Rozmiar czcionki:

Z Gòdama parłãczi sã wiele kaszëbsczich zwëków, niechtërne z nich są ùtrzëmòwóné do dzys, jiné są ju blós zapisã żëcô naszich przodków. Baro bògatô w zwëczi je wilëjô Bòżégò Narodzeniô. 

Òb czas wilijnégò wieczoru òsoblëwą òpiekã sprawùje sã nad zwierzãtama, chtërne dostôwają lepszé jak na co dzéń jestkù, a w pôłniowim dzélu Kaszub bëdło dostôwało téż òkrëszënë wilijnégò chleba, wszëtkò to zgódno z pòwiedzenim chòwa mùszi dostac swòją Gwiôzdkã. Pòmieszczenia, w chtërnëch mieszkają zwierzãta, są tegò dnia òsoblëwie dbało czëszczoné. Skądka taczi zwëk? Stara ò zwierzãta bierze sã z chrzescyjańsczi tradicji, pòdług jaczi te stwòrzenia bëłë swiôdkama ùrodzeniégò Zbawicela i jakno pierszé Gò tczëłë. Tak jak w òglowòpòlsczi tradicji, na Kaszëbach òpòwiôdô sã ò zwierzãtach gôdającëch w Wilëjã lëdzczim głosã i ò tim, że człowiek, chtëren to ùczëje, wnet pòtemù ùmrze.

Przez całi dzéń lëdze mielë starã ò wstrzimiwanié sã òd jedzeniégò. Wilijnô wieczerza, pòdôwónô pò zôpadze słuńca, bëła téż pòstnô i dosc biédnô. Znakã do ji zaczãcégò je pòjawienié sã pierszi gwiôzdë na niebie. Nôpierwi kôrmioné bëłë dodomòwé zwiérzãta. Gbùr sprôwdzôł, czë dobrze òstało napôloné w piéckù, bò doch w nocë mô sã narodzëc Dzecuszkò Jezës, tej je mùsz zadbac ò to, żebë nie miarzło. Pò skùńczenim tëch dzejaniów wiérny sôdelë do wilijnégò stołu. W zestôwk wieczerzë wchôdałë przede wszëtczim groch, szabelbón, mak, bùlwë, kapùsta, sëszoné grzëbë i brzôd. Jedzoné bëłë klusczi z tartim makã i brzadowim sëszã, a téż kapùsta z grzëbama. Na całëch Kaszëbach tegò dnia jedzoné bëłë sledze, a w nadmòrsczim dzélu abò w òkòlim jezór téż wiele jinych zortów rëbów szëkòwónëch na rozmajité spòsobë. Na Nordze wilijnym smaczkã béł gòtowóny wãgòrz z klóskama i krëszkama abò solony wãgòrz z pùlkama. Kaszëbsczé gòspòdinie przërëchtowiwałë wilijną wieczerzã skłôdającą sã z sédem, dzewiãc abò dwanôsce jôdów.

Zwëk dzeleniégò sã hostijką pòjawił sã na Kaszëbach dopiérze pò I swiatowi wòjnie. A stôrim zwëkã, znónym w całi Pòlsce, je przërëchtowanié dodôwkòwëch statków do wieczerzë – dlô zbłądzonégò wanożnika i dlô blisczich ùmarłëch. Tak jak w jinëch dzélach Pòlsczi pòd dekã kładzoné bëło përznã słomë abò sana. Zwëk ten przëszedł na Kaszëbë dosc pózno. Barżi znóny i praktikòwóny béł zwëk stôwianiégò w nórce jizbë snopka żëta. Béł to symbòl dobrëch plonów w nadchôdającym rokù.

Pò wilijny wieczerzë pòwrózkama ze wspòmnianégò snopka òbwiązywóné bëłë brzadowé drzewa. Dlô wëmùszeniégò dobrëch plonów gbùrzë klepalë w kòżdé drzewò òbùchã seczerë, grożącë scãcym tim mni òbrodnym. Lëdze klepalë téż w ùle, zadôwającë pitanié: czë pszczołë żëją?

Zwëk stôwianiégò danczi w dodomach przëszedł na Kaszëbë – z Niemców – dopiérze na zôczątkù XX stalata. Ten zwëk nôpierwi przëjął sã w gardach, a pòtemù w bògatszich dodomach na wsë. Lëdze, chtërny ni mòglë so pòzwòlëc na kùpienié swiątecznégò drzéwka, stôwialë na stole mërtã w krutopie i przëstrojiwelë ją tak jak dankã. Z czasã zmieniałë sã dankòwé przëstrojenia. Dôwni bëłë to nôczãscy lëbiodczi (miodné jestkù), brzôd abò rãczno robioné zabôwczi z papiora, słomë abò jinëch letkò przistãpnëch materiałów. Pòd danką stôwióny béł żłóbk z Dzecątkã abò szopka. Dzys czãscy widzec je fabriczné kùgle (bómbczi). W niechtërnëch kaszëbsczich dodomach mòże równak òbaczëc rãczno malowóné kùgle, np. wëkònëwóné na ôrt zdobnictwa kaszëbsczich wësziwków.

Na pôłniowëch Kaszëbach béł zwëk sparłãczony z kùltã ùmarłëch. W wilijną noc na stole bëła òstawiónô përznã jôdów dlô dëszów òdwiedzającëch dodóm. Trzëmóny béł téż wòlny plac przë piécku, żebë przëchódny z zaswiatów mielë sã gdze ògrzac. Dlô dëszë nieżëjącégò gbùra stôwióny béł w chléwie stółk, żebë mògła so òdpòcząc i pògôdac ze swòjima zwierzãtama.

Wilijnô noc to pòdług kaszëbsczich wierzeniów czas fùl cëdów – drzewa mają tedë pùszczac latoroscë, a w sadach pòjôwiô sã brzôd. Wòda w zdrzódłach i strëmieniach zamieniwô sã na sztót w wino. Wspòmniané cëda ùstôwają pò dwanôsti w nocë. Chto zjé taczi brzôd abò napije sã nieswiądno cëdownégò wina, tegò żdaje wiele szczescô w przińdnym rokù, a ten, chto zrobi to specjalno, mòże sã spòdzéwac w nadchôdającym rokù wiele nieszczescô, a nawetka smiercë.

Wilijnô noc to téż czas przepòwiesców dlô młodëch pannów, chtërne chcą sã òżenic. Do tegò célu wëzwëskiwóny béł wilijny snop, z chtërnégò pannë wëcygałë zdebła.

Kòlãdnicë òdwiedzający dodomë w wilijny wieczór (gwiôzdczi) czãsto bëlë rôczony do stołu i òbdarowëwóny brzadã i słodczëzną.

Przódë w Wilëjã nie bëło wòlno niczegò pòżëczac sąsadóm. Lëdze wierzëlë, że to ùchroni przed zwadama i chòroscama zwierzãtów w nôblëższim rokù. Dlôte téż przed wilëją Bòżégò Narodzeniô bëła stara ò òddôwanié wszëtczich pòżëczonëch zachów.

Przed pasterką gbùrzë bùdzëlë chòwã słowama: më terô jidzemë na pasterkã, pòjta z nama. Tak samò bùdzoné bëłë drzewa w sadach. W chëczach stojącëch kòl dróg prowadzącëch do kòscoła pôlóné bëłë smólnicë abò swiéce, żebë jadący na pasterkã nie zbłądzëlë w cemnoscach. Na rzmach lëdze pôlëlë w tim célu wiôldżé ògniszcza.

 

Andrzéj Bùsler

Tłomaczenié Karolëna Serkòwskô

Joomla Templates - by Joomlage.com