Rozmiar czcionki:

Ukazał się majowy numer "Pomeranii"

II Reklama – Radio Gdańsk, prenumerata Pomeranii, Telewizja TTM

III Reklama - Mùlk - Chëcz Kaszëbskô

IV Reklama-Energa

 

2. Od redaktora

Królestwo za Dzieło! Takie przez wielkie „D”, którego domagał się podczas gdyńskiej debaty zorganizowa­nej z okazji 50-lecia „Pomeranii” prof. Daniel Kalinowski (referat wygłoszony przez niego podczas tego wydarzenia publikujemy w tym numerze). Kaszubska literatura rzeczywiście potrzebuje więcej „Remùsów”, „Twarzów Smãtka” czë „Chmùrników”. Niestety, rzadko takie dzieła rodzą się z niczego. Potrzeba wielu prób, często słab­szych tekstów, żeby dojrzeć i stworzyć swoje opus vitae.

Przez 13 lat okazją do takiego próbowania się z lite­racką prozą był dla piszących po kaszubsku wejherowski Konkurs im. Jana Drzeżdżona. Pięć ostatnich lat, podczas których był on zawieszony, z pewnoś­cią nie przysłużyło się zwłaszcza młodym autorom. Konkurs im. Drzeżdżona był bowiem okazją dla stawiających pierwsze kroki w pisaniu po kaszubsku, aby się sprawdzić i zmierzyć z mistrzami, którzy od lat publikują książki, re­portaże, artykuły… Profesjonalni jurorzy, podsumowując przysłane prace, zwracali uwagę na błędy, naprowadzali na nowe możliwości i pomagali się rozwijać. Bez takiej konstruktywnej krytyki trudno liczyć na Dzieło.

Dlatego w roku jubileuszu „Pomeranii” wspólnie z Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie przywracamy do życia ka­szubskojęzyczną część tego konkursu. Liczymy, że dzięki temu zyska także nasz miesięcznik, który potrzebuje dobrych autorów tworzących w „rodny mòwie”. Do udziału zapraszamy nie tylko twórców początkujących, ale też bardziej doświadczonych. Pokażcie, jak piękne teksty można pisać po ka­szubsku! Wasz udział w tegorocznym XIV Konkursie Prozatorskim im. Drzeż­dżona będzie pięknym prezentem dla „Pomeranii” z okazji jej 50-lecia.

Oczywiście dla najlepszych przewidujemy atrakcyjne nagrody. Szczegóły znajdziecie w naszym miesięczniku, a także na oficjalnych stronach Zrzesze­nia Kaszubsko-Pomorskiego i Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie.

Dariusz Majkowski

 

3. Dariusz Majkòwsczi. Biôtka ò pamiãc

Deja zbùdowaniô na hélsczim cyplu Kòpca Kaszëbów ùrodza sã w 2004 r. Miôł to bëc pòmnik, chtëren pòkôże mieszkańcóm i turistóm, że Hél je kaszëbsczim miastã, a równoczasno parłãczëc Kaszëbów ze wszëtczich strón najégò regionu.

Zaczãło sã òb czas szpacéru

Tak pò prôwdze pierszi rôz ò Kòpcu jô gôdôł z mòjim drëchã Zbigòrzã Chmarukã òb czas wanodżi sztrądã mòrza z Juratë do Hélu. Jesmë kôrbilë ò historii i mëslelë nad tim, jak ùpamiãtnic môlowëch Ka-szëbów – tłomaczi Tadéùsz Mùża, nôleżnik Przédny Radzëznë Kaszëbskò- Pòmòrsczégò Zrzeszeniô i czerownik hélsczégò Mùzeùm Rëbaczeniô [Muzeum Rybołówstwa].


4. Sławina Kosmulska. Wojtek

W domu mówiliśmy o nim po prostu Wojtek. Nikt inny o tym imieniu nie był dla nas ważny, więc nie trzeba było dopowiadać. Tak nazywaliśmy go w domu moich rodziców, w rozmowach z Oj­cem – Lechem Bądkowskim, i tak samo w moim domu, wśród moich dzieci.

Łączyła nas niezdefiniowana więź

Wojtka Kiedrowskiego poznałam, jeśli dobrze pamiętam, na zebraniu Po­moranii w 1973 roku. Było to pierwsze zebranie, w którym uczestniczyłam, a równocześnie ważne z powodu te­matu, któremu zostało poświęcone. Na zebraniu poruszana była sprawa nadania Medalu Stolema Ferdinandowi Neureiterowi przez klub Pomorania. Sprawa była trudna i kontrowersyjna, ponieważ prof. Andrzej Bukowski za­protestował przeciwko temu wyróżnie­niu i jako członek PZPR poszedł z tym do Komitetu Wojewódzkiego. Prezes Pomoranii i jego zastępca, a także pre­zes Zrzeszenia uważali, że trzeba się wycofać z nadania nagrody. Pomorań­cy byli zdezorientowani. Jako jedyny przeciwny wycofaniu się był Wojtek. To mi się bardzo podobało.

 

7. XIV Prozatorsczi Kònkùrs m. Jana Drzéżdżona

 

8. Matéùsz Bùllmann. Kaszubiaczek òd Kaszëbczi z wëbiéru

Z Editą Jankòwską-Germek gôdómë ò nôwim zorce zabôwków dlô dzecy (ë nié leno dlô nich), a téż ò ji dochôdanim do miłotë najégò regionu.

Jakno môłô Editka na gwës jes miała swòjã ùlubioną przëtulankã…

Jak kôżdé dzéckò – jo, jô mia. Równak nie bëła to bôjkòwò farwnô zabôwka, a zwëczajny pluszowi miedzwiédzk, do tegò wëbrakòwóny, bò blós z jed­nym òkã. Jô gò nosëła wszãdze ze sobą ë jednégò dnia òbczas zabawë je stracył. Nimò to béł kòchóny – taczi mój ë jediny w swòjim zorce.

Taczé wspòmnienia stoją kòl spòdlégò ùdbë na „kaszubiaczka” i „poduszacz­ka”?

Jô sã nigdë nad tim nie zastanôwia, ale to pëtanié pòzwôlô mie òdkrëc, że chë­ba w dzélu tak je. Mëszlã, że dzecny czas to brëkòwnota mitkòscë, przëtu­leniô ë pòczëcô bezpiekù. To dôwają nama doch téż ùkòchóné przëtulanczi. Téż w dozdrzeniałim żëcym. Z jedny starnë jesmë pòùkłôdóny, a z drëdżi tak jak dzecë – spòntaniczny ë bezbronny. Jaczis part dzecka całi czas w nas je. Kòl niechtërnëch mni, kòl jinëch wicy. Mëszlã, że kòl mie je jegò wiele… (smiéch).


10. Tómk Fópka. Nie jedzemë na dwùch minutach

Z Rafałã Rompcą, przédnikã karna FUCUS, jaczé latos fejrëje 10-lecé swégò dzejaniô, gôdómë ò kaszëbsczi mùzyce i kùlturze, a téż ò planach na przińdnotã.

I „dichã” môta ju na bòkù. Czëjeta sã prorokã w swòjim kraju?

Przez te lata wiele sã zmieniło. Kaszëb­skô kùltura je czësto jinaczi pòstrzégónô jak tej, czej më zaczinelë. I mùszi rzeknąc, że pòza Kaszëbama je dzél lepi niż kòl nas. W całoscë wëstrzédnô i pôłniowô Pòlskô je kaszëbizną moc­no zacekawionô. To je pewno dlô nich wiôldżé zadzëwienié, że mómë swój jãzëk, a nié gwarã.

Bëlną robòtã zrobiłë i wcyg robią me­dia – to dzãka nima gôdanié pò kaszëbskù je dzysô prosto „trendi”. Równak wcyg tam-sam Kaszëbi mają z tim jaczis tôczel. Miôł jem czëté, że dzes na Kaszëbach nie chcą dëbeltowëch pòzwów miejscowòsców, bò „za czim”… a nôlepi te, co są, zastąpic taczima, co ni mają pòlsczich znaków, bò… zagreńcz­ny kòntraheńcë mają kłopòt z pisanim adresu…

Ni mòżemë wëmôgac, cobë kòżdi miôł kaszëbską swiądã, ale mùszimë roz­miôc wëzwëskac nasz regionalizm chòcle jakno turisticzny produkt.

Tak téż je z kùlturą i mùzyką?

Są môle, dze wiedno nasza kùltura i ji artiscë są achtniwóny i pùszcziwóny wprzódk przed jinyma. Są téż i taczé, téż te wiôldżé pòd kaszëbsczim szildã, dze ni ma nawetk kąsynka „naszoscë”...


12. Z jednégò piekła w drëdżé. Z Władisławã Fòrmelą gôdôł Eùgeniusz Prëczkòwsczi

Władisłôw Fòrmela z Bòrëcënã òb czas wòjnë biôtkòwôł sã w Niemcach i Włochach. Wrócył na Kaszëbë, chòc wiedzôł, że tuwò czekô gò wiôlgô biéda. Dzysô dzãkùje Bògù przédno za to, że przeżił.

Czej zaczãła sã wòjna, jesce mielë le 14 lat. Nen czas zaczął sã dlô Was òd wińdzeniô z dodomù…

Tu kòle mòstu midzë reduńsczima jezorama, trzësta métrów òd mòjégò dodomù, bëło pòlsczé wòjskò. Òni nama kôzelë jic weg, bò më bë mòglë bëc za­biti. Tej më szlë. Pò sztërzech dniach më wrócëlë. Mòst béł wësadzony w lëft.

Tata nie mëslôł, żebë wòjna tak długò bawiła, żebë òni mie do wòjska wzãlë. Në i òn pòdpisôł tã lëstã. Ale kò wnet na­deszłë te lata, że jô miôł jic. Tu béł taczi Tãpsczi, co miôł jezoro Reduniã. Òn mie chcôł zretac, żebë jô nie szedł. Tej òn mie rzekł, że jô móm jic dodóm, a òn bë halôł pògòtowié. Jô miôł stãkac, że mie bòli w słabiznie. Në i tak bëło. Òni mie rznãlë nã slepą kichã czësto bez pòtrzebë. Jô béł zdrów jak rëba. I temù to mie sã przedłużëło. Le że przikładowò mój kùzyn Richert z Kartuz, òn béł tak stari jak jô, ten szedł pół rokù rëchli. Jô sã pózni z nim spòtkôł w Anglii.


14. hm. Zbigniew Satke. Z dziejów ZHP w Hufcu Kartuzy (część 2)

86 lat temu powstało kartuskie Gimnazjum Koedukacyjne im. Henryka Sienkiewicza, którego kontynuatorem jest dzisiejsze I Liceum Ogólnokształcące, w tym też roku utworzono w Kartu­zach pierwsze drużyny harcerskie. W tym numerze publikujemy ciąg dalszy opowieści o kar­tuskich harcerzach.

Sztandar, nieobozowe lato i kaszubskie rajdy

W czerwcu 1961 pod wodza Broni­sława Ropla został zorganizowany Zlot Hufca. Obejmował on wszystkich har­cerzy, zuchów i harcerzy starszych i był związany z otrzymaniem przez Hufiec Kartuzy sztandaru. Sztandar na stadio­nie wręczył komendantce Hufca Marii Zaleskiej przewodniczący Prezydium Powiatowej Rady Narodowej Ambroży Bucholc. Poczet sztandarowy utworzy­li: Bronisław Ropel, Gertruda Węsierska i Urszula Michalska – asysta.

W tym roku ponownie obozowano w Krynicy Morskiej, a kolonia zuchowa stacjonowała w Zdunowicach. Zaczyna się rozwijać ruch nieobozowego lata. W roku 1961 do 11 drużyn Nieobozowej Akcji Letniej i zastępów Nieobozowego Lata należało 202 dzieci.

W obozie w Ostrowiu w roku 1962 mamy 70 uczestników, na kolonii zucho­wej w Podjazach – 50 zuchów, a w Raj­dzie Pomorskim udział wzięło 30 harce­rzy. W tym też roku w Zlocie Chorągwi Gdańskiej uczestniczyły wszystkie nasze jednostki obozowe i kolonijne oraz za­stępy Niebozowego Lata. Zaczęły się też instruktorskie wyjazdy zagraniczne. Do Rumunii, na Węgry i do NRD pojechało z naszego hufca 9 instruktorów.


17. Tomasz Rembalski. Dostępna tylko wirtualnie (część 2)

Kilka miesięcy temu „świat genealogiczny” obiegła wieść o odnalezieniu, uważanej dotąd za zaginioną, metrykalnej księgi zgonów z lat 1769−1830, obejmu­jącej cztery parafie: w Bytowie, Niezabyszewie, Tucho­miu i filialną w Dąbrówce.

Przedstawiamy dziś Państwu dokończenie opowieści o losach niezabyszewskiego archiwum parafialnego.

„Liber mortuorum”

Podobnie jak zachowane do dziś w Niezabyszewie księgi metrykalne, omawiana księga zgonów, w formacie tzw. dutki, posiada marmurkową opra­wę introligatorską z płóciennymi na­rożnikami i grzbietem oraz z nalepką tytułową opatrzoną napisem (ewiden­tnie ręką ks. Franciszka Szynkowskie­go) „Sterbe-Register / 1769−1830”. We­wnątrz na karcie tytułowej znajduje się, wykonany niebieskim ołówkiem, star­szy napis „Liber Mortuorum 1769–23. IX.1830”.

W okresie, w którym powstała księ­ga, proboszcz bytowski na stałe miesz­kał w Niezabyszewie, a dodatkowo ra­zem z proboszczem borzyszkowskim obsługiwał parafię tuchomską. Podle­gał mu też kościół w Dąbrówce. Dlate­go księga odnotowuje zgony zarówno z parafii bytowskiej, niezabyszewskiej, jak i tuchomskiej oraz jednowioskowej parafii filialnej w Dąbrówce. Należy jed­nak pamiętać, że w tamtych czasach katolicy na ziemi bytowskiej stanowili zdecydowaną mniejszość, stąd w księ­dze znajduje się stosunkowo niewiel­ka liczba wpisów jak na tak rozległe terytorium. Księgę zapisywano 60 lat, więc prowadzili ją różni księża, którzy mieli rozmaite podejście do sposobów prowadzenia księgi. Zapisów dokony­wano głównie w języku łacińskim, ale pojawiał się również język polski i nie­miecki.


19. Działo się w maju


20. Roman Robaczewski. Derdowski w Toruniu

O bujnej osobowości Hieronima Derdowskiego, o jego przygodach i o nim jako pisarzu można by pisać tomy. Jak każdy twórca o rozwiniętej fantazji nie miał życia ani lekkiego, ani spokojnego. Był nietuzinkowy, a jego przeżycia, zaplanowane i niezaplanowane wydarzenia życiowe mogłyby dla co najmniej kilkunastu spokojnych ludzi stanowić kanwę do snucia opowieści, nie tylko rodzinnych.

Słowo mówione przeniesione w czasie

Sam tworzył legendę o sobie, któ­ra o dziwo! trwała, a może trwa do dnia dzisiejszego wśród ludzi, których przodkowie znali go osobiście. Było to towarzystwo niezwiązane z jakimkol­wiek rodzajem sztuki pisarskiej, nie było też konsumentem wytworu lite­ratów i dziennikarzy. Pióro nie było ich narzędziem pracy. Większości czytanie nie sprawiało żadnej radości i nie było źródłem podniety, a niektórym z nich sztuka czytania przychodziła z nie­małym trudem. Byli jednak wiernymi i dobrymi słuchaczami, odbiorcami wdzięcznymi, czujnymi, a także kry­tycznymi. Tworzyli grupę rzemieśl­ników, mistrzów i czeladników roz­maitych fachów: bednarzy, ceklarzy, wiślanych flisaków, siodlarzy, stelma­chów, rymarzy, kołodziejów i garnca­rzy. Równie często słuchaczami była brać drukarska. Czasami dołączała do nich arystokracja rzemieślnicza – sta­nowili ją wyoblarze, nazywani dry­kierami, zajmujący się wyrabianiem metalowych przedmiotów w kształ­cie brył obrotowych. Słuchali legend, bajań, anegdot i relacji z podróży.


21. Bogusław Breza. Przemiana w miasto (część 2)

Sołtys ma być do dyspozycji!

Rumianie mieli zróżnicowany stosunek do przedstawicieli władzy różnych szczebli. Tych najniższych, jednocześnie najbardziej bliskich i swojskich, czyli sołtysów traktowa­li naturalnie i bardzo bezpośrednio. Urzędy te głównie sprawowały bo­wiem osoby z ich środowiska, ich są­siedzi znani od wielu lat, z którymi na co dzień się kontaktowali. Miało to też negatywne konsekwencje. Większość mieszkańców Rumi uważała, że z soł­tysem da się załatwić prawie każdą sprawę, zatem gdy spotykali się z od­mową, trudno było im to zrozumieć, przyjmowali bowiem, że zawsze po­winien być do ich dyspozycji. W kon­sekwencji sołtys był osobą najczęściej krytykowaną przez współmieszkań­ców spośród wszystkich sprawują­cych jakiekolwiek urzędy. Wójt był już bardziej niedostępny i cieszył się więk­szym autorytetem.


23. Jacek Borkowicz. Za zasłoną skał (część 10)

Krym, znany nam z sonetów Mickiewicza, a przez niektórych także z własnych wakacyjnych wspomnień, to morze i góry. Mówiąc „morze”, myślimy właściwie o wybrzeżu, wąskim pasku subtropikalnej równiny, z plażami i hotelami na jego zapleczu. Góry przylegają doń od północy. Słowo „przylegają” jest tu jak najbardziej na miejscu: pionowa skalna ściana wznosi się nad samym wybrzeżem.

Niedostępna górska krawędź ogra­nicza percepcję obcych – w tym wy­padku wszystkich, którzy przybywają na Krym od strony morza. Z tej per­spektywy góry wyglądają najbardziej okazale, i tak właśnie opisywał je nasz wieszcz. My również oglądamy Ajudah i Czatyrdah jego oczami. Ewentualna wycieczka na któryś ze szczytów jest dla nas na tyle wyczerpująca, że osiąg­nąwszy cel i nasyciwszy oczy rozległą panoramą, zmęczeni schodzimy w dół, ku bezpiecznym hotelowym przestrze­niom. Stanęliśmy na chwilę na skalnej granicy, ale nie przychodzi nam do gło­wy, by spytać, co dzieje się za murami tej naturalnej fortecy.


24. Bogdan Wiśniewski. Pelplińska przystań ks. Pasierba

„Do Pelplina przyjeżdżam wczesnym rankiem. (…) Stolica diece­zji. Tu wydarzyło się literalnie wszystko, co było ważne w moim życiu. Jedna ulica prowadzi z dworca na rynek, druga z rynku, obok katedry, do Starogardu Gdańskiego, z tym że za mostem rozgałęzia się w kierunku cmentarza nad rzeką. (…) Tu będę chyba mieszkał do śmierci. Że takie małe miasteczko? Po tylu podróżach wiadomo już mniej więcej, że świat może być jedną rzeką, jednym kościołem, jedną ulicą, drzewem za oknem, odro­biną książek, płyt i – last but not least – kilku dobrymi ludźmi”.

Powyższe słowa uświadamiają, że dla ks. Pasierba Pelplin stał się na wiele lat i prawie do końca jego życia tym miejscem na ziemi, które było oazą spokoju i przystanią po wielu podróżach. „Można jeździć po całym świecie, ale gdzieś trzeba mieszkać” – wyznał w Gałęziach i liściach. O tym prowincjonalnym, ale przecież sto­łecznym mieście pisał z sentymentem i jednocześnie jako człowiek doświad­czony i mający poczucie konieczności zakorzenienia się. Znalezienia swo­jej przystani, ostoi bezpieczeństwa, swojej Itaki.


27. Monika Banaszak. Przywracanie Kaszubom Gdańska

Choć Gdańsk jest uważany za historyczną stolicę Kaszub, a współcześnie stanowi centrum ruchu kaszubsko-pomorskiego, jednak wiedza o tym obliczu grodu nad Motławą jest wciąż nikła. Teresa Juńska-Subocz i Halina Piekarek – laureatki Skry Ormuzdowej 2012 – chcą to zmienić.

Rodowite Kaszubki pochodzące z Kartuz i Pucka, które od lat mieszkają w Gdańsku, propagują kulturę swych przodków, działając w ramach Wspól­noty Kaszubów na gdańskich Pieckach i Wspólnoty Kaszubów i Przyjaciół Ka­szub na Przymorzu (przy kościołach pw. Bożego Ciała i NMP Różańcowej). Są dumne ze swych korzeni. Przypomi­nają, że Kaszubi to pełnoprawni gospo­darze tych ziem. Bolesne wydarzenia, szczególnie z okresu II wojny światowej czy z czasu tuż po jej zakończeniu, zmu­siły Kaszubów – w imię przetrwania – do ukrywania swej odrębności. W ro­dzinnym domu Teresa Juńska-Subocz i Halina Piekarek nie nauczyły się ka­szubskiej mowy. Rodzice i dziadkowie rozmawiali wprawdzie ze sobą w tym języku, lecz do dzieci zwracali się tylko po polsku.

Siła kapelusza

Pani Teresa nigdzie się nie wybie­ra, nie włożywszy kapelusza. Nosi go z wdziękiem, nawet gdy pracuje w ogrodzie. To jej znak rozpoznawczy. Kiedyś, w latach 80., dzięki kapeluszo­wi właśnie udało się jej zdobyć pracę: elegancja i szyk wygrały z niechęcią i izolacją, których doświadczyła wkrót­ce po tym, gdy zwolniono ją z pracy za niewygodne i niemile widziane zaanga­żowanie społeczne. Spośród wszystkich kapeluszy najdroższy jest ten niewielki, granatowy.


29.Red. Czëtelë dokôz Majkòwsczégò

20 łżëkwiata òdbéł sã sódmi kònkùrs „Czëtanié Remùsa”. Zòrganizowelë gò part Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô w Brusach i Spòdlecznô Szkòła i Gimnazjum w Lubni. Wzãło w nim ùdzél 83 ùczãstników. W jury nalezlë sã Felicjô Baska-Bòrzëszkòwskô, Lucyna Radzymińskô, Katarzëna Główczewskô, Alicjô Szopińskô, Bòżena Ùgòwskô, Danuta Rolbieckô-Romahn.


30. Hinzów Jurk. Kùńc swiata z tima Majama

W 2012 rokù wiele sã czëło ò Majach i ò jich òstrzegach, że naju swiat nowégò rokù nie dożdô. Kò to, że jem mógł nen artikel w 2013 rokù napisac, je dokazã tegò, że w ti sprawie Majowie (na szczescé) prôwdë ni mielë.

Czedës jeden z bùsznëch nôrodów Westrzédny Ameri­czi (zwóny też Mezoameriką) stracył na znaczenim w XV wiekù, czej to szpańsczim kònkwistadoróm jich zemia sã baro ùwidza, i región ten do szpańsczi kòrunë przëłączëlë. Le jak to sã stało, że w XXI wiekù swiat sã przejął tim, co starowieczny Majowie mielë do pòwiedzeniô w tak wôż­ny sprawie, jak kùńc swiata? Òdpòwiesc je dosc prostô: lëdze wiedno szukelë wëjas­nieniô wëzgódczi najégò/ swiata jistnieniô. Pëtania ò to, skądka jesmë, jak długò naju swiat jesz bãdze dérowôł itd., òd wieków nie dôwałë pòkù filozofóm, teòlogóm, ùczałim i nieùczałim.


31. Eùgeniusz Prëczkòwsczi. Żëcé zawdzãcziwôł Kaszëbsczi Królewi

Òbczas kòrunacji Królewi Kaszëb w Swiónowie, 4 séwnika 1966 rokù, ks. biskùp kòrunatór Kazmiérz Józef Kòwalsczi wspòmnął ò jednym ksãdzu Kaszëbie, chtëren zarô pò wòjnie òpòwiedzôł mù, że Swiónowskô Matinka ùreta mù żëcé. Dosc chùtkò szlachë naczerowałë na ksãdza Stani­sława Grónowsczégò, ò czim jô ju nadczidnął w ksążce Królowa Kaszub wëdóny w 2003 rokù. Równak dopiérze gruńtowné badérowanié dało gwësnosc i bëlniészi brzôd w pòznanim negò zabôczonégò lubòtnika Swiónowsczi Pani.

4 lëpińca 1906 rokù w Serakòjcach, jakno drëdżi knôp Szczepana i Łucji z dodomù Tréder. Miôł dwùch star­szich bracynów: Józefa i Władisa. Ród òd wiedna sparłãczony béł z Kaszëba­ma. Pò maturze zaczął sztudérowac w Dëchòwnym Seminarium w Pelplënie. Tam béł nôleżnikã, a tej przédnikã Lëteracczégò Karna. Tej téż ze­szedł sã z kaszëbską rësznotą. Pisôł lëstë z Aleksandrã Majkòwsczim, jaczé­gò ùwôżôł za méstra. 20 gòdnika 1930 rokù dostôł ksãżewsczé swiãcenia. Pri­micje miôł trzë dni pózni w Serakòjcach.

Jakno ksądz béł pòsłóny do Kòscérznë, dze béł jaż piãc lat. W tim czasu wëdrëkòwôł w cządnikù „Òrãdownik Chełmińsczi Diecezji” dwa swòje baro patrioticzné kôzania.


32. Marta Szagżdowicz. Szlak prawie bez turystów

Oliwa to nie tylko katedra i Park Oliwski. Zapraszamy na spacer po mniej znanym szlaku. Tu natkniemy się na ślady cystersów i piękno natury.

U cystersów

Spacer rozpoczynamy na ulicy Leś­nej, gdzie znajduje się kościół cyster­sów. Zakonnicy związani są z Oliwą od XII wieku, ale do tej świątyni trafili dopiero po II wojnie światowej. Zostali tu skierowani, ponieważ katedra oliw­ska przeszła wówczas, na skutek utwo­rzenia diecezji gdańskiej, w ręce bisku­pa. Budowla powstała na początku XX wieku dzięki staraniom ewangelików. Otrzymali oni finansowe wsparcie od żony cesarza. Wspólnota przestała się mieścić w niewielkim kościółku św. Jakuba, więc potrzebowała większe­go miejsca do modlitwy. Architektura świątyni nawiązuje do gotyku. Wiąże się to z trwającą wówczas odbudową zamku w Malborku. Cesarz Wilhelm II był tak zafascynowany pracami, że odwiedził Malbork aż trzydzieści razy. Neogotyk królował, a świadectwem tego są inne świątynie z tego okresu, jak choćby kościół Najświętszego Ser­ca Pana Jezusa w Gdańsku-Wrzeszczu.

 

33. Róman Drzéżdżón, Danuta Pioch. Ùczba 22. Mëma z tatkã

Mëma to pò pòlskù mama. Na mëmã mòże téż rzec nënka. Tatk to je tata abò mòże téż rzec òjc – ojciec. Rodzice to starszi. Czasã gôdô sã téż mëma z tatkã abò mëma i tatk.

Cwiczënk 1

Przeczëtôj gôdkã i przełożë jã na pòlsczi jãzëk. Wëzwëskôj do te słowôrz kaszëbskò-pòlsczi. (Prze­czytaj rozmowę i przetłumacz ją na język polski. Wykorzystaj do tego słownik kaszubsko-polski).

– Wejleszcze! Jô widzã, że wa ju dzeckò môta!

– Jo, to je naju.

– To cë wama flot szło… wa dopiérze co wieselé mia.

– Në cëż të, kò wieselé më łóńsczégò rokù mielë.

– Jo, w lëstopadnikù, a je môj… Ale jô doch wama nie mdã miesąców rechòwôł. Lepi rzeczëta, je to knôp czë dzéwczã?

– Knôpiczk!

– Jô wiedzôł, tec òn je czësto za tatkã padłi. Dzãka Bògù, że òn nie je dzéwczątkã…

– Dôjże pòkù! Cëż të sã tak wcyg wëszczérzôsz? Môsz të ja­czégò smiészka pòłkłé?

– Jô sã le ceszã z wajégò szczescô… To tak fejn bëc mëmą i tatkã.


35. Daniél Kalinowsczi.Môłé nié wiedno je piãkné… Slédné piãc lat kaszëbsczi lëteraturë

Przedstôwiómë Wóm referat mdący przëczinkã do diskùsji ò stojiznie terczasny kaszëbsczi lëte­raturë wëgłoszony òb czas debatë, jakô 13 strëmiannika latoségò rokù òdbëła sã w Òstrzódkù Kaszëbskò-Pòmòrsczi Kùlturë w Gdini.

Zacznijmë òd samòòkresleniów…

W kòżdi diskùsji westrzód wëbrónégò karna wôrt je przed kôrbiónką nad jaczims tematã jasno wëłożëc swòje stanowiszcza. Hewò, dlô niżi przed­stôwiónëch zesadzeniów jednym z wôż­niészich zagadnieniów je òkreslenié, co dzysdnia je kaszëbską lëteraturą. Dlô przëjãti tuwò charakterizëjąco-òceniwający pòstawë za kaszëbską lëteraturã przëjimóm leno to, co òstało w òriginalnym, artisticznym sztôłce napi­sóné w jãzëkù kaszëbsczim. W tak nacéchòwónym ùmëslenim nie miesz­czą sã tłómaczenia z jinëch jãzëków na kaszëbsczi ani wëpòwiescë ùtwórców jawerno mającëch kaszëbsczé kòrzenie, ale napisóné w pòlsczi czë niemiecczi mòwie. Jem dbë, że taczi rozsądzënk nie mdze miôł wiãkszégò cëskù na zbiédnie­nié kaszëbsczi lëteraturë, chòc pò prôw­dze ùmniésziwô zestôwk kaszëbskò-pò-mòrsczi lëteraturë, òznôczający tema­ticzné òdnôszanié sã do òbrëmia Kaszëb i Pòmòrzégò, a spisóny w jinym jak kaszëbsczi jãzëkù, ò wôżny znaczenio­wi i òbsyżny elemeńt.


39. Maria Pająkowska-Kensik. Drzewo Pasierbowe

Poetycka dusza i dar słowa – to skarby, które nam ks. prof. Janusz St. Pasierb zostawił.

Łączy nas, to znaczy Kociewie i Ka­szuby, ks. Janusz Stanisław Pasierb, po­dobnie jak kiedyś Florian Ceynowa czy też ks. Bernard Sychta. Wystarczy spoj­rzeć na przygotowaną mapkę – szlak księdza J. Pasierba. Może uda się mło­dym na rowerach przemierzyć trasę od Żarnowca, przez Redę, Tczew, Pelplin, Tymawę do Grudziądza. Niby dlaczego tylko młodym, przecież jeszcze niedaw­no… uczestniczyłam w wyprawach ro­werowych po Kaszubach, gdy zorgani­zowana grupa towarzyszyła spływom kajakowym, i bardzo mile to wspomi­nam. Pomorze – piękna kraina, brzmi to banalnie, więc może lepiej podążyć za Poetą, którego wypowiedź o galilej­skiej urodzie Kociewia i Kaszub stała się tytułem ciekawej wystawy, którą podczas zebrania Rady Naczelnej ZKP mieliśmy okazję zobaczyć w Tczewie. Właśnie w Tczewie, gdzie ksiądz uczył się, żył przez kilka lat i doczekał się póź­niej szkoły swojego imienia. O hucznej tu inauguracji Roku Pasierba już w „Po­meranii” pisano.


40. Kazimierz Ostrowski. Marmurowe świadectwa

W auli Liceum Ogólnokształcącego im. Filomatów Choj­nickich wiszą obok siebie dwie marmurowe tablice z iden­tyczną inskrypcją: W powstaniu styczniowym 1863 r. krew przelewali za Ojczyznę uczniowie filomaci Bonin Franciszek, Borne Andrzej, Lipiński Korneli, Muchowski Antoni, Przytarski Ignacy, Rogalla Ignacy. Tablicę tę ku ich czci w setną rocznicę istnienia Koła Filomatów fundu­je Młodzież.

 

40. Kazmiérz Òstrowsczi. Marmùrowé zeswiôdczënë

Tłómaczenié Danuta Pioch


42. Tómk Fópka. Szlachama jednégò rëbôka

Jem jô rëbôk z prapradżada

Lowic rëbë mie wëpôdô

Kòchajã bôt, rudel, wioslo

Żij, ach, żij nasze rzemioslo…

Tak spiéwie syn szôłtësa z Chalëp, rëbôk z dżada pradżada, Wincãt Kònkel w 14-minutowim filmkù Andrzeja Si­pajłë pt. „Jô jem rëbôk”, jaczi jem trafił czësto niedôwnô na jutiubie, czej jem sznëkrowôł za… a, mniészô z tim…

Cekawé, że nen sóm reżiséra nakrą­cył „Testameńt” na spòdlim „Móniczi” Jana Drzéżdżona. Pamiãtóm, jak czile lat dowsladë, czej bëła wspòminónô pòsobnô roczëzna smiercë Méstra òd Biélawë, w pucczi „Bùrsztini” zeszło sã całé karno lëdzy, a jô drëżącym głosã przë granim Witosławë Frankòwsczi prawie tã rëbacką frantówkã spiéwôł. Czas minął a spiéwa wrôcô...


43. bc. Znóné sztëczczi pò kaszëbskù

W trzecą sobòtã łżëkwiata spòrtowô zala lëpińsczégò Zbiéru Szkòłów bëła wë­fùlowónô kaszëbsczim spiéwónym słowã. A to za sprawą òdbiwającégò sã tuwò ju czwiôrti rôz Kaszëbsczégò Festiwalu Pòlsczich i Swiatowëch Hitów, chtërnégò ùdbòdôwcą je Andrzéj Lemańczik, terczasny wójt gm. Lëpińce. Ùdzél w miónkach wzãło kòl 30 młodëch spiéwôrzów; kòżden z nich mùszôł przëszëkòwac dwa przetłómaczoné na nają rodną mòwã dokazë, z chtërnëch jeden przedstawił 20 łżë­kwiata na binie. Młodzëzna spiéwała chãtno tak spiéwczi z drëdżi pòłowë ùszłégò wiekù, jak i dzysdniowé frantówczi (np. Éwë Farny czë Anë Wiszkòni).


44. Maya Gielniak. Żona leśniczego (część 1)

Jeszcze dziś wielu mieszkańców Półczna, Nakli, Skwieraw, Studzienic, Czarnej Dąbrowy czy Osławy Dąbrowy pamięta, jak Zofia Babczyńska, z domu Hering, na motocyklu śmigała po okolicy, urządza­ła wiejskie zabawy, prowadziła gospodarkę, hodowała i sprzedawała bydło i trzodę. Jej historia, nieróżniąca się zbytnio od innych, pokazuje, jak niegdyś wyglądało życie żony leśniczego.

Piękna sprzedawczyni

Zofia Hering urodziła się w Szkla­nej Hucie koło Lipusza. Wojna nie oszczędziła jej rodziny. Byli w pierw­szym transporcie Polaków wywożo­nych na Syberię. Cudem, dzięki po­mocy dobrych ludzi, uciekli. Cudem wrócili. Cudem odzyskali dom i ziemię. Już sama ta historia godna jest osobne­go opisania. Po wojnie Zosia chciała się uczyć. Gdy będąc w mieście na zaku­pach, przypadkiem zobaczyła ogłosze­nie, że tego dnia odbywają się egzami­ny do liceum, natychmiast poszła tam i bez przygotowania zdała! Niestety, jej matce z piątką dzieci ciężko utrzymać rodzinę bez ojca. Zosia musi zrezygno­wać z nauki i marzeń. Poszła do pracy, którą dzięki siostrze znalazła w dale­kim Tuchomiu.

Od kiedy śliczna dziewczyna zaczę­ła sprzedawać w sklepie, coraz częściej robili w nim zakupy młodzi i starsi mężczyźni. Między nimi był też Karol Babczyński. On również wiele przeszedł. Przymusowo wcielony do nie­mieckiej armii, uciekł do Anglii, gdzie został do 1947 roku. Chciał wyjechać do Kanady, ale ulegając prośbom mat­ki, wrócił do rodziny, na Śląsk.

 

46. Sławomir Lewandowski. Zniszczona pamięć

Po wyburzonej hali zostały zaledwie resztki fundamentów, murowane trybuny obrosły trawą, pełnowymiarowe boisko piłkarskie służy dziś jako wybieg dla psów, a z pomnika wzniesionego ku czci sportowców pomordowanych w czasie II wojny światowej zniknęła pamiątkowa tablica. Taki smutny widok można ujrzeć w miejscu, gdzie jeszcze kilka lat temu działał klub sportowy Gedania Gdańsk.

Kiedy w 2008 roku przekroczyłem bramę Gedanii, rozmawiałem z wice­prezesem klubu Bogdanem Obszań­skim o ówczesnych kłopotach i pla­nach na najbliższe lata. Już wtedy hala ze względów technicznych nie nada­wała się do użytku, a grające w niej siatkarki przeniosły się do sportowej hali w Żukowie. Z tego, co pamiętam, i co udało mi się utrwalić obiektywem aparatu, już wówczas cały kompleks Gedanii, nie wyłączając wspomnianej hali, przypominał nieużytkowany od miesięcy plac.

Gdy kilka tygodni temu po długiej przerwie odwiedziłem ponownie Ge­danię – tę, którą pamiętam z późnych lat osiemdziesiątych XX wieku, kiedy tętniła sportowym życiem – zastałem jeszcze smutniejszy widok niż ten sprzed pięciu lat.

 
48. XXVIII Kaszubski Spływ Kajakowy Śladami Remusa

Serdecznie zapraszamy do udziału w spływie, który zacznie się 6 lipca 2013 roku w Pażęcach k. Stężycy (pow. kartuski, woj. pomorskie), blisko początku rzeki Radunia, i będzie prowadzić Kółkiem Jezior Raduńskich, uważanym za perłę krajobrazu Kaszub, a także pobliskimi rzekami. Zakończy się 14 lipca w Czarlinie nad odnogą Jezior Wdzydzkich Jelenie.

Kaszubski nie tylko z nazwy

Spływ będzie kaszubski nie tylko z nazwy i z prze­biegu tras, ale przede wszystkim z połączenia przygody wodniackiej z kaszubskim programem kulturalnym, re­alizowanym na lądzie podczas wycieczek i wieczornych ognisk. Przewiduje się m.in. spotkania z redakcją „Po­meranii”, oddziałami Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Stężycy, Chmielnie i Kartuzach oraz Kręgiem Remusowym z Borzestowa, mszę św. polową z elementami litur­gii w języku kaszubskim w Łączyńskiej Hucie, zwiedzanie Chmielna i Centrum Edukacji i Promocji Regionu w Szym­barku.


49. Z drugiej ręki

Ùzdrzóné

Chléb z Pirsna.  Telewizja Teletronik (TVT), Spiéwné Ùczbë, 5.04.2013

– [Eùgeniusz Prëczkòwsczi] Dzys më jesmë w Pierszczewie, gmina Stãżëca, ù państwa Jolańtë i Jana Miodowsczich, chtërny jak sã dowiadiwómë, mają nie­dôwno zarejestrowóny chléb z Pirsna (...)

[Jolańta Miodowskô] To jest chleb, który zawsze był tu pieczony, i chyba na Kaszubach całych. (...) On jest spe­cjalny, bo jest pieczony w piecu opala­nym drewnem (...), które się musi palić dosyć długo, prawie 2 godziny. I chyba ten smak, zapach daje to, że jest on pie­czony w tym piecu. (...)

[Jón Miodowsczi] Tak jak pierwi bëło.

 

Ùczëté

Skôzónô na kùlturã. Radio Gdańsk, Na bôtach i w bòrach, 7.04.2013

– [Magda òd Kropidłowsczich] 30 lat jistnieniô minãło w tim tidzéniu Gminnémù Òstrzódkòwi Kùlturë w Serakòj-cach. Całi ten czas na stółkù direktora GOK-ù je Irena Kùlwikòwskô. Òna nie pamiãtô pierszégò dnia swòji robòtë, ale pòdsztrichiwô, jak wiele sã òd te czasu zmieniło.

[Irena Kùlwikòwskô] (...) Jô wiém, że to béł pierszi kwiecień, że to bëło w gminie, bò tec to òstało blós pòwòłóné jakno institucja kùlturë (...). Bëłë roz-majité gôdczi na ten temat, że bë sã przëdôł, në i nagle bëła decyzjô, że bãdze Gminny Òstrzódk Kùlturë... I téż razem z tim òstôł ùtwòrzony jednoòsobòwi etat direktora.


50. Matéùsz Bùllmann. Historiô zamklô w lësce

Pamiątczi z ùszlégò czasu, chtërnëch historiã mòżemë òdczëtac, rzeczë, dzãka chtërnym mòżemë dotknąc tegò, co bëlo, to dlô nas nôlepszô ùczba. Wiele wicy wôrtnô òd sëchëch ksążkòwëch faktów. Pòstãpnô takô pamiątka òsta nalazlô w jedny chëczë na Nordze. Przë sznëkrowanim w stôrëch rodzynnëch papiorach Jón Dominik ze Starzëna nalôz lëst, jaczi z wòjnë przëslôl Bernat Òkòń (pòl. Bernard Okoń) – bra­cyna jegò ómczi. Je to slédnô pamiątka pò tim chlopie. Co sã z nim stalo dali, fa-milia dowiedza sã dopiérze pò wiele latach.

Nie wiémë, skądka dokladno lëst òstôl nadôny, bò nie zachòwa sã òriginalnô kùwerta.

 

51. Jerzi Nacel.Bòżi Słëga i Lës Pustyni. Tłom. DM

W drëdżim numrze pisma „Fokus. Historia” (z 2013 r.) nalôzł jem czekawi tekst ò tim, co parłãczi Lësa Pùstini – Erwina Rommla – z Kaszëbama. Nen legeńdarny wódca Afrika Korps w młodëch latach wëbiérôł midzë lotnictwã, artilerią i piechòtą. Z białkama bëło jistno. Romansowôł i miôł dzeckò z nie­miecką kôrczmarką, chòc zakòchóny béł w gduńczónce z kaszëbsczi fami­lie, 17-latny Lucie Marie Mòllin. Pòznôł jã we Gduńskù, gdze òstôł wësłóny do Królewsczi Òficérsczi Szkòłë Kadetów.

 

51. Zyta Wejer. Nie da ci Łojciec ni Matka...

Chciałóm napsisać ło moji sómsiat­ce ji jeji „pupa” wimalować. Powjam krótko! Była łu mnie binajmni 6 razi na dziań. Wew grapki zaglądała! Jak mniałóm statki niepomite, to mówjyła: „Ja Pani pomija ty naczynia”. Óna była tak bardzi łot ruski granici, tedi pó na­szemu nie gadała, jano kak bardzi zez wisokygo fyflóniyła! Jak ja słiszałóm to „pomija Pani, mófma, statki”, tedi mnie zara szarciste wziani ji rzeka: „Bóg ci za­płać, dobra kobjyto, ale to je mój burdel ji moje statki!”.

 

52. Leszek Schmidtke

Wiedział, jak rozmawiać z profesorami i jak z rolnikami. Wiedział, że w radiu słowo nie wystar­czy, że musi być naturalne tło, że poprzez dźwięk można oddać barwy, plany, stworzyć magicz­ny dźwiękowy obraz, dzięki czemu słuchacz do końca będzie siedział przy głośniku i słuchał, słuchał, słuchał.

Wiele lat temu kupiłem Dominiko­wi Sowie rozmówki polsko-kaszubskie Eugeniusza Gołąbka. Był to nie dosyć, że desperacki krok, co zupełnie niesku­teczny. Pan redaktor nie podjął nauki... Na szczęście już wkrótce konieczność okazała się skuteczniejszym narzę­dziem niż moje starania. Zauważył, że zadając pytania w języku polskim, od­powiedź dostaje w tym samym języku i trzeba wielokrotnie zwracać uwagę, żeby była po kaszubsku. Zaczął pytać, zaczął uważniej słuchać, a nawet zaczął czytać. Filologiczne wykształcenie oka­zało się pomocne i po pewnym czasie zadawał pytania w języku kaszubskim na tyle sprawnie, że odpowiedzi otrzy­mywał w naji mòwie.

 

54. Lektury

 

58. Ana Glëszczińskô. Jiwrë z rena abò co widzy szkólny przed zwónkã

Jô sã wiedno pitóm, za czim òni tu są ju pół gòdzënë prãdzy? Na pekaesë tec nie są skôzóny. Miast dospac ten czas w cepłim łóżkù, sadzą do szkòłë, jakbë ni mòglë sã dożdac. Leno czegò? Ùcecha to wierã niżódnô. Pôłniô z rena nie dôwają, a to, co je midzë paùzama, ùbëtné téż na gwës nie je. Në, ale są prãdzy. Tej ni ma radë. Më téż bëc mùszimë.

Szkòłowé dzecë letkò ni mają, a do te jich żëcé mògło bë sã zdawac baro monotonowé. Òb całi tidzéń dëcht to samò: reno wstac, na aùtobùs gnac, za zwónkã żdac, jakòs przeżëc i spòkójno dodóm. Ale niejedne mają jesz gòrzi i òsoblëwie z rena przed ósmą mają fùl drãdżi robòtë.

 

60. Karolëna Serkòwskô. W dobrim placu i ò dobrim czasu…

Zainspirowôł sã ùtwórstwã Édwarda Hartwiga. Ùdbôł so, że téż bãdze zapisëwac jistnotã na fòtograficznym papiorze. Ùlubioné zajãcé stało sã dlô niegò spòsobã na żëcé. Przëblëżëło téż do kaszëbiznë i cządnika „Pomerania”. Pioter Januszewsczi je znó­ny naszim czëtińcóm z òdjimków pòkazëjącëch apartnosc tegò regionu. Z pòmòcą òbrazu ùfarwniwô starnë miesãcznika.

Na łamach najégò pisma zaczął pùblikòwac midzë kùńcã lat 80. i pòczą-tkã 90. Wszëtkò dzãka Kristinie Pùzdrowsczi, chtërna zachãcëła gò do ro-bieniô fòtograficznëch relacjów z roz­majitëch wëdarzeniów. Z czasã jegò dokazë zaczãłë bëc wëzwëskiwóné na òbkłôdczi „Pomeranii”, chtërna, jak gôdô dokôzca, je dlô niegò òsoblëwô.

 

61. Jón Drzéżdżón (1937–1992)

16 maja 1937 r. ùrodzył sã jeden z nôbëlniészich kaszëbsczich pisarzów i pòétów Jón Drzéżdżón. We­strzód jegò nôwôżniészich dokazów je m.jin. historiô naji pismieniznë: Współczesna literatura kaszubska 1945–1980, zbiérczi òpòwiôdaniów Dzwónnik, Kòl Biélawë i roman Twarz Smętka.

 

62. Klëka

 

67. Tómk Fópka. Mëza spòd wòza

Sedzã. Pò same òse. W gãsti mazënie, co nie chce mie wëpùscëc na swiat. Ani w przódk, ani w tił. Mój wiérny aùtół ni mòże rëszëc z môla. Leno mrëczi cos pòd maską…

Zymk. Przedzymk dokładno. Jesz sniég nie òdtajôł, a zemi teskno do słuńca. Wanoga japòńsczim aùtołã pò kaszëbsczich drogach. Rëklënowaté, mëzglaté – niepòrządné, ale prowadzą do pòrządnëch lëdzy. Prowadzą dodóm.

Te durowaté drodzëska pòmôgają w robienim bëlnëch uczinków. Kò nie je to bëlno pòmòc kòmùs? Wëcygnąc z plëtë, kału, rowù czë jiny przesprawë? W całoscë biał­ce, co zatrzasna klucze bënë òbczas tankòwaniô, abò ni mòże wëjachac z parkingù… Jaczi sã z nas ricerze robią, dżentelmeni…


68. Rómk Drzéżdżónk. Roczi 3

Jô sã czasã czëjã taczi jaczis niedoinfòrmòwóny. Nibë nen internet móm, ale rzeczëta sami, nie je w nim wszëtczégò za wiele? Jakùż jô móm z ti hùrmë wiad­łów wszelejaczich wëbrac ne nôwôrtniészé, nôbëlniészé a nôprôwdzëwszé? Czësto jak w krómie. Niechtërny jesz pamiãtają ne dôwné, dobré czasë, czedë to, co nama dôwelë, to më bez gnieceniô brelë. Człowiek nie wëbiérôł a nie przebiérôł, nie stãkôł a nie kwãkôł, le płacył a szedł dodóm rôd, że cos dostôł. A dzysô? Wszëtczégò je za wiele! Jak to nierôz pòwiôdô mòja mëma: „za fùl du… lëdze mają”. Sto tësący szokòlôdów, dwasta të-sący ôrtów wòrztë, trzë mëliónë rozmajitëch towôrów. Jaż głowa òd ti wszelejakòscë a farwnoscë bòli.

 

Edukacyjny dodôwk „Najô Ùczba”

I Janusz Mamelsczi.Zéńdzenié trzecé: z Hieronimã Derdowsczim

III Janusz Mamelsczi.Chto le kaszëbsczi jãzëk znaje,ten z nim òbjachac mòże wszëtczé kraje

VI  Tomôsz Fópka.  Nënka Roda i ji kwiôtczi

VII Tomôsz Fópka. Zamalënił sã mak

VIII Hana Makùrôt.Słowòbùdowizna jistników. Jistniczi òdjistnikòwé.Dzél 1. białogłowsczé pòzwë, deminutiwné deminutiwné pòzwë, aùgmentatiwné pòzwë

Joomla Templates - by Joomlage.com