Rozmiar czcionki:

Ukazał się marcowy numer "Pomeranii" z dodatkiem "Stegna"

II Reklama – Radio Gdańsk, prenumerata Pomeranii, Telewizja TTM
III Wińc w plac piestrzenia
IV Życzenia świąteczne


2. Od redaktora

Główny Urząd Statystyczny dba o to, byśmy ćwiczyli się w cnocie cierpliwości, i bardzo niespiesznie podaje kolejne wyniki Narodowego Spisu Powszechnego z 2011 r. W lutym (ponad półtora roku po zakończeniu etapu zbierania informacji) poznaliśmy bardzo interesujące dla nas dane dotyczące używania języka kaszubskiego w poszczególnych gminach. 19 gmin przekroczyło próg 20% – tylu mieszkańców deklarujących posługiwanie się kaszubszczyzną gwarantuje możliwości prawne, o których na 3. stronie tego numeru „Pomeranii” pisze prezes Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego Łukasz Grzędzicki. Do zapoznania się z jego słowami zachęcam zwłaszcza samorządowców i liderów stowarzyszeń działających na Kaszubach. W dużej mierze to od nich zależy, czy dobry wynik spisu przekujemy w rzeczywisty sukces. Na pewno jednak trzeba podziękować tym wszystkim, którzy włączyli się w „akcję spisową” i przekonali Kaszubów, że warto się przyznać do swojego języka.
Wiôldżé Bóg zapłac należy się również uczestnikom gali zorganizowanej w Filharmonii Bałtyckiej z okazji 50-lecia „Pomeranii”. Jesteśmy wdzięczni, że przyszło Was tak wielu. To znak, że nasz wspólny miesięcznik ciągle zajmuje ważne miejsce w sercach Czytelników, byłych i obecnych autorów, współpracowników oraz miłośników Pomorza.
Dziękujemy też wszystkim, którzy przyczynili się swoją pracą i obecnością do uświetnienia tej uroczystości, zwłaszcza artystom z chóru Discantus oraz zespołu Almost Jazz Group.
Jesteśmy wdzięczni za życzenia, kwiaty, listy z gratulacjami i medal Senatu RP. Postaramy się nie przynieść Wam wstydu i dbać o dobry poziom „Pomeranii” w każdym kolejnym numerze.

Dariusz Majkowski

 

3. Łukasz Grzędzicki. Zielone światło po spisie

Na początku lutego br. dowiedzieli­śmy się, że w 19 gminach na Pomorzu, zgodnie z ustaleniami GUS, więcej niż 20% mieszkańców deklaruje posługi­wanie się w kontaktach domowych również językiem kaszubskim. Wyniki spisu powszechnego z 2011 r., na pod­stawie którego poczyniono te ustalenia, będą materiałem do analiz dla naukow­ców zajmujących się problematyką kaszubską, ale przekroczenie przez te gminy progu 20% deklaracji języka ka­szubskiego ma dla nas konkretne zna­czenie. Można w nich bowiem na pod­stawie obowiązującej od 2005 r. ustawy o mniejszościach narodowych i etnicz­nych oraz języku regionalnym wprowa­dzić bez konsultacji społecznych trady­cyjne nazwy miejscowości i obiektów fizjograficznych w języku kaszubskim oraz ten język uznać za pomocniczy w gminie.

 

4 Jic òd człowieka do człowieka. Z Jerzim Stachùrsczim gôdô Karolëna Serkòwskô

Ò magii téatru, kaszëbiznie i ùczenim dzôtków gôdómë z Jerzim Stachùrsczim, kòmpòzytorã, pòétą, aùtorã dokazów na binã, pedagògã, chtëren latos swiãtëje 60. roczëznã i 40-lecé artisticzny robòtë.

Twòrzenié mùzycznëch, pisarsczich i téatralnëch dokazów, a do tegò jesz fùnkcja direktora szkòłë. Ni mòże Wasta ùsedzec w jednym môlu?

Jô jem z tegò pòkòleniô, chtërno stôwia­ło so wiele zadaniów. Chcôł jem nalezc swój plac, cos, co dô mie zjiscëwac snie­nia. Pierszą wiérztã jô napisôł w spò-dleczny szkòle, pòtemù dali jem ùsôdzôł, le blós dlô se. Bëłë téż pierszé dialogòwé próbë, téater w sklepie, chór, kòncertë. Jem òbzérôł wszëtczé dzejania i to bù-dzëło mòjã wëòbrazniã. Jô chcôł w to weńc nié leno jakno biwôcz, chcôł jem bëc krótkò ùtwórstwa i stac sã ùtwórcą. Czedë jô miôł dzesãc lat, jô ju wëmiszlôł nótë, jaczé jô próbòwôł zapisëwac. Grôł jem téż tej na akòrdionie. Ju tej jô czuł jem brëkòwnotã zapisywaniô swòjich mëslów. Pierszi rôz swój dokôz miôł jem leż-nosc pùbliczno pòkazac, czej jem béł w ósmi klase spòdleczny szkòłë. Miôł jem tedë wëstãp na Dzéń Białków razã z mòjim bracyną. Jesmë wëkònelë spiéwã, jakô dosta wiôldżé brawa. Bëło to dlô mie baro wôżné wëprzédnienié, bò słëchałë nas tedë aùtoritetë, taczé jak kòmpòzytór Stanisłôw Kwiatkòwsczi. Jegò pòchwała bëła dlô mie jakbë certifikatã do dalszégò dzejaniô.

I Wasta dzejôł…

Jo. W liceùm jô pisôł mùzykã do piãc téatrów pòézji. Za tim szłë nôdgro­dë, zwiedzanié swiata. Bëło to dlô mie prôwdzëwim ùniwersytetã.

 

7. Ks. bp Wiesław Śmigiel. List z okazji kaszubskiej pielgrzymki do Ziemi Świętej

Bł. Jan Paweł II w czasie homilii w Gdyni w 1987 roku wypowiedział znamienne słowa, które wiernie za­chowujemy w pamięci: „Drodzy bra­cia i siostry Kaszubi! Strzeżcie tych wartości i tego dziedzictwa, które sta­nowią o waszej tożsamości”. Różne są elementy składające się na ową tożsa­mość, ale zapewne przede wszystkim to bogata kultura, przywiązanie i szacu­nek dla ziemi oraz żywa wiara w Boga. Przecież zapisano w refrenie Marsza kaszubskiego, który często bywa okre­ślany kaszubskim hymnem, że ludzie żyjący na tej ziemi pokładają ufność w Bogu.


8. Matéùsz Bullmann. Kaszëbizna dërch młodô

Na szasé w Mechòwie, przed kòn-kùrsã kaszëbsczi mòwë, szkólnô pitô sã z pòlska knôpa ze szkòłë w Starzënie. Wojtku, a ty masz tutaj rodzinę? Sporo wiesz o Mechowie.

Jo, zycher! – òdpòwiôdô knôp ju czëstą domôcą kaszëbizną w belacczim zorce – mòja ómka stądka pòchòdô. I jô tu tej-sej zazdrzã do naszi familie. Mechòwò jô znajã.

A jô znajã twòjã ómkã – białka ju téż przeszła na kaszëbsczi. Jak òna sã tam czëje?

Uuuu, ómka je zdrowô, ale ju përznã slabùchnô. Òna pò prôwdze ju ni mô mòcë gãsë pchnąc. Bò më jesz mómë rolô.

Richtich torf-Kaszëbi

Przëznajã sã. Miôł jem përznã pòd-czëté tã kôrbiónkã, ale mùnia miesã ùsmia, czej jô ùczuł kòl knôpa z gimnazjum taką kaszëbiznã i słowa „slabùchnô”, „rolô”, „pchnąc gãs”.

 

10. Andrzej Busler. Reporter: zawód i pasja (część 2)

W enklawie wolności

Już na początku historycznego strajku w sierpniu 1980 roku Edmund Szczesiak znalazł się w Stoczni Gdań­skiej i pozostał w niej do końca. Re­porterów „Czasu”, którzy z własnej inicjatywy znaleźli się w tym epicen­trum wydarzeń, było kilku. Dzięki temu stworzyli i opublikowali pierwszą w prasie ogólnopolskiej relację pt. „Dni obaw i nadziei”. Ukazała się jeszcze podczas trwania strajku. Szczesiak był jej współautorem.

„Czas” w okresie posierpniowym bardzo zaangażował się po stronie przemian. Po wprowadzeniu stanu wo­jennego w grudniu 1981 roku tygodnik, jak większość czasopism, zawieszono, a następnie – jako jeden z nielicznych periodyków – zlikwidowano. Piętna­stu dziennikarzy „Czasu”, wśród nich Szczesiaka, pozbawiono prawa wyko­nywania zawodu dziennikarskiego.

W czasie stanu wojennego za­wieszone było także wydawanie „Po­meranii”. Jej odwieszenie nastąpiło w połowie 1982 roku, ale kolejny nu­mer ukazał się dopiero w lutym 1983 roku, gdyż „ze względu na bezpieczeń­stwo państwa” wstrzymano numer przygotowany do druku i cofnięto zgo­dę na wydawanie miesięcznika. Po po­wtórnym odwieszeniu „Pomeranii” jej redaktor naczelny Wojciech Kiedrowski zatrudnił dwóch szykanowanych dzien­nikarzy: Zbigniewa Gacha i Szczesiaka.

 

13. Danuta Pioch. Na to jesmë żdelë!

Pòd kùńc ùszłégò rokù przëszła do wiédzë Kaszëbów baro dobrô wiadomòsc: Senat Gduńsczégò Ùniwersytetu przëjął 20 gòdnika 2012 rokù Uchwałã Nr 122/12, na mòcë chtërny pòwòłôł do żëcô nowi czerënk sztudérowaniô – Etnofilologiã kaszëbską.

Nié blós dlô Kaszëbów

Pierszim rokã dzejaniô czerënkù mô bëc akademicczi rok 2013/2014, pòd zastrzegą, że bãdą lëdze zainteresowó­ny sztudérowanim na nim. Bãdze to tej egzamin dlô kaszëbsczégò strzodo­wiszcza z nastawieniô do kaszëbsczi deji. Z rozmësłã ùżëté tu są słowa „ka­szëbsczé strzodowiszcze” i „kaszëbskô dejô”: pò pierszé – nié blós Kaszëbów bãdze òbchôda ta sprawa; pò drëdżé – nié leno Kaszëbi bãdą mòglë na nym czerënkù sztudérowac, ale dlô Ka­szëbów jistné bãdą swiądë wëpłiwającé z zainteresowaniô jich sprawama.

Na taczi ôrt sztôłceniô (nôbarżi szkólnëch) Kaszëbi długò żdelë i pra­wie ju tracëlë wiarã w to, że czedës ùdô sã gò stwòrzëc. Zastąpiwałë gò pòs-trzédné fòrmë sztôłceniô: òd 2001 rokù pòdiplomòwé studia (nôpierwi na Gduńsczim Ùniwersytece, pózni na Akademii Pòmòrsczi w Słëpskù), a òd 2010 rokù specjalizacjô kaszëbisticznô w ramach pòlsczi filologii Gduńsczégò Ùniwersytetu (równak bëła to blós zastãpòwnô fòrma, wspiérającô corôz wikszé zapòtrzebòwanié na szkólnëch kaszëbsczégò jãzëka, chtërno w òs-tatnëch latach mòcno rosło – w 1991 ro-kù bëło 60 szkòłowników ùczącëch sã rodny mòwë, a w 2012 ju 16 tesący). W rokù akademicczim 2012/2013 na pòlonistikã z kaszëbisticzną specjali­zacją próbòwało sã dostac cziledzesąt lëdzy, plac béł blós dlô 30 z nich, 44 òsobë mùszałë wëbrac jinszé bédën­czi.

 

15. Nié leno rekòrd. Z Béjatą Jankòwską gôdô Dariusz Majkòwsczi

19 strëmiannika mdzemë swiãtowac Dzéń Jednotë Kaszëbów. Nôwiãcy lëdzy przëjedze mést do Kòscérznë, gdze m.jin. czekô nas pòstãpnô próba bicô rekòrdu w równoczasnym granim na akòrdionie (ju 17 strëmiannika). Ò tim swiãce gôdómë z przédniczką partu Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô w tim miesce – Béjatą Jankòwską.

Co Kòscérzna przërëchtowa dlô ùczãstników latoségò DJK?

Zaczinómë ju 16 strëmiannika òd kòncertu Môrcëna Wërostka, méstra akòrdionu, dobiwcë drëdżi edicji programù „Mam talent”. Dzéń pó­zni rôczimë m.jin. na ùroczëstą mszą w kòscele pw. Sw. Trójcë, przemarsz szaséjama Kòscérznë do halë Sokol­nia, gdze ùroczësto òtemkniemë to swiãto.

 

16.  Maria Ollick. Przywracamy pamięć. Dr Józef Gierszewski (1860–1932)

Wszechstronnie wykształcony na znakomitych europejskich uczelniach (Berlin, Monachium, Wrocław, Würtzburg, Greifswald, Rzym). Lekarz medycyny o wielu specjalnościach, stomatolog, prawnik z pozy­tywistycznym nastawieniem do wszelakiej pracy – zawodowej i społecznej, czuły na ludzką niedolę i biedę. Działacz patriotyczno-niepodległościowy w czasach zaboru, pracujący i pełniący służbę także w wolnej Polsce. Józef Gierszewski – człowiek renesansu, niepospolita postać warta naszej pamięci.

Gdy poznajemy życiorys dra Józe­fa Gierszewskiego, rodzi się poczucie satysfakcji, że Tuchola wydała tak wy­bitną postać. Mimo licznych zasług, jest jednak osobą zapomnianą, m.in. dlatego, że w powojennym okresie nie­chętnie wracano do czasów II Rzeczy­pospolitej i ludzi, którzy tworzyli ów­czesną rzeczywistość. Więcej szczęścia mieli dr Kazimierz Karasiewicz (patron ulicy i szkoły), Leon Janta-Połczyński (pa-tron szkoły), ks. Konstantyn Krefft (patron ulicy), Stanisław Saganowski (patron ulicy, a właściwie zaułka) i ks. Józef Wrycza (patron szkoły i ulicy, ma też swój pom-nik). Pierwsze przypomnienie sylwetki dra Gierszewskiego ukazało się w „Tu-cholaninie” w 1986 r., podczas przygo­towań do obchodów 700-lecia Tucholi. Później przypomniano go w słowniku biograficznym Wybitni. Niepospolici. Zasłużeni, na łamach „Tygodnika Tu­cholskiego” oraz w monografii Tucho­la. Od pradziejów do współczesności pod red. prof. Włodzimierza Jastrzębskiego.


18. Môłi Bùllmann. Ò przezwach

„Môłi Bùllmann” – kùli razy jem ju czuł to przezwëskò. Ë chòc jem w naszi familie dëcht werosłi, to na wsë, a ju òsoblëwie westrzód starszich Kaszëbów, wiedno mie tak zwelë. Gwësno przez to, że długò béł jem nômłodszim przedstôwcą ti dosc wiôldżi familie. Na zaczątkù drãgò mie to bëło zrozmiec, ale nie bëło co sã ò to sztridowac, bò wnetka kòżdi miôł jakąs swòjã przezwã. Dzysô ju to rozmiejã i mëszlã, że to je taczi nordowi zwëk.

Dzys dnia to sã ju zmieniwô, ale jesz nié tak dôwno na wiele kaszëbsczich wsach mieszka colemało leno czile fami­liów. Zó to dosc licznëch. Mòżna jesz to ùzdrzec na Hélsczim Półòstrowie. Stôri szpòrt gôdô, że jak brifka w Jastarni za-rëknie: „Móm lëst do Kònkòla”, to òtem-knie sã co drëdżé òkno.


19. Jan Kulas. Chluba Tczewa, Kaszub i Pomorza

Miałem okazję do kilku bezpośrednich i pośrednich spotkań z ks. prof. Januszem Pasierbem. Powra­cając do nich, jestem świadomy, że przywołuję jedną z najwybitniejszych postaci w kulturze polskiej drugiej połowy XX wieku.

Tczewian duma

ze znakomitego ziomka

Pierwsza refleksja dotyczy tradycji mojego miasta, „grodu Sambora”. Już w latach 70. minionego wieku mówiło się, że Tczew jest miastem rodzinnym Ja­nusza Pasierba. Świadomie lub incyden­talnie kształtowała się opinia, że Tczew może dobrze kojarzyć się z księdzem profesorem Januszem Pasierbem. Natu­ralnie w czasach PRL takie skojarzenia i refleksje mogły mieć miejsce poza ofi­cjalnym obiegiem informacji publicz­nej. Cenzorzy bowiem wciąż czuwali. Jak się wydaje, tczewianie z pewnym poczuciem dumy odwoływali się do ks. prof. J. Pasierba jako swojego znako­mitego ziomka.


21. A.G. Na spiéwë do Lëpińc

Chtëż nie znaje taczich hitów, jak chòcle „Kolorowe jarmarki” Marilë Rodowicz, „Chłopaki nie płaczą” kar­na T.Love czë „Boogie, boogie” Micha-ela Jacksona? Znómë wszëtcë. Nodżi jaż sã rwą do tuńca, jak gdzes sã dô ùczëc skòczną melodiã. Ze spiéwanim nëch frantówków ù niejednëch mòże bëc roz­majice, ale tec, żebë sã dobrze bawic, nie trza zarô gãbã òtmikac i za mikrofón ła­pac. Sygnie jachac tam, gdze to rozmieją dobrze robic. I to jesz w rodny mòwie. Taczi rozegracje nie zafelëje ju za sztót w Lëpińcach na Gôchach.

Zaczãło sã w 2010 rokù, czej terô-czasny wójt, a tedë direktór szkòłë, Andrzéj Lemańczik ùdbôł sobie zrobic cos, czegò jesz na Kaszëbach nicht ni miôł widzóné.


22. Jacek Borkowicz. Polis i etnos (część 8)

Mówiąc o cywilizacji śródziemnomorskiej, myślimy zazwyczaj o skale Akropolu, ruinach Knossos, siedmiu wzgórzach nad Tybrem, rzymskim amfiteatrze w Arles lub akwedukcie w Tarragonie. Nie sięgamy wyobraźnią ku południowemu, afrykańskiemu wybrzeżu – tymczasem ono też jest częścią basenu Morza Śródziemnego, w nie mniejszym stopniu niż Rzym czy Grecja.

Wybrzeże libijskiej Cyrenajki spa­da do morza urwiskiem klifowej skały. W jej tle wznoszą się wypalone słoń­cem wzgórza: to już przedsionek pu­styni. Na płaskiej nadmorskiej skale, skąpo porośniętej kępkami trawy, bie­leją kolumny antycznej świątyni. Na tym pustkowiu wyglądają, jakby stały na Księżycu. Po kulturze, która je tutaj niegdyś wzniosła, nie pozostał żaden inny ślad.


24. Hinzów Jurk. Nowòroczné Pòstanowienia Zarobiałëch

Zwëkòwò kòl kùńca starégò rokù planëjemë to, czegò w przińdnym rokù chcemë dokònac. Pòdług pòrtalu Digi­tal Spy latos nôwiãcy nosy sã z mëslą, bë wicy czëtac, bëc òbszcządniészim, a jesz përzinkã zmniészëc wôgã. Chòc pòrtale rozmajice sã wiatëją, chtërne z nowòrocznëch pòstanowieniów są nôpòpùlarniészé, niżóden z nich ni mô „chcã sã barżi narobic” wësok na swòji lësce. Żebë nie bëc òpaczno zrozmióny, wiele lëdzy chcałobë w tim rokù lepi za­robic, le przë tim nie chcą sã barżi narobic.

Skòrno ju jesmë przë témie robieniô i zarôbianiô, wszëtcë mómë chòc rôz czëté, że lëdzy mòże dzelëc na tëch, co robią, bë żëc, i tëch, co żëją, bë ro­bic (abò jak to mòji starkòwie gôdalë: to dô robòcëch i zgni­łëch lëdzy), chòc mało chto do tëch drëdżich bë sã sóm ze swòji wòlë dodôł.


25. rd. Tintownik

Ną razą ze stôri szafë, co stoji w ma-gazynie wejrowsczégò mùzeùm, wëskòkł stôri, klatati pies…Na gwës béł niemiecczi produkcje, ò czim swiôdczi, w dzélu zacarti, nôdpis na pòdstawie.

 

26. Bogusław Breza. O karczmie

Często, i słusznie, podkreśla się ogromną rolę instytucji państwowych (w tym m.in. szkoły), Kościoła i orga­nizacji społecznych w kształtowaniu świadomości i postaw społecznych. Dotyczyło to również międzywojennej Rumi. Jednak obok nich należy też wy­mienić jeszcze jeden podmiot, w teore­tycznych, idealistycznych założeniach mniej chlubny, mianowicie ówczesne karczmy. Wynikało to z kilku wzglę­dów. Nawet szkoła, a jeszcze częściej organizacje społeczne korzystały z ich pomieszczeń. W nich spotykali się na przykład członkowie władz stowarzy­szeń, tutaj organizowano przedsta­wienia i akademie, wcale nie skromne poczęstunki po państwowych uro­czystościach. Część wiernych po za­kończeniu świątecznych nabożeństw udawała się do nich na pogawędkę z sąsiadami.Nie było zatem przypad­kiem, że najbardziej wzięte karczmy były usytuowane w centrum dwóch wsi, Zagórza (obecnie dzielnicy Rumi) i Rumi, obok kościoła i szkoły. Ponadto w nich przygotowywano – szczególnie zamożniejsze środowiska – część ro­dzinnych imprez, jak wesele czy stypa.


28. Tómk Fópka. Dze jes, Kaszëbskô Karin Stanek?

„Pòj, ë zdrzë na rodny, ë pëszny naji gard, co sã wcyg farbama sklëni apart! Pòj, ë zdrzë na nã chëcz, gdze naji dodóm je. Starce jã nama delë w spòsobie (...). Mòje Wejrowò, jes tak pëszné! Z miast naj kaszëb­sczich nôbëlniészé!”

Zéńdzenié na stacji

„A taczi béł... elektriczny” – pòwtó-rził jem kąsk przëkãsno za filmòwim Pawlakã, czej skrącył jem spòd benzino­wi, przeprôszóm, elektriczny stacje pòd dodóm.

To bëło krótkò pò Gromiczny, w pò-niedzôłk, przed szóstą pò pôłnim. Cem­no i zëmno. Jesz pół gòdzënë chiżni żdôł jem, przëlegnąwszë na łóżkù, na dwié-rzowi zwónk, chtëren spôł. Czekałë téż stół i zófka do sadnieniô w wiôldżi jizbie. I laptopk z wgróną kaszëbską Karin Sta­nek. A na stole leżała ÒNA.

 

30. Francëszk Bòllin. Na żiwca mie wëpôlëlë zgnité miãso

Òd dzecka mieszkô w Rãbiechòwie. Je ùrodzony 12 lëpińca 1926 rokù. Francëszk Bòllin (pò kaszëbskù Bòlina) do niemiecczégò wòjska zacygniãti òstôł òb lato 1944 rokù. Béł na rusczim fronce. Jaż sztërë razë òstôł reniony. Skùtczi tegò òdczuwô do dzys.

Nas bëło jednosce sztëk doma. Mòja mëma pòchòdza z Wilanowa kòl Przedkòwa. Tata pòdpisôł lëstã, bò co òn miôł zrobic. W Rãbiechòwie wnet wszëtcë pòdpiselë. Kò òni bë doch nikòmù nie delë pòkù. Tu nie bëło dze sã ùkrëc. Dze bë z Rãbiechòwa szedł, nôwëżi do Stutthofù. Chto bë chcôł na se wząc taką òdpòwiedzalnosc, żebë mielë nas wëwiezc. Tata miôł ò to strach, a nas bëło doch jaż tëli.

Nôpierwi jô dostôł wezwanié

do arbeitsdienstu

Mój brat Jan robił na pòczce. Òn béł dwa lata starszi. Òn òstôł zabiti w nie-miecczim wòjskù nad aùtostradą Mò-hylew – Mińsk, to je na Biôłorusëji. Òn béł przë czołgach.

Jô dostôł wezwanié do arbeitsdien­stu, to je na przëmùsowé robòtë. A jô nie szedł. Pòtemù jô dostôł do Kòlberga wezwanié do wòjska, a jô téż nie szedł. A tej jô dostôł 20 kwietnia – na gebùr-stach Hitlera – pòwòłanié. To ju dali sã nie szło ùkriwac. Në i tej jô 24 kwietnia 1944 rokù szedł.


32. Listy

 

33. Róman Drzéżdżón, Danuta Pioch. Ùczba 20. Brutka i brutman

Brutka to pò pòlskù panna. Brutman to kawaler. Mòże téż rzec dzéwczã ë bëniel. Mùlk to osoba ukochana. Wrëje to zaloty. Wrëjowac znaczi pò pòlskù zalecać się. Młodi to młodzi abò narzeczeni.

Cwiczënk 1

Przeczëtôj gôdkã i przełożë jã na pòlsczi jãzëk. Wëzwëskôj do te słowôrz kaszëbskò-pòlsczi. (Prze­czytaj rozmowę i przetłumacz ją na język polski. Wykorzystaj do tego słownik kaszubsko-polski).


35. Marta Szagżdowicz. Medycznym szlakiem

Spacerujemy dziś ulicami Marii Skłodowskiej-Curie i Dębinki. Można tu przyjść po pomoc lekarską, ale i po to, by odkryć gdańskie historie z medycyną w tle.

Sława aż po Japonię

Główny gmach Uniwersyteckie­go Centrum Klinicznego zbudowano w latach 1907–1911, ale historia medy­cyny w Gdańsku sięga czasów średnio­wiecznych. Cech chirurgów powstał już w roku 1454. Jego statut został potwierdzony przez króla Kazimierza Jagiellończyka. Lekarze, zwani wtedy fizykami, od połowy XVI wieku kształ­cić się mogli w Gdańskim Gimnazjum Akademickim, które mieściło się na Sta­rym Przedmieściu. Katedra nauk przy­rodniczych i medycyny otwarta została w 1580 roku. A w roku 1613 wykonano tu pierwszą w Europie Środkowej pu­bliczną sekcję zwłok. Dokonał jej pro­fesor Joachim Oelhafius. Badał on znie­kształcone ciało noworodka z Pruszcza Gdańskiego.

 

36. Motoki Nomachi. U Kaszubów w Kanadzie (część 2)

Proces umierania języka rzeczywiście postępuje

W wypowiedziach moich kanadyj­skich informatorów często się powta­rzały pewne motywy. To, że kiedy byli dziećmi, w ich domu rodzinnym roz­mawiano tylko po kaszubsku, że kiedy odchodzi starsze pokolenie (rodziców) albo kiedy rodzina wyjeżdża do duże­go miasta, to coraz rzadziej używa się teraz kaszubskiego, albo że już prawie nie rozmawia się w tym języku i że w kolejnych pokoleniach ludzie z pew­nością nie będą mówić po kaszubsku.

Na pytanie, dlaczego nie starali się prze­kazać dzieciom języka kaszubskiego, odpowiadali na przykład tak: „w dzie­ciństwie miałam problemy z przyswoje­niem sobie angielskiego i nie chciałam, żeby moje dzieci też się tak męczyły” albo „teraz bardzo żałuję, że nie uczy­łam dzieci kaszubskiego”.

Jak wskazuje francuski lingwista Claude Hagège (1998), brak normalnej transmisji języka, całkowity lub częścio­wy brak edukacji w języku ojczystym, nierównoprawna dwujęzyczność, użyt­kownicy języka nieposiadający „kom­petencji rodowitego użytkownika” albo inwazja przez zapożyczenie, to drogi prowadzące w konsekwencji do zaniku danego języka.


37. Działo się w marcu

 

38. Maria Pająkowska-Kensik. Człowieczy los – blaski i cienie

Każdy wie, że „nie ma tak dobrze”, by były tylko radości. Potrzebne są smutki, by pełniej odczuć dobre chwi­le. Ks. Jan Twardowski napisał, że jak jest tylko dobrze, to niedobrze…Za­cznę jednak od jasnych myśli, bo były pierwsze. Uradowało mnie zaproszenie od Towarzystwa Społeczno-Kultural­nego im. Małgorzaty Hillar oraz wójta gminy Zblewo na uroczystość wrę­czenia nagrody Kociewskie Pióro 2012 (7 lutego 2013 r.). Jeszcze nie byłam na tego typu gali, a odbyła się ona po raz siódmy. Wiadomo, już się chwaliłam, że wszystko, co kociewskie (oczywiście: wszystko, co pomorskie) i dobre, jasne – serce raduje.


39. Zyta Wejer. Małi bjałi dómek

Ta pjeśnia czi frantówka była łulu­bjónó śł. pamniaci braciszkóf naszygo Tatki. Braciszkóf mniał walnych, tedi jak łóne garowali, to dałó jych czuć wew całki wsi.

Tatko tan małi bjałi dómek sóm po­stawjył, eszcze pszet żaniaczkó! Tedi weselisko sia łotbiwało wew tim dóm­ku, binójmni tóńce, bo na jeście goście szli za górka, do dómu Panni Młodi.

Za jaki dobri rok żam sia wew tim dómku łurodziyła na śłat Boski. Jak żam walnie podrosła ji łusz pewnie byłóm wew łuczbach, ji tedi psziszła byfyla, żebi ty pjachudri zalesiyć.


40. Jerzy Nacel. O kształceniu kartuskiej młodzieży

W roku 1620 Zakon Kartuzów nabył posesję w gdańskich Starych Szkotach. Przeor kartuskiego kon­wentu pragnął tutaj – w pobliżu znanej szkoły jezuickiej – umieścić czterech ubogich uczniów z ro­dzin poddanych klasztornych lub z rodzin szlacheckich, zapewnić im naukę i pełne utrzymanie. To pierwsza wzmianka o jakiejś formie kształcenia młodzieży mieszkającej w przyklasztornej osadzie.

Początki szkolnictwa

O jakiejkolwiek szkole w Kartuzach w nieco późniejszym okresie brak wia­domości. Z monografii Jerzego Stankie­wicza pt. Kartuzja Gdańska (lata 50. XX wieku) dowiadujemy się, „iż u północ­nego rozstaju dróg (rejon dzisiejszego Placu Brunona) usytuowany jest budy­nek szkolny”. Szkoła ta znajdowała się w miejscu dzisiejszej posesji państwa Zarembów. Istniała tam już w 1791 roku, chociaż według Stankiewicza mogła się tam znajdować już w połowie XVIII wieku. Pod koniec tego wieku ludność osady liczyła nieco ponad 100 osób. Byli to „przypuszczalnie wyłącz­nie miejscowi Kaszubi” (J.S.)


43. Roman Robaczewski. Wszystko Poświęcił ojczyźnie

Stefan Łukowicz urodził się w roku 1894 w Dziemianach. Ta wieś na zawsze pozostała w jego sercu Itaką. Z niej wyjeżdżał i do niej wracał. Jej położenie nad jeziorem, w otoczeniu lasów, rozbudziło w chłopcu żądzę podchodów, przygód, podróży, a nawet walki. A walczyć w tamtych czasach każda młoda, rozgorączkowana głowa miała z kim.

Wychowywał się w rodzinie zie­miańskiej Jana Łukowicza i Józefiny Bukowskiej. Familia była na wskroś patriotyczna. W domu panował duch prawdy, poszanowania człowieka i głę­bokiej wiary w Boga. Autorytet ojca bu-dowany był na zrozumieniu potrzeb chłopca i na jasno sprecyzowanych wy­maganiach. Wychowaniu towarzyszyło zaufanie i nieomalże całkowita wolność w podejmowaniu przez chłopca coraz dojrzalszych samodzielnych decyzji. Su-rowość ojca była łagodzona ciepłem i miłością matki. Krótko grzał się przy rodzinnym ognisku.


45. Wzorowałem się na Sychcie. Z Walerym Jermołą rozmawia Magda Świerczyńska-Dolot

Dr Walery Jermoła z Uniwersytetu w Sankt Petersburgu przygotował pierwszy rosyjsko-kaszubski słownik frazeologiczny. Rozmawiamy z nim o historii tej publikacji i przyczynach jej powstania.

Skąd pomysł na wydanie kaszub­sko-rosyjskiego słownika?

Walery Jermoła: Robiłem doktorat na filologii słowiańskiej na uniwersytecie w Petersburgu. Tak się składa, że zają­łem się frazeologią kaszubską, bo bar­dzo mi się podoba i ta kultura, i język. Połączyłem więc przyjemne z pożytecz­nym. A słownik jest takim aneksem do mojej pracy doktorskiej. Ułożyłem go już dawno, bo w roku 1983.

I dopiero teraz ujrzał on światło dzienne?

Miałem ogromny problem z tym sło-wnikiem, próbowałem go wydać już w Związku Radzieckim, potem w Niem-czech – zaraz po tym jak Günter Grass dostał Nagrodę Nobla i popierał wszel­kiego rodzaju działania literackie zwią­zane z językiem kaszubskim.


46. Z drugiej ręki

Òbezdrzóné

Twoja Telewizja Morska (TTM), Na gòscënie. Eugeniusz Gołąbek – pisarz, autor słownika kaszubskiego (9.10.2012)

– [Marlena Nadolska] Skùńcził elektriczną szkòłã i przedolmacził Nowi Testameńt na kaszëbsczi jãzëk. Sédmë lat nazôd wëdôł kaszëbsczi normatiwny słowôrz. Długò bë mòżna bëło gadac ò jegò robòce dlô kaszëbiznë i temù je­smë dzys ù niegò na gòscënie. (...)

[Eùgeniusz Gòłąbk] Jô jem związó­ny z kaszëbizną òd ùrodzeniégò. Në mie doma nie naùczëlë gadac pò kaszëbskù, dopiérze jem sã naùcził, jak miôł jem òsmënôsce – dwadzesce lat (...). [wcza­sni] jô béł òsłëchóny (...), ale nie chcôł kaléczëc kaszëbiznë (...).

– W 1993 rokù wasta Eùgeniusz Gòłąbk przedolmacził Nowi Testameńt na kaszëbsczi jãzëk.

[EG] Jô to miôł ju rëchli zrobioné, ale to mùszało tam swòje òdleżec (...), to nie bëłë te czasë, czedë tekst kompùte­rowi sã dawało do drëkarni prosto (...). Wiele problemów bëło z przetłomacze­nim (...). Na pòczątkù mie sã wëdôwa­ło, że to je baro prosté, bò nawet na tim teksce, na ksążce (...) pòd tim tekstã jô zarô pisôł kaszëbsczi. Pózni dopiérze sã copnął i zaczął òd pòczątkù... pôrã razy jô to zaczinôł (...) przë ti leżnoscë jô sã ùcził i pòznôwôł, jaczé tam są problemë związóne z tłomaczenim (...)

 

Teresa Hoppe – ambasadorka Kaszub (20.11.2012)

– [Marlena Nadolska] Dzys na gòs-cënie jesmë w Gdinie a gadac bãdzemë z wastną poseł na Sejm Teresą Hoppe. (...)

Proszę nam powiedzieć, kiedy za­angażowała się Pani w pracę na rzecz kaszubskiej naszej małej ojczyzny (...)?

[Teresa Hoppe] Do Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w oddziale gdyńskim wstąpiłam w 1983 roku (...). Zawsze mówię, że ja w Gdyni jestem takim ogniwem łączącym pierwszych działaczy tego oddziału i tworzących coś nowego, bo tymi pierwszymi dzia­łaczami – założycielami – ogólnie Zrze­szenia i Zrzeszenia w Gdyni, to był pan Paweł Szefka, to był pan Alfons Jere­czek i Paweł Dambek. I jeszcze chce powiedzieć o Henryku Łukowiczu. To były te osoby, wszystkie cztery, które miałam okazję i przyjemność poznać, i z nimi rozpoczynałam pracę tutaj w Gdyni. (...) Wspólnie myśmy coś od­tworzyli, a potem nastąpił okres takiej bardziej ożywionej działalności.

– Mówi się, że reaktywacja Zrze­szenia Kaszubsko-Pomorskiego właśnie w Gdyni to w dużej mierze Pani zasługa. Proszę nam powiedzieć, w jakiej kon­dycji był gdyński oddział, kiedy Pani do niego wstapiła i jak by to można było po­równać do tego, co dzieje się teraz?

 

47. Z dwutygodnika „Kaszëbë”

 

48. Lektury

 

55. Wiérztë. Jerzi Stachùrsczi

 

56. Ana Glëszczëńskô. Zrozmiec białkã

Zgniłi ògniôrz z małégò karna nie­zrzeszonëch chłopów, gdzes w zatacony na kùńcu Gôchów wsë, stojôł w krómie za régą i jiwrowôł sã baro na całi swój dopùst Bòżi, jaczi zwie sã Anusza. Jegò białka miała doma wszëtczé statczi wëtłëkłé òb czas slédnégò rëjbachù. Nie lónowało mù tëch z pòzwë kraje­wëch, chòc pò richtoscë w Chinach zro­bionëch, wiele niewôrtnëch skòrëpów sklejac. Temù téż òn, miast parłãczëc sã terô w sobòtny wieczór ze swòjima drëchama z môlowégò Partu Mòdrëch Sznutów, klaprowac ò aùtołach i pic piwò, stojôł i cerplëwie żdôł, jaż prziń­dze na niegò czas.


57. Kazimierz Ostrowski. Spadek po Jezuitach

Jeśliby ktoś szukał przykładu dobrej współpracy w dzie­le ratowania zabytków, to ze szczerym przekonaniem mógł­bym wskazać na odrestaurowane kościoły w Chojnicach – bazylikę i kościół pojezuicki, powszechnie nazywany gimnazjalnym. Kilka lat temu wspólny projekt władz miasta i parafii pw. Ścięcia św. Jana Chrzciciela dotyczący bazy­liki został znacząco dofinan­sowany z funduszu spójności Unii Europejskiej, a realizacja projektu przyniosła efekt nad­zwyczajny.


57. Spôdkòwizna pò Jezëjitach.

Tłom. Ida Czajinô

 

60. Red. 50-lecé cządnika „Pomerania” i Òrmùzdowé Skrë


61. Klëka

 

67. Tómk Fópka. Białczi do Wòjska!

Jadã sobie aùtołã do robòtë i dzes midzë Kòleczkòwã a Bieszkòwicama (krótkò wòjskòwi jednostczi) czëjã przez radio, że pòsobné roczniczi mają sã na kòmeńdã zgłôszac. I knôpi, i dzéwczãta.

Co?! Białczi do wòjska chcą brac? Zarô dopòwiôdają, że jich zbadadzą a tej do rezerwë przeniesą, chiba że chto bãdze chcôł òstac za żôłniérza.

Në, ale białczi...?

Gôdają, że leno pò szkòłach: medicznëch, weterinarijnëch i psychòlogicznëch. Zarô so docygóm. Doktorczi na fronce i psy-chòlóżczi są na pewno brëkòwné, ale weterinôrzczi...?

 

68. Rómk Drzéżdżónk. Lëst do Donalda

Czej jô béł môłi knôp, tej jô baro lubił òbzerac wszëtkò, co le w zdrzélnikù nadôwalë. W tamtëch latach béł òn dlô mie prawie że bògã. Czësto jinaczi jak dlô mòjégò ópë, chtëren nierôz nó miã rikôł: „Wëłączisz të mie tegò pùrtka!”. Wiele lat pózni, czej jem zamieszkôł w mòjim zataconym Pëlckòwie, jô sã z nym przegrzeszonym diôbłã rozlôzł. Ë jem z tegò baro rôd. Móm cëszã, ùbëtk a czas, jaczégò nen niekara lëdzóm tak wiele kradnie.

Jinaczi je z brifką. Nen cë ale je telewizjowim lubòtnikã. Kò prôwda, że òd czasu, czej naju Pëlck TV szła bańkrut, òn ju tak długò przed ekranã nie sedzy, ale ne wszëtczé seriale rôd òbzérô.

 

Edukacyjny dodôwk „Najô Ùczba”

I Janusz Mamelsczi.  Zéńdzenié pierszé: z Aleksandrã Majkòwsczim

III Janusz Mamelsczi.Na gòscënie ù Aleksandra Majkòwsczégò

VTomôsz Fópka. Szpôsuj pò nosu!

VI  Elżbiéta Bùgajnô.  Bôjka ò òwcë i kòze

VIII Hana Makùrôt.Rozwij dôwnëch strzódgłosowëch dwùzwãków el, or nachôdającëch sã w pòzycji midzë dwùma spółzwãkama

Joomla Templates - by Joomlage.com