Rozmiar czcionki:

Ukazał się kwietniowy numer "Pomeranii"

II Reklama – Radio Gdańsk, prenumerata Pomeranii, Telewizja TTM

III Reklama - Mùlk - Chëcz Kaszëbskô

IV 1 Kaszubsko-Kociewsko-Powiślański Przegląd Orkiestr Dętych

 

2. Od redaktora

Celem tegorocznej pielgrzymki do Ziemi Świętej było podziękowanie za wszystko, czego naszej kaszubsko-pomorskiej społeczności udało się dokonać w ciągu minionych 20 lat. Patrząc tylko w przyszłość, łatwo jest zwątpić, bo widzimy je­dynie kolejne zadania i wyzwania. Warto czasem się zatrzymać i pomyśleć, ile już za nami, jaką drogę przebyliśmy. Dzisiaj wydaje nam się zu­pełnie normalne, że mieszkańcy Pomorza sami rządzą w swoim regionie, że język kaszubski roz­brzmiewa w kościołach i szkołach, że znani artyści i politycy głośno przyznają się do swojej kaszubskości, kociewskości, pomorskości… 20 lat temu to było tylko marzenie wielu osób, które urzeczywistnia­niu tego celu poświęciły swój czas, pracę, pieniądze i zdrowie.

Nie chodzi o to, żeby spocząć na laurach, ale „podładować akumu­latory” i nabrać sił do pracy. A także, co może jest w tym najważniej­sze, by z szacunkiem spojrzeć na dorobek naszych poprzedników. To skutecznie leczy z myślenia, że „pomorskie odrodzenie” zaczyna się ode mnie. Aleksander Majkowski porównał pracę na rzecz ojczy­zny z rafą koralową, gdzie „kòżdé (…) pòkòlenié zbùdëje kawałuszk (…) i ùmiérô, a nawetk jich grobë sa cząstkami jich bùdowë, rosnącë wiedno w górã kù niebù i słuńcu”.

Taką cząstką wielkiej pomorskiej rafy jest też zmarły 27 marca 2013 r. Dominik Sowa, wybitny dziennikarz radiowy, który przyjechał, by wznosić naszą wspólną budowę, z południa Polski. Przez całe ży­cie fascynował się bogactwem naszej kultury, pięknem przyrody i przede wszystkim ludźmi, z którymi spotykał się podczas swojej pracy. Był też przykładem niezwykłej dziennikarskiej rzetelności i pracowitości. Żegnamy Go ze smutkiem i z pewnością nie raz jesz­cze wspomnimy Jego dokonania na łamach „Pomeranii”.

Dariusz Majkowski


3. Dariusz Majkòwsczi. Òkã pielgrzima

Zemia swiãtô, zemia „wiôldżégò mùru”, jakô prosy ò ùbëtk, i kùreszce zemia, gdze Kaszëbi corôz barżi mògą sã czëc ù se doma – w taczich trzech zéwiszczach mógłbëm zamknąc swòje òdczëca z pielgrzimczi do placów, gdze 2 tësące lat temù chòdzył Jezës Christus.

Zemia swiãtô

Czedë 10 strëmiannika, wespół z jiny­ma 160 pielgrzimama, wsôdôł jem we Gduńskù do fligra, miôł jem w głowie leno tã pòzwã. Doch prawie tam, pò galilejsczich, judejsczich i samarij­sczich stegnach chòdzył czedës Jezës, Jegò Matka, ùczniowie, a przódë całô réga proroków, patriarchów, swiãtëch chłopów i białków. Mësla ò tim, że i jô bãdã mógł przeńc jistnyma drogama, co òni, sedzała redosno w głowie jesz na długò przed rëgniãcym Kaszëbsczi Pielgrzimczi Magnificat 2013.

Ju równak pierszé zetkanié z Zemią Swiãtą, na zôczątkù przez aùtokarowé òkno, dosc mòcno pòzmieniło mòje przedstawienia. Ò tim, że dzysdniowi Izrael to barô nowòczasné państwò, wiedzôł jem z rozmajitëch artiklów i ksążków, tej òbzéranie widzałëch miastów z fabrikama i chmùrnikama ni mògło mie zadzëwòwac. Gòrzi, że doznôł jem sã òd najich prowadni­ków, że nawetka nôtëra w tim placu nie szlachùje ju za baro za tą sprzed 2000 lat. Izraelczikóm ùdało sã np. wëzwëskac wiôldżé dzéle pùstini i tam, gdze Christus widzôł leno piôsk i ska­łë, dzysdniowi pielgrzim ùzdrzi np. palmë pòdléwóné wëmësloną prawie tuwò w 60. latach XX w. kropelkòwą metodą. A jesz, żebë òsëszëc mala­riczné bagna kòl Galilejsczégò Jezo­ra, òstałë pòsadzoné eùkaliptusë, bò jich kòrzeniowô systema bëlno wëcygô wòdã. Do te chcemë dodac, że sama Jerozolëma òd czasów Christu­sa bëła do czësta znikwionô, tak że wnetka kam na kamie nie òstôł ze swiãtégò miasta. A równak pielgrzimòwie wcyg całima rzmama jadą w ten plac i pòdczorchiwają, że òbzéranié ti zemi je jak „piątô ewanieliô”. Pò pierszim kòńtakce ni miôł jem taczich mësli, a nôwiãkszą redotã czuł jem (sromòta sã przëznôwac) z wnetka 30 st. Celsjusza w céni i z bëlny wieczerzë w betlejemsczim gòscyńcu.


8. Jadwiga Bògdón, tłom. DM. Rekòrd, Pan Tadeùsz, wëstôwk i dwie tôfle…

X Dzéń Jednotë Kaszëbów je ju za nama. Nôwôżniészé jegò òbchòdë sparłãczoné z bicym rekòrdu w równoczasnym granim na akòrdionie miałë plac w Kòscérznie.

Òkróm pamiãcë ò bëlny zabawie, w miesce pò tim wëdarzenim òstóną téż dwie pamiątkòwé tôfle. Pierszô z nich przëbôcziwô ò môlu ùrodzeniô Primasa z Kaszub, abpa Henrika Mùszińsczégò. Drëgô òsta òdkrëtô na Grzãpie Ksãżny Gertrudë.


9. Ciągle żywe rany. Z Sylwią Bykowską rozmawia Piotr Dziekanowski

Z Sylwią Bykowską, autorką książkiRehabilitacja i weryfikacja narodowościowa ludności polskiej w województwie gdańskim po II wojnie światowej rozmawiamy o tym, jak odbywało się wpisy­wanie na volkslistę na Pomorzu i jak traktowano rdzennych mieszkańców po wkroczeniu Armii Czerwonej.

Jak to się stało, że osoba niezwiązana rodzinnie z Kaszubami zajęła się tym mało znanym i nierozumianym w in­nych częściach Polski tematem?

Te właśnie argumenty – mało znany i nierozumiany temat – zadecydowały o tym, że postanowiłam zająć się pro­blematyką powojennych losów ludności wpisanej na Niemiecką Listę Narodowo­ściową (NLN; Deutsche Volksliste, DVL). Początkowo rozważałam zbadanie kwe­stii kształtowania się nowej społeczno­ści powstałego 30 marca 1945 r. woje­wództwa gdańskiego. Jednak w miarę zgłębiania tematu – zetknięcia się tu różnych grup ludności, osadników, tzw. repatriantów, oraz polskiej ludno­ści rodzimej – przekonałam się, jak nie­wiele wiemy o położeniu tej ostatniej, po 1945 r. zresztą także wewnętrznie zróżnicowanej. Mamy tu co najmniej trzy kategorie: ludność kaszubska i kociewska, polska ludność rodzima Powiśla oraz Polonia gdańska. Chodzi głównie o to, że po zakończeniu wojny rodzimi mieszkańcy terenów przyna­leżnych do województwa gdańskiego mogli się spodziewać, iż nadszedł czas, gdy to właśnie oni będą pełnić tu rolę gospodarza. Tymczasem sprawy po­toczyły się w odwrotnym kierunku. W warunkach masowego osadnictwa z głębi kraju i tzw. repatriacji Zabużan oraz pod wpływem forsowanej przez władze komunistyczne ideologii pio­nierskiej, położenie rodzimych Polaków okazało się bardzo trudne.


13. Matéùsz Bùllmann. Bògactwò czë biéda?

Wëdobëcé széfrowégò gazu na Kaszëbach to w ùszłim czasu bëła ù naji dosc wôżnô ë gòrącô téma. Mało chto pùszczôł beszét ò wëdobiwczich planach kòle ùcha. Téma ta tak westrzód lëdzy, jak w mediach bëła czãsto brónô jakno cos òsoblëwégò w naszim òkòlim. Alaże! Jak përzinkã pòmëslec ë pòsznëkrowac, tej zdôwô sã czësto jinaczi. Chtos ùpiarti mógłbë nawetka rzeknąc, że wszelejaczé kòpalnie ë jinszé ôrtë wëdobiwaniô minerałów to nasza specjalnosc, a mòże ë tradicjô…

Wãdżel

Jo! Prawie wãdżel, chtëren czësto ze Sląskã sã nama parłãczi, më téż mómë na Kaszëbach kòpóné, a bëło to ju dosc dôwno. Ò wëdobëcym brunégò wãgla zachòwałë sã wiadła w lëdzczich kôr­biónkach, kòl pisôrza Aùgustina Necla ë kòl Francëszka Mamùszczi w prowadnikù Ziemia Pucka z 1989 rokù. Pòdług nëch zdrzódłów béł òn kòpóny w drëdżi pòłowie XIX stalata, mést w latach 1859–1860. Zajimalë sã tim rëbôcë z Chlapòwa. Mòrskô wòda òdkrëła wãdżel w starszich wiôrsztach zemi, chtërne do dzysdnia mòżemë òbzerac na wësoczim chlapòwsczim klifie.


14. bc. Żelazna pomorska dama

Redaktorzy naczelni przychodzili, odchodzili, czasem wracali... pani Kry­styna Puzdrowska trwała na poste­runku przez 30 lat, prawie całe swoje zawodowe życie poświęciła bowiem „Pomeranii”. Była sekretarzem redak­cji, zastępcą redaktora naczelnego i p.o. rednacza. Z nieodłącznym papierosem w dłoni. Z nierzadko ostrą oceną. Za­wsze profesjonalna. Zawsze elegancka.


14. Stanisław Pestka. Całym sercem w „Pomeranii”

Zdarzyło się to w Bydgoszczy. Któ­regoś wiosennego dnia stanąłem na progu mieszkania państwa Puzdrow­skich. Z siedziby redakcji „Ilustrowane­go Kuriera Polskiego”, w którym praco­wałem od 1961 r. po likwidacji pisma „Kaszëbë”, było dość blisko do domu Kaszubów z gdańskiej diaspory. Z ich mieszkania, usytuowanego na jednym z ostatnich pięter bydgoskiego wysokościowca, rozciągał się malowniczy widok na zakole Brdy i panoramę sta­rego miasta. Pani Krystyna, żona Ed­munda, przyznała, że ów widok nieco się opatrzył, zwłaszcza tym, którzy na co dzień z nim obcują. Niebawem plan obojga Puzdrowskich, by przenieść się do Trójmiasta, został uwieńczony po­wodzeniem. Zamieszkali na gdańskiej Żabiance. Zalety mieszkania na tym osiedlu podnosi bliskość morskiego brzegu, co pozwala upajać się wiatrem od morza podczas romantycznych spa­cerów.


16. Stanisław Janke. Pani redaktor

Krystynę Puzdrowską poznałem jesienią 1978 roku, podczas corocz­nych Spotkań Twórców Literatury Ka­szubsko-Pomorskiej we Wdzydzach Kiszewskich. Uczestniczyłem wtedy po raz pierwszy w tych spotkaniach i doświadczyłem rzadkiego wówczas klimatu niezależnego myślenia, auten­tycznej swojskości, serdeczności. Poza Krystyną i Edmundem Puzdrowskimi byli tam znani w kręgu kaszubskim twórcy, m.in. ówczesny redaktor na­czelny „Pomeranii” Wojciech Kiedrow­ski, zrzeszeńcy: Aleksander Labuda i Jan Trepczyk, oraz poeci: Stanisław Gost­kowski i Ryszard Milczewski-Bruno. „Pomerania” była wówczas dwumie­sięcznikiem, a Krystyna Puzdrowska od kilku lat pełniła funkcję sekretarza re­dakcji. Nie szczędziła czasu i pracy nad adiustacją tekstów, wysoko podniosła poprzeczkę poziomu redakcyjnego. Krystynę Puzdrowską poznałem jesienią 1978 roku, podczas corocz­nych Spotkań Twórców Literatury Ka­szubsko-Pomorskiej we Wdzydzach Kiszewskich. Uczestniczyłem wtedy po raz pierwszy w tych spotkaniach i doświadczyłem rzadkiego wówczas klimatu niezależnego myślenia, auten­tycznej swojskości, serdeczności.


17. Poszukiwanie Tożsamości miejsca. Z Robertem Trabą rozmawia Marek Adamkowicz

Z prof. Robertem Trabą, dyrektorem Centrum Badań Historycznych Polskiej Akademii Nauk w Berlinie, założycielem Wspólnoty Kulturowej „Borussia”, rozmawiamy o regionalizmie otwartym.

Właśnie mija 20 lat, odkąd pojawił się ukuty przez Pana termin „regiona­lizm otwarty”.

Terminem tym na początku, od roku 1992, posługiwałem się intuicyjnie, by zdefiniować model aktywności publicznej olsztyńskiej „Borussii” w kontekście odżywających różnych form ruchów regionalnych po 1989 roku. Warto przypomnieć, że wów­czas przeżywaliśmy nie tylko wielką przemianę systemu politycznego, lecz również niespotykane ożywienie ini­cjatyw oddolnych, początki autentycz­nych ruchów obywatelskich. Stąd silne tendencje decentralistyczne, „rebelia prowincji” itp. W tym wielkim dialogu społecznym Kazimierz Brakoniecki i ja zaproponowaliśmy dwa fundacyjne pojęcia, za pomocą których próbowa­liśmy opowiadać, kształtować nową rzeczywistość, tworząc jednocześnie impulsy do budowania otwartej, pol­skiej tożsamości: „Atlantyda Północy” (Brakoniecki) i właśnie „otwarty re­gionalizm”. O ile „Atlantyda Północy” odwoływała się generalnie do kreatyw­nej recepcji przeszłości, której śladem było w lokalnym w krajobrazie jedynie dość mocno zrujnowane dziedzictwo materialne, o tyle otwarty regionalizm zwracał się ku przyszłości, postulował odnajdowanie siebie w świecie poprzez otwartość i jednocześnie identyfikację z miejscem, w wymiarze lokalnym i regionalnym; poprzez interaktywne spo­tkanie pamięci rodzinnej z zastanym dziedzictwem „nie naszym”. W 1996 roku podpisaliśmy porozumienie o wspólnym działaniu w duchu otwar­tego regionalizmu z przedstawicielami organizacji obywatelskich z Kłajpedy i Kaliningradu, najbliższymi sąsiadami Warmii i Mazur. W 2011 zainicjowałem Forum Otwartego Regionalizmu.


20. Jacek Borkowicz. Gdzie góry schodzą się z morzem (cześć 9)

Abchazja to kraina otwarta na morze i zamknięta na lądowe zaplecze łańcuchem gór Kau­kazu. Odzwierciedleniem jej krajobrazu jest charakter mieszkańców.

Jasnowłosi żeglarze, którzy jako pierw­si opłynęli Europę – zmierzając od południa ku zimnym nurtom Morza Północnego – prawie wszędzie pozo­stawili po sobie megalityczne pomniki. Widziałem jeden z nich na dziedzińcu muzeum w Suchumi, stolicy Abchazji. Dolmen ten ma wydrążony w kamien­nej ścianie okrągły otwór. To szczegół typowy dla neolitycznych grobowców Kaukazu, nie spotykany w innych miejscach Europy. Przez taki otwór Ab­chazi wkładali do środka pustego już grobowca ofiary dla lokalnych bóstw przyrody. Czynili tak pokolenie za po­koleniem, właściwie aż do niedawnych czasów. Abchaskie dolmeny są nama­calnym przykładem długiego trwania kultury.


21. Nie chcemy stać w miejscu. Z Mirosławą Lehman rozmawia Dariusz Majkowski

Kartuzy świętują 90. rocznicę nadania praw miejskich. Z tej okazji rozmawiamy z burmistrz Mirosławą Lehman o kaszub­skości tego miasta, kulturze i ważnych inwestycjach.

W ostatnim spisie powszechnym po­nad 20% mieszkańców gminy zade­klarowało, że mówi po kaszubsku. W 2002 r. nie osiągnęliście tego progu. Rzeczywiście kaszubszczyzna roz­brzmiewa dziś częściej w Kartuzach czy po prostu ludzie przestali się tego wstydzić?

Wiele czynników ma na to wpływ. Pewnie przede wszystkim oświata. Dziękuję dyrektorom szkół, nauczycie­lom, którzy często rozmawiali z rodzi­cami i przekonywali, że warto uczyć dzieci języka kaszubskiego. Znaczącą była też decyzja, którą podjęliśmy wspólnie z radnymi, o ustawieniu ta­blic dwujęzycznych. Oczywiście, to wszystko nie odbyło się bezboleśnie. Niektórzy mnie atakowali i mówili, że zamiast kaszubskiego powinniśmy uczyć w większym wymiarze języka angielskiego. Ważne jest też zaanga­żowanie prezesa kartuskiego oddzia­łu ZKP Kazimierza Formeli. Do tego koniecznie dodajmy działalność Regio­nalnego Zespołu Pieśni i Tańca Kaszu­by pod przewodnictwem Franciszka Kwidzińskiego. Wykonuje on kawał dobrej roboty, tworząc ciągle na wy­sokim poziomie, będąc wierny trady­cji. No i zapewne ma znaczenie coraz większe zainteresowanie młodego po­kolenia historią swojej małej ojczyzny, a także chęć poznawania genealogii własnej rodziny. Dobry przykład pły­nie także od lokalnych liderów, którzy podkreślają swoje kaszubskie korzenie. A trochę żartując, to przyznaję, że cał­kiem sympatyczne jest, gdy koleżanki i koledzy burmistrzowie, z którymi spotykam się m.in. na posiedzeniach Związku Miast Polskich, wołają do mnie „witamy księżnę Kaszub”.


23. Hm Zbigniew Satke. Z dziejów ZHP w Hufcu Kartuzy (część 1)

W roku 2013 obchodzimy 106. rocznicę powstania skautingu, 96-lecie utworzenia pierwszych dru­żyn skautowych w Polsce i 86-lecie utworzenia pierwszej drużyny harcerskiej (Związku Harcerstwa Polskiego) w Kartuzach. 86 lat temu powstało także Gimnazjum Koedukacyjne im. Henryka Sienkie­wicza w Kartuzach, którego kontynuatorem jest dzisiejsze I Liceum Ogólnokształcące.

Twórca skautingu Robert Baden-Powell uważał, że skauting powi­nien być szkołą wychowania oby­watelskiego w kontakcie z przyrodą, powinien uzupełniać naturalne luki wychowania szkolnego przez rozwija­nie charakteru, zdrowia, sprawnościjednostki oraz jej wartości społecz­nych w codziennej służbie. Taką też funkcję spełniało i spełnia harcerstwo w Kartuzach. Jednak w Polsce har­cerstwo odgrywało trochę inną rolę niż angielski skauting, bo dużą wagę przykładano do szkolenia wojskowego w organizacji męskiej i do działalności samarytańskiej w organizacji żeńskiej. Wszystko to miało w późniejszych cza­sach okazać się potrzebne i przyczynić się do zmniejszenia strat w walkach o niepodległość Polski.

Pierwsze drużyny powstały w międzywojniu

W Kartuzach wraz z powołaniem we wrześniu 1927 roku Gimnazjum Koedukacyjnego im. Henryka Sien­kiewicza (które trzy lata później prze­mianowano na Miejskie Gimnazjum), założona została 72. Męska Drużyna Harcerska im. Tadeusza Kościuszki. Li­czyła 50 harcerzy w trzech zastępach. Drużynowym był Aleksander Arendt – 19-letni uczeń Gimnazjum. W 1928 roku opiekunem drużyny został profe­sor tej szkoły – pan Jan Flisak. W tym roku wokół drużyny, która liczyła wów­czas 54 członków, zawiązało się koło Przyjaciół Harcerstwa złożone z rodzi­ców harcerzy. We wrześniu tegoż roku powołano również drużynę żeńską – była to 1. Drużyna Harcerek im. Marii Konopnickiej.


26. Edmund Szczesiak. Wizyta starszego pana

Starszy pan przechadza się alejką. Wiedzie nad jeziorem, blisko brzegu, pośród szpaleru wieko­wych drzew, głównie buków, porastających także strome zbocze po przeciwnej stronie ścieżki. Zaciszne ustronie sprzyja zadumie, popatrzeniu wstecz, zastanowieniu się nad tym, jak zmieniło się miasteczko jego dzieciństwa i młodości. Po to przyjechał – aby skonfrontować wspomnienia z teraźniejszością.

Nie są to odwiedziny w rodzaju tych z tragikomedii Friedricha Dürrenmatta Wizyta starszej pani. Claire Zachanas­sian przybyła po latach do miasteczka swojej młodości, aby się zemścić za wyrządzone jej w przeszłości krzywdy. Starszego pana nic takiego nie spotkało. Nie jest to również powrót po długiej nieobecności, ale kolejne nawiedzenie miasta, do którego ma stosunek uczu­ciowy.

Regionalista Jan Ejankowski tłuma­czył mu kiedyś, że jeżeli świat jest okrą­gły jak piłka, to środek wypada tam, gdzie go sobie człowiek wyznaczy lub wybierze mu los. Dla Ejankowskiego było to Piaseczno na Kociewiu, dla nie­go tym środkiem świata są Kartuzy. To niewielkie miasto uważa za swoje, sobie najbliższe, chociaż urodził się gdzie indziej, ale to już skutek zawieruchy wojennej.

Młode miasto, stara osada

Tym razem przyjechał, aby przyjrzeć się miastu baczniej niż zwykle. Jest ku temu szczególna sposobność: mija wła­śnie 90 lat od nadania Kartuzom praw miejskich. A takie okrągłe rocznice sprzyjają wspomnieniom i porówna­niom. To już zresztą druga, w krótkim odstępie czasu, taka okazja: w październiku ubiegłego roku świętowano uro­czyście zakończenie obchodów 630-lecia istnienia Kartuz.


29. Kartuzy to moje centrum świata. Z ks. Ryszardem Różyckim rozmawia D.M.

Z ks. kan. dr. Ryszardem Różyckim, proboszczem parafii pw. św. Kazimierza w Kartuzach i wykła­dowcą teologii moralnej w Wyższym Seminarium Duchownym w Pelplinie, rozmawiamy o historii, remontach i miłości do Kartuz.

6 lat studiował Ksiądz w Strasburgu. Jak na tle tego miasta prezentują się Kartuzy? Gdzie czuł się Ksiądz lepiej?

Kartuzy są dla mnie centrum świata! Od 21 lat jestem związany z tym mia­stem i wszystkie moje drogi prowadzą właśnie tutaj. W Strasburgu też czu­ję się dobrze, zwiedziłem go wzdłuż i wszerz, mam tam swoje ulubione zakątki, ale tutaj czuję, że jestem u sie­bie. Kartuzy tak na tle Strasburga, jak i wielu innych miast europejskich na pewno nie mają się czego wstydzić.

Zagraniczny doktorat przydaje się w pracy duszpasterskiej?

Doświadczenie studiów na uniwer­sytecie w Strasburgu, napisanie dok­toratu w obcym języku, ale także spotkanie tam ludzi, doświadczenie duszpasterstwa w parafii polskiej, francuskiej, w klasztorze wśród bene­dyktynek, to wszystko bardzo rozsze­rzyło moje horyzonty i myślę, że poma­ga mi dzisiaj lepiej pełnić obowiązki proboszcza. Pewnie taki cel mojego wyjazdu widział ks. Rektor Wiesław Mering, sam dawny student w Stras­burgu, stojący u podstaw decyzji ks. biskupa Jana Bernarda Szlagi z roku 1994, kierującej mnie na studia.


31. Eùgeniusz Prëczkòwsczi. Zdrzódło bëlnëch dzejaniów

To ju minãło dwadzesce lat! Z jedny stronë wëdôwô sã, że to doch bëło tak niedôwno, z drëdżi równak wiele òbrazów ùcékô ju z pamiãcë, temù je mùszebné, żebë je przëpòminac, tim barżi, że dotikają wôżnëch sztërków w dzejach Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô i òglowò – kaszëbiznë.

Kò hewò 23 łżëkwiata 1993 rokù bëło ùroczësté òtemkniãcé Kaszëb-sczégò Dodomù. Dlô dzysdniowëch jegò ùżëtkòwników – to je rządców òrganizacji i redaktorów „Pòmeranii” – je to ju historiô stwòrzonô przez pòprzédców. A równak bez tëch wëda­rzeniów nie bëłobë wiele z tegò, co dzys mòże sã dzôc.

Nen baro redosny dzéń zaczął sã równak smùtno. Kò pòrenë ùmarł ks. prałat Francëszk Grëcza, òstatny z kar­na zrzeszińców. Pò piãtnôsce latach jegò dzejanié i dokazë ùdało sã zebrac i òpisac w ksążce Kaszubski Kordecki. Życie i twórczość ks. prał. Franciszka Gru­czy.


32. Marek Szemiel. Henryk Hubertus Jabłoński

,,Patrząc na życie Henryka Jabłońskiego, można by stwierdzić, że wszystkie jego dni są do siebie podobne. Bo on urodził się kompozytorem. Musi pisać, to wynika z jego wewnętrznej potrzeby. Nawet wtedy, gdy jego utwory z dziedziny muzyki poważnej, zdawało się, nie miały widoków na wykonanie – jednak pisał”*.

Rys biograficzny twórcy

Henryk Hubertus Jabłoński (1915– 1989), kompozytor, pedagog, wiolon­czelista. Wychowywał się w rodzinie niemieckojęzycznych gdańskich miesz­czan amatorsko muzykujących (jego ojcem był Herwardt Degler, matką Alidia ze Springerów). Jako kilkuletni chłopiec uczył się gry na fortepianie i skrzypcach, a później na wioloncze­li. W tym czasie zaczął pisać swoje pierwsze utwory. Już jako pięciolatek, na dzień urodzin swego ojca, skompo­nował Marsz na fortepian.

Po ukończeniu gdańskiego Liceum św. Katarzyny podjął studia muzyczne w Polskim Konserwatorium Macierzy Szkolnej w Gdańsku (1933–1939) w kla­sie wiolonczeli Kazimierza Wiłkomir­skiego. Harmonii i kontrapunktu uczy się u Wernera Schramma, kompozycji u Alfreda Paetscha. Podczas II wojny związany był z zespołami muzyki po­pularnej występującymi w Gdańsku. W 1945 roku spłonęło około 200 jego kompozycji.


35. Tu òstôł le sóm pòpiół. Z Józefą i Aùgùstinã Fùlarczikama gôdô Eùgeniusz Prëczkòwsczi

Na zberkù Żukòwa pòd Môłkòwò mieszkają Józefa i Aùgùstin Fùlarczikòwie. Òn (rocznik 1926) – rodowiti żukòwión, òna (rocznik 1930) – ze swiónowsczich strón. Òbòje w wòjnie prze­żëlë wiele lëchégò. Aùgùstin, pò służbie w niemiecczim wòjskù, zesłóny òstôł na Sybir, skąd wëkùńczony wrócył pò rokù. Pò latach niechtërne przeżëca ùcekłë ju z pamiãcë, ale jedne òstóną do kùńca. Ò tëch prawie òpòwiedzelë Eùgeniuszowi Prëczkòwsczémù.

Jakô bëła Wasza droga do służbë w niemiecczim wòjskù?

Aùgùstin Fùlarczik: Mój tata nie pòdpisôł lëstë. Òn nie chcôł, żebë më szlë do wòjska, a mòji starszi bracyni mielë ju wnet pòbòrowi wiek. Në i tej òni nas wënëkelë z naszégò môla. To bëło w 1942 rokù, w nocë. Przëszlë gestapòwcë nas rëmac z chëczi, bò na nasz plac miôł przińc Niemc. Òni pòstawilë aùtobùsë. Nima më jachelë do Kartuz, a stąd béł transpòrt do la­gru w Jabłonowie. Przed wòjną to béł klôsztór. Z tegò lagru òni brelë jednëch tam, jinszich dze jindze. Mój òjc pòtrafił dobrze pò niemieckù i òn ùprosył, żebë nas òstawic w Pòlsce. Tej nas wzãlë na majątk do Grëdządza. Tam nasza ro­dzëna robiła jaż do kùńca wòjnë.


37. Róman Drzéżdżón, Danuta Pioch. Ùczba 21. Żeniałi

Żeniałi to pò pòlskù małżeństwo. Żeniałi to téż mąż, a żeniałô – mężatka, żona. Żenic sã to żenić się, pobierać się (ale też wychodzić za mąż). Zdënk to ślub, zdôwanié – ślubowanie. Mòże téż rzec slub. Papiérowi zdënk to ślub w USC, a kòscelny zdënk to ślub kościelny. Wieselé abò wiesoło to wesele.

Cwiczënk 1

Przeczëtôj gôdkã i przełożë jã na pòlsczi jãzëk. Wëzwëskôj do te słowôrz kaszëbskò-pòlsczi (Prze­czytaj rozmowę i przetłumacz ją na język polski. Wykorzystaj do tego słownik kaszubsko-polski).


39. Marta Szagżdowicz. Pielgrzymi trakt

Ruszamy dziś Traktem Świętego Wojciecha. Patron Polski wspominany jest 23 kwietnia. W tym miesiącu od czasów międzywojennych gdańszczanie pielgrzymują do jego świątyni. Tak więc i my przemierzamy ten szlak, poznając znajdujące się przy nim kościoły.

Królestwo baroku

Pierwszym z nich jest kościół pw. św. Ignacego. Zbudowany został przez je­zuitów, których do Gdańska w 1585 roku sprowadził biskup Hieronim Roz­rażewski. Barokowa świątynia stała się katolickim bastionem tuż za murem protestanckiego Gdańska. Wnętrze do dziś zachwyca dziesięcioma ołtarzami, masywnymi filarami i osiemnasto­wieczną amboną.

Jezuici prowadzili szkołę dla chłop­ców – Kolegium Jezuickie. W XVII wie­ku pod okiem 30 zakonników kształciło się w nim 600 uczniów. Odwiedzali ich królowie – Władysław IV, Jan Kazi­mierz, Jan III Sobieski. Najsłynniejszy wychowanek Kolegium Józef Wybicki został z niego… usunięty.


40. Hinzów Jurk. Mòje wiôldżé kaszëbsczé weselé

Kò to mòże bëc nié do ùwierzeniô dlô młodszich czëtiń­ców, ale czedës zdrzélniczi ni miałë pilotów, i jak chtos chcôł kanał zmienic, tej mùszôł ze zofë wstac i do zdrzél­nika pòdéńc. Dlôte, jak kòmùs sã nie chcało z placu rëszëc, tej w jizbie grało to, co Programòwô Radzëzna Telewizje mia prawie do òbzéraniô przërëchtowóné. Òkróm tegò, to le dało pôrã kanałów (słowò „pôra” je tuwò ùżëté w jegò spòdlowim znaczenim: „dwa”), a fùnkcjô telewizje bëła barżi wëchòwawczô niżlë rozriwkòwô, i më za wiele do gôdaniô w sprawie tegò, co bëło nadôwóné, ni mielë. Pòzdze, pò 1989, czej ùstawa ò radiu i telewizje ju zezwôla na zakłôdanié priwatnëch stacjów radiowëch i tele­wizyjnëch, kanałów nama zaczãło przëbëwac chùdzy jak grzëbów pò deszczu. Na szczescé nowé (ju w systemie PAL) zdrzélniczi szło kùpic z pilotama, i lëdze zaczãlë sã kòncentrérowac na czwicze­nim wiôldżégò pôlca ù dominëjący rãczi (np. przë zmianie kanałów òb czas zachãcbë bezalkòhòlowégò piwa).


41. Damroka. Ò nowim ùczbòwnikù dlô nômłodszich
Dostelë më pòstãpny dokôz, brzôd stolemòwi robòtë naji stolemczi Danu­të Pioch.

Miło je wząc do rãczi nen pòdrãcznik: mùlchny – z bëna i bùtna, farwny, bògati w tekstë i cwiczënczi, przezérny dlô szkólnégò i ùcznia.

Dokôz òsoblëwi, bò z tekstów na-pisónëch w wiôldżim dzélu na brëkò-wnosc négò prawie ùczbòwnika przez Éwã Warmòwską (37 tekstów!) i To­môsza Fópkã (9 tekstów).

 

42. Tómk Fópka. Mùzycznô zupa z tatkòwi Kòzë

To bëło nagróné w naszi swietlicë – mówi mie do słuchawczi telefónu krótkò przed dzesątą wie­czór Francëszk Kwidzyńsczi, jaczi prawie wrócył z próbë karna Kaszuby, z jaczim je zrzeszo­ny ju 62 lata. Móm trzë abò sztërë taczé kôrtczi z naszima nagranioma. Pamiãtóm, że przëjachała do nas firma, co leno sã tima zwãkòwima pòcztówkoma zajima – dodôwô.

Czëtóm: „Pracownia pocztówek dźwiękowych. Łucja Czerwińska. Su­lejówek ul. Dworcowa 41c; cena 14 zł”. Sznëkrëja w jinternece i nalôżóm, że ta sama firma wëdała Czesława Niemena „Pod papugami” i „Kołokolczik” (Kолокольчик) – i ta kôrtka téż kòsz-towała 14 zł… Na chomikuj.pl je wicy dokazów wëdónëch na kôrtkach przez firmã zez Sulejówka kòl Warszawë. Są téż Czerwòné Gitarë. I przikłôd mùzyczny na kwinta czëstą w dół – „My ze spalonych wsi”. Pòkòlenié 50+ pew­no pamiãtô pòlsczé gramòfónë „Karo­linczi” czë „Bambino”.


43. PD. NA BINIE Ò tobace i radnëch

Rozmajitim szëkã fejrowelë 19 strë-miannika, to je roczëznã pierszégò nôdpòmknieniô ò Kaszëbach. W Tëchómiu prosëlë na binã szkòłowé téatralné karna z bëtowsczégò pòwiatu.


44. Kazimierz Ostrowski. Kto Kaszubą rodem

W ogólnopolskiej gazecie właścicielka znanego szwedz­kiego wydawnictwa, emigrantka z Polski, opowiadając dziennikarce historię swojego życia i sukcesów biznesowych, bez zażenowania wyznaje, że „nie podarowała dzieciom ję­zyka polskiego”. Dzieci mają do niej żal o to, ale ona nie miała czasu z nimi rozmawiać, a poza tym mąż, który polskiego nie zna, „mógłby się czuć wykluczony z naszych rozmów”.


44. Chto Kaszëbą rodã.

Tłóm. Bòżena Ùgòwskô

46. Tomasz Rembalski. Dostępna tylko wirtualnie (część 1)

Kilka miesięcy temu „świat genealogiczny” obiegła wieść o odnalezieniu, uważanej dotąd za zaginioną, metrykalnej księgi zgonów z lat 1769−1830, obejmującej cztery parafie: w Bytowie, Niezabyszewie, Tuchomiu i filialną w Dąbrówce. Chętni mogli ku­pić jej cyfrową kopię za… jedyne 100 euro. Dzięki uprzejmości p. Stanisława Frymarka otrzymałem ją w prezencie. Na jej przestudiowanie poświęci­łem dzień, i jak się okazało, jeden z ciekawszych w mojej pracy historyka. I bynajmniej nie chodzi tu o genealogię, gdyż w owym czasie moi przodkowie nie mieszkali na tym terenie. Dla mnie ta księga, to świadek historii, bezcenne źródło do dziejów mojej rodzinnej ziemi, o czym chciałbym w niniejszym ar­tykule opowiedzieć.

Perypetie młodego historyka

Przygotowując w połowie lat 90. ubiegłego wieku pracę magisterską o swo-jej rodzinnej wsi Niezabyszewo w gminie Bytów, wiele dni spędziłem w miejscowej plebanii parafii św. Mikołaja, wertując zachowane tam księgi me­trykalne, z których najstarsze sięgały 1836 r. Będąc już po lekturze artykułu ks. Władysława Szulista (Archiwa para­fialne powiatu bytowskiego, „Rocznik Koszaliński”, 1970, nr 6), wiedziałem, że prócz wspomnianych ksiąg metrykal­nych, w kancelarii parafialnej powinny się były znajdować również trzy poszyty spraw gospodarczych z lat 1927−1944, księga ogłoszeń parafialnych 1928−1939 oraz księga bractw kościelnych z lat 1922−1944. Inny historyk Kościoła, ks. Lech Bończa-Bystrzycki (Kościół kato­licki na Pomorzu Zachodnim 1871−1945, Koszalin 1995), napisał z kolei, że przed wojną w kancelarii parafialnej prze­chowywano starsze niż z 1836 księgi metrykalne, które rozpoczynały się od 1754 r.

 
49. Bogusław Breza. Przemiana w miasto (część 1)

Okres międzywojenny stanowił przełom w dziejach Rumi. Wtedy stała się ona zapleczem pręż­nie rozwijającej się Gdyni i sama przekształciła się – wchłaniając sąsiednie Janowo i Zagórze – w niewielkie miasto. Warto więc zatrzymać się na niektórych zjawiskach, które towarzyszyły jej mieszkańcom w trakcie tego procesu.

Przyzwyczajeni do starego

Dla znacznej części rumskiej społecz­ności – głównie wówczas będącej jej starszą częścią – czas przed tymi zmianami był okresem spokoju i har­monii, do którego powracano z sen­tymentem i nostalgią. W miejskich przekształceniach ta grupa miesz­kańców widziała zagrożenie i jedną z głównych przyczyn zła, jak wystę­pujące w tej miejscowości kradzieże czy akty chuligaństwa.


51. Józef Borzyszkowski. Gospodarze Ziemi pomorskiej

2 kwietnia wspominamy ko­lejną rocznicę śmierci wielkie­go papieża, Błogosławionego Jana Pawła II. Wciąż warto przypominać sobie Jego sło­wa, również te wypowiedziane do mieszkańców Po­morza.

Rok Pański 2012 został ogłoszony przez Zrzeszenie Kaszubsko-Pomor­skie Rokiem Młodokaszubów, którzy to przed 100 laty, na zjeździe w Gdań­sku, powołali do życia Towarzystwo Młodokaszubów. Na zakończenie tego historycznego wydarzenia udali się do Oliwy, by tam się pokłonić prochom książąt gdańsko-pomorskich, funda­torom i dobroczyńcom tej świątyni, nazywanej kaszubskim Wawelem. Organem Towarzystwa był „Gryf – Pi­smo dla spraw kaszubskich”, a jednym z najważniejszych dokonań Muzeum Kaszubsko-Pomorskie i Biblioteka – Czytelnia Polska w Sopocie. Swoją działalność, zmierzającą do rozwoju Kaszub pod względem kulturalnym, gospodarczym i politycznym, młodokaszubi prowadzili pod hasłem „co kaszubskie to polskie”. Działania­mi organizacyjnymi, publicystycz­nymi i literackimi, dokonywanymi w pierwszym rzędzie z myślą o obro­nie Kaszubów i Pomorza przed postę­pującą germanizacją, budzili wśród ziomków ducha odwiecznego gospo­darza tej ziemi, pragnąc ją zachować dla Polski, co po latach zaborów i wo-jen dokonało się w 1920 i 1945 roku.


55. Z drugiej ręki

Wyłowione z sieci

Po wspomnienia na Piwną. www.gdansk.pl, 12.02.2013

Gdańska Galeria Starych Zabawek to unikatowa w skali kraju ekspozycja, na którą składają się polskie zabawki wyprodukowane w latach 1920–1989. W tym magicznym miejscu dzieci mogą zobaczyć zabawki, którymi ba­wili się ich rodzice, dziadkowie, a na­wet pradziadkowie.

 

Przystanek Kartuzy. expresskaszubski.pl, 1.03.2013

W małym sklepiku w Kartuzach mieszkają wspomnienia pani Ani. Każ­dy, kto przekroczy jego próg, doświad­cza niezwykłych barw i orientalnych zapachów Tajlandii. (...)

Ania Przybyła i jej mąż Krzysztof wraz z 9-letnią córką Mają niedaw­no przeprowadzili się na Kaszuby. To jeden z wielu przystanków w ich życiowej podróży.

 

Uczty dzwońców i wróbli na ekranie komputera.www.tcz.pl, 4.03.2012

Do końca lutego mogliśmy podglą­dać zimujące ptaki korzystające z karm­nika przy siedzibie Eko-Centrum He­liantus w Gniewie. To już drugi sezon elektronicznego monitoringu, który podobnie jak w zeszłym roku cieszył się ogromnym zainteresowaniem.

 

Niezwykła zguba. www.gazetakaszubska.pl, 14.03.2012

Prawie dwuipółtonową kotwicę znaleziono podczas prac związanych z umacnianiem plaży w Darłowie. (...)

– W myśl kodeksu morskiego mu­simy szukać właścicieli wszystkich rzeczy wyrzuconych przez morze. Do tej pory znajdywaliśmy już boje, sieci i różne przedmioty z kutrów.


56. Komunikaty


57. Lekturë


60. jb, tłom. DM. Droga krziżewò na górach

22 strëmiannika òjcowie francësz­kanérowie wespół z Òglowim Zarządã i wejrowsczim partã Kaszëbskò-Pò-mòrsczégò Zrzeszeniô, a téż w wespółro-bòce z jinyma partama zòrganizowelë Kaszëbską Krziżewą Drogã na wejrow-sczi Kalwarie.


60. rd. Òsoblëwi jinstrumeńt

Cëż wińdze, żlë sparłãczimë wiolonczelã z gitarą? Pewno jaczi jinstru-meńt. Le jakùż òn sã zwie? Żebë òdpòwiedzec na no pitanié, nôlepi za­zdrzec do wejrowsczégò mùzeùm.

 

61. Karolëna Serkòwskô. Jedinô takô chëcz

Mòc Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô leżi w jegò partach. Równak wiedno bëło tak, że jedne cygnãłë nen zrzeszeniowi wóz z całą sëłą, a drëdżé pòmôgałë w robòce rôz na „rusczi rok”. Westrzód tëch nômòcniészich je dzysô part w Dãbògórzim.

Chëcz – brzôd cãżczi robòtë

Strzodowé zëmòwé pòpôłnié. Przed òczama rozjasniony parminiama zachô-dającégò słuńca dodóm. Je mrozno, le pògódno. Zarô na progù pòwitalnô drzewianô tôfla z nôdpisã: „Gòsc doma – Bóg doma”. Pò prôwdze zachãcywô do wéńdzeniô bënë. W westrzódkù jesz farwni. Tam-sam na scanach pòmalowóné kaszëbsczé kwiatë, niżi stôré ùrządzenia i regionalné statczi. W przédny jizbie wiôlgô szafa z wiele nôdgrodama, a przë stole lëdze. W ka­szëbsczim òbleczënkù. Ju na progù wi­tają sã z ùsmiéchã na skarni. Serdecz­no rôczą do sadniãcô z nima. Czestëją kawą i bómkama. Kòżdi z nich mô cos cekawégò do pòwiedzeniô, i ò chëczë, i ò dzejanim swòjégò partu. Są to nôleż­nicë Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzesze­niô w Dãbògórzim. Pòtikają sã ju 20 lat. Przódë ni mielë równak do tegò jaż tak bëlnëch warënków. Na wszëtkò cãżkò robilë, le trud sã òpłacył. Łoni swiãtowelë wiôldżi jubileùsz pòłączony z òtemkniãcym tegò môla, czëli Chëczë Nordowëch Kaszëbów w Kòsôkòwie.

Są to Kaszëbi, chtërny nie sromią sã swòji kaszëbskòscë. Kòżdô leżnosc je dlô nich dobrô na òbleczenié regio­nalnëch ruchnów. Mają starã ò to, żebë jak nôwiãcy bëtników taczé òbùcé mògło nosëc, dlôte szëją je sobie sami. Òkróm tegò dbają ò swój zrzeszenio­wi dodóm.


64. Wiérztë. Antoni Peplińsczi


65. Maria Pająkowska-Kensik. Jak ważne jest imię
Piszę ten tekst w przeddzień św. Józefa (19 III). Same płyną do mnie re­fleksje – skojarzenia. Tak miał na imię mój ojciec, który pozostał dla mnie wzorem prawości, szlachetności i za­razem prostoty. Matka – wrażliwa na uroki życia – nauczyła, „jak żyć pięk­nie”, ojciec wskazywał kierunek.

 

65. Działo się w kwietniu


66. Ana Glëszczëńskô. Kąsk òptimistno

Nié, ptôszków spiéw jesz mie z rena z cepłégò wëra nie wëcygô. Jiny zwãk parłãczony òsoblëwie z nym nibë- -prawie-zymkòwim czasã przëbôcziwô, że równak trza bë ju bëło ò zëmòwim spikù zabôczëc. Krajżôga i ji wszëtczé gnôtë przesziwający zwãk. Chto bë pòmëslôł, że òna redosc mòże dawac i depresyjné mëslë wenëkac. Nawetka o sódmy reno w sobòtã.


67. Repertuar Polskiej Filharmonii Bałtyckiej w Gdańsku


68. Klëka


74. Andrzej Busler. Kaszubska literatura – rozwój czy stagnacja?

13 marca w Ośrodku Kultury Kaszubsko-Pomorskiej w Gdyni w ramach obchodów 50-lecia „Po­meranii” odbyła się pierwsza z zaplanowanych trzech debat. Jej organizatorami byli: gdyński Oddział Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, „Pomerania” i Miejska Biblioteka Publiczna.

Przedmiotem inauguracyjnego spotkania była literatura kaszubska. Moderatorem dyskusji, do której zapro­szono Bogumiłę Cirocką (zastępczynię redaktora naczelnego „Pomeranii”), Elżbietę Pryczkowską (nauczycielkę języka kaszubskiego), Piotra Dzieka­nowskiego (redaktora naczelnego „Ku­riera Bytowskiego) i Jarosława Ellwarta (właściciela Wydawnictwa Region), był prof. Daniel Kalinowski.


75. Tómk Fópka. Pòlskô ùczba abò dopinanié tornistra

Cãżczi. Cãżczi tornyster mòjégò dzesãclatnégò dzecka. Za cãżczi. Jô móm tôczel, cobë gò doniesc, a terô to môłé jesz dzeckò…

Za mòjich czasów tak nie bëło. Tasza bëła lżészô, ale i piechti mùszôł jic pôrã kilométrów do szkòłë. Nierôz głodné scërze òd Juńsczich Mari wëchòdzałë na drogã i biwało, że zãbiskama chwôtałë za nogówkã.

A jaczé smiotë bëlë… Taczi môłi gzub pò brzëch sã w sniég zapôdôł. A jakô pùrgawica… Dëbeltowé ritbergerë i aksle, nierôz pòpiãtny bùcberger. A jak wiater wiôł… Czej mùcã wzãło w lëft na zëmã, tej przë wëbiéraniô bùlew sã nalôża.


76. Rómk Drzéżdżónk. Naju z brifką nowòtwòrowanié

– Zymkù, zymkù, dze të jes – ùczuł jem z daleka wòłanié brifczi, jaczi bez smiotë cësnął na kòle krótkò mòji zatacony na zbërkù Pëlckòwa chatinczi.

– Dzeż të jes, dzeż të jes! – wòłôł zmarachòwóny, a zymk z lasa òdpòwiôdôł mù pòmiónã w anielsczi gôdce: – Yes, yes, yes!

Në cëż, taczé czasë, chtëż chce swiatówcã bëc, mùszi roz­miec pò anielskù chòc czile słów rzec. Nawetka nen pòmión w lese schòwóny.

 

Edukacyjny dodôwk „Najô Ùczba”

I Janusz Mamelsczi.Zéńdzenié drëdżé: z Florianã Cenôwą

IIIJanusz Mamelsczi.Jastrë – zymkòwé swiãta

VWanda Lew-Czedrowskô. Kògùm są pòstacë z krëjamny sniegòwi chëczë i jakô je jich fùnkcjô?

VI  Dark Szëmikòwsczi.  Niemiecczé i słowiańsczé badérowania kaszëbiznë (do pòłowë XIX stolecégò)

VIII Hana Makùrôt.Słowòbùdowizna:spòdlowé i pòchódné słowa

 

Joomla Templates - by Joomlage.com