã nowégò, wiôldżégò kòscoła. Winończicë webrelë to drëdżé.

Dzysôdniowô swiãtnicã starą parafianów wëswiãcëlë w 1895 r. Nôpierwi równak rozjãlë stôri kòscół, a msze swiãté ksãża zaczãlë òdprawiac w kòscele sw. Jana, jaczi słëchôł czesczim imigrantóm. Pózni, żebë òbszczãdzëc dëtka, jaczi mùszelë płacëc za tã pachtã, przënieslë òdprawianié do parafialny szkòłë sw. Stanisława, gdze téż pòstawilë małą drzewnianą zwónnicã. W séwnikù 1894 r. pòdpiselë ùmòwã na bùdowanié z firmą Wsilewski&Hall Construction z Minneapolis (stolëca Minnesotë). Nowi sw. Stanisłôw miôł szlachòwac za jednym òd kòscołów w Chicago. Robòtë rëgnãłë w rujanie. Zaczãlë òd wmùrowaniô srąbnégò kama, w jaczi òkróm gazétów, w jaczich pisalë ò bùdacji, włożëlë złoté i strzébné dëtczi, a téż pòłdolarowkã i dwa pòlsczé grosze 150 lat stôré.

Robòtë szłë w szëk, kò zdarzało sã téż nieszczescé. W lëstopadnikù z wiżawë spôdł Francëszk Lacek. Tak so pòtrzôskôł czaszkã, że pò pôrã dniach ùmarł. Në, kùńc kùńców wësokô na wiãcy jak 52 m swiãtnica wëapartniła sã na winońsczim widnikù, i jesz dzysô je jã widzec z daleka.

Tec sw. Stanisłôw to nié leno bùdink. To pòspólnota, chtërna mô starã ò wiarã i swòje pòlskò-kaszëbsczé kòrzenie. Stądka wëszło wiele ksãżi i zôkònnëch sostrów. Òd zôczãtkù pòdskacała pòlskò-kaszëbską swiãdã w pôłniowi Minnesoce.

Jednym òd parafianów béł doch sóm Herónim Derdowsczi, ù nas znóny òsòblëwie z leżnoscë Ò Panu Czôrlińsczim, a nad Mississippi jakno przédny redaktór gazétë „Wiarus”. Z parafie pòchòdzy téż ks. Paùl Bréza, załóżca Polish Museum, człowiek, jaczi zwënégòwôł pòdpisanié drëszny ùmowë Bëtowò – Winona.

P.D.

Joomla Templates - by Joomlage.com