Rozmiar czcionki:

Ukazał się styczniowy numer "Pomeranii"

2. Od redaktora

Małe ojczyzny wzbogacają ojczyznę wielką i wzbogacają też olbrzymią symfonię świata. Byliby­śmy w nim zagubieni, gdyby nie ten klucz, który za­bieramy z domu.

Tak mówił w 1989 r. ks. Janusz Stanisław Pasierb, którego Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie ogłosiło patronem roku 2013. Człowiek świetnie znający różne kraje, ich kulturę, zabytki, literaturę nigdy nie zapominał o tym, że bez pomorskich korzeni nie byłby sobą. Apelował, aby to, co pomorskie i kaszubskie, widzieć w kontekście ogólnoeuropejskim. Warto w tym roku przypominać so­bie jego słowa. W „Pomeranii” na pewno w najbliższych numerach Pa­sierbowej myśli nie zabraknie.

Dla naszego pisma ten rok będzie wyjątkowy. Mija 50 lat od czasu, kiedy ukazał się pierwszy numer „Biuletynu Zrzeszenia Kaszubskiego”, którego „Pomerania” jest kontynuatorką. Przez ten czas na naszych ła­mach pojawiło się wielu dziennikarzy, uczonych, literatów. Byli wśród nich m.in. Lech Bądkowski, Józef Borzyszkowski, Tadeusz Bolduan, Edward Breza, Bolesław Fac, Stanisław Janke, Wojciech Kiedrowski, Ja­nusz Kowalski, Anna Łajming, Kazimierz Ostrowski, Maria Pająkowska, Wiktor Pepliński, Stanisław Pestka, Jan Piepka, Hanna Popowska-Tabor­ska, Edmund Puzdrowski, Edmund Szczesiak, Jerzy Treder, Jan Trep­czyk, Izabella Trojanowska i wielu innych.

O tym, jak zamierzamy obchodzić tę rocznicę, szerzej piszemy na stronie 8, natomiast pierwszą widoczną – jubileuszową – zmianą, którą dostrzeżecie Państwo po otwarciu pisma, są kolorowe strony. Na razie jest ich zaledwie szesnaście, ale wierzymy, że z czasem ich przybędzie.

Pierwszym prezentem z okazji zbliżającego się jubileuszu było dla nas zwiększone zainteresowanie z Państwa strony. Grudniowy numer rozszedł się jak ciepłe bułeczki. Z całego nakładu zostało w redakcji tylko 50 egzemplarzy na potrzeby naszego archiwum. W porównaniu z grudniem ubiegłego roku liczba naszych Czytelników zwiększyła się o ok. 50%. Dziękujemy!

Dariusz Majkowski

 

3. Listy

5. Łukôsz Grzãdzëcczi. Przédnik Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Młodokaszëbskô ùczba

Skùńcził sã rok 2012, chtëren w Zrze­szenim jesmë ògłosëlë Rokã Młodoka­szëbów. Dlô wiele z nas, nôleżników i lubòtników KPZ, bëła to bëlnô leżnosc do òdkrëcô bògactwa, jaczé òstawilë pò sobie Młodokaszëbi, i sygniãcô do nie­gò. Bòkadnosc tëch dobrów òkôzała sã pòdskôcënkã, natchnienim do òrganiza­cji rozmajitëch pòdjimiznów. Drãgò je wëmienic wszëtczé wëdarzenia, chtërne bëłë sparłãczoné z Rokã Młodokaszëbów, jaczé ùdbałë so i zjiscëłë partë i klubë Zrzeszeniô, jinstitucje kùlturë i szkòłë. Mòżemë równak wspòmnąc chòcle nie­chtërne.

6. Z drugiej ręki

Wyłowione z sieci

Język czy gwara?  poradnia.pwn.pl, 8.01.2007

Pytanie internauty: Czy język ka­szubski jest dialektem, czy oddzielnym językiem? Docierają do mnie sprzeczne informacje na ten temat. Proszę o roz­strzygnięcie.

Odpowiedź: Przystępuję do pisania odpowiedzi ze świadomością, że pytanie nie dotyczy poprawności językowej, lecz spraw nie do rozstrzygnięcia wyłącznie na gruncie językoznawstwa. Z góry więc zastrzegam, że zdania: „kaszubski jest (nie jest) językiem, bo tak odpowiedzieli w Po­radni PWN” nie będą zdaniami rozstrzy­gającymi istniejące spory.

Kaszubi „wybili się na oficjalność”. forum.mlingua.pl (styczeń – marzec 2012)

annamackiewicz Hej, chciałam w tym wątku poruszyć kwestię języka kaszubskiego i poznać Wasze zdanie. Jak myślicie, czy warto się go uczyć? Czy to dobrze, że został oficjalnie uznany za ję­zyk, podczas gdy śląski nadal jest gwarą? Czy tablice dwujęzyczne, które można spotkać na terenie Kaszub, to przesada?

soussan Moim zdaniem absolutnie nie. Analogicznie w Walii również mamy dwujęzyczność, a walijski nie jest jakimś bardzo popularnym językiem. Ale są dwujęzyczne tablice itd. Myślę, że kaszub­ski, jak każdy mało znany, ale istniejący i posiadający długą tradycję język, zasłu­guje na kultywowanie i ochronę.

Znacie kaszubski? Pochodzicie z Kaszub?  zapytaj.onet.pl (31.10.2012 – 2.12.2012)

Mo :]] Ja nie znam, uczę się od 3 lat w szkole, nic nie kumam. Pochodzę i mieszkam w stolicy Kaszub, ale nie czuję się kaszubianką i nie zadaję się z ludźmi mówiącymi po kaszubsku. Moje ulubione słowo to „jo” xD, a wasze?

pandaaa Ja nie uczę się kaszubskiego, bo mieszkam na Śląsku, ale mam rodzinę na Kaszubach :)

7. Z dwutygodnika Kaszëbë

8. Red. Òsoblëwi rok, òsoblëwé planë

Ju òd 50 lat „Pomerania” (na zôczątkù „Biuletyn Zrzeszenia Kaszub­skiego”) rozkòscérzô miłotã do Pòmòrzô westrzód swòjich Czëtiń­ców. Przódë nie bëło jich za wiele – „Biuletyn” wëchòdzył w nôkładze kòl 300 ekzemplarów, ale ju w 80. latach, czedë cządnik béł nômòc-niészi, drëkòwónô nawetka do 4200 sztëk pismiona na miesąc.

Jubileùszowi rok chcemë ùtczëc na roz-majiti ôrt. Zaczniemë òd tradicyjny ùro­czëznë z leżnoscë wrãczeniô Skrów Òr­mùzdowëch, na jaką ju terô serdeczno rôczimë wszëtczich lubòtników „Pome­ranii”. Ò drobnotach tegò wëdarzeniô mdzemë infòrmòwac na stronie kaszubi.pl i w gromicznikòwim numrze najégò cząd­nika.

9. Red. Skrë wcyg padają

(…) Òrmùzd wëcygnął rãkã i spòd grobòwégò kamienia wëdobéł gôrsc prochù bòhaterów i sôł gò jak séwca seje zôrno na przëchòdné żniwa kù wschòdowi słuńca i zôchòdowi, kù nórtu i pôłniu. A proch szedł kù zemi, jak rôj gwiôzd, jak żôlącé skrë. A gdze spadła skra, tam wëtrisnął òdżin ze swiãti zemi i łącził sã z ògniã w płom.

Aleksander Majkòwsczi, Żëcé i przigòdë Remùsa

Taczé skrë rok w rok Redakcjowé Kòlegium wespół z redakcją „Pomeranii” mô starã nalezc i ùczestnic. Wcyg dobri Òrmùzd seje na całim Pòmòrzim lëdzy, co rozmieją pòdskacëc w drëdżim czło­wiekù miłotã do tatczëznë, do robòtë, do pòswiãceniô swòjich talentów dlô jinëch. W 2012 rokù stojało przed nama nadzwëkòwò drãdżé zadanié, bò roz­majité òrganizacje i stowôrë zgłosyłë do Skrë Òrmùzdowi wnetka 20 kandidatów. I to prawie westrzód nich jesmë wëbrelë w demòkraticznym welowanim 6 dobiw­ców (a tak pò prôwdze 7, bò jedna Skra je latos dëbeltnô).

10. Matéùsz Bùllmann, Róman Drzéżdżón. Nôùka kaszëbsczégò w XXI stalatim

Dzysdnia ju rzôdkò ùczimë sã kaszëbsczégò jãzëka òd starszich. Zó to mòżemë sã gò ùczëc w szkòle – òd przedszkòlégò jaż pò wëższé ùczebnie. Kòmù jesz mało, mòże nacësnąc na knąpã pilota zdrzél­nika, w jaczim naléze szkólnégò. Mòże téż kòmpùtrową mëszą pòsznëkrowac za ùczbama w jinter­nece. Kaszëbsczégò mòże sã ùczëc kòżden – nawetka zgnilc ë nen, chtërnémù felëje czasu. Mają ò to starã spiéwającô młodzëzna, Jeżik Trëker a nawetka Serb, co żëje na Kaszëbach.

Spiéwno a szpòrtowno

Telewizje na Kaszëbach bédëją swòje programë na tak zwónëch platfòrmach kablowëch, do chtërnëch je dostãp w kòż­dim môłim ë wiôldżim gardze a ju téż w niejedny wikszi wsë.

Chcemë chòcbë wzyc telewizjã Tele­tronik (TVT) z Kôłpina kòl Kartuz. Bédëje òna program prowadzony przez Eùgeniu­sza Prëczkòwsczégò, gdze rodny mòwë ùczi sã…spiéwającë. Kòżden part progra­mù pòzwónégò „Spiéwné Ùczbë” zaczinô sã – jak sã słëchô przë taczim titlu – òd kaszëbsczi spiéwë. Dlô nëch, co nie roz­mieją pò kaszëbskù, są pòlsczé nôdpisë. Przez to ùczący sã pòznôwô nowé słówka a wié, jak zbùdowóné są zdania. Dali je gôdka młodëch aktorów a grósc dora­dów òd wastë Preczkòwsczégò. Sygnie le sadnąc wigódno w zeslu a wzérającë ë słëchającë, namikac kaszëbizną.

12. Natalia Zofia Czapiewska. To był dobry czas, ale...

Przez ostatni rok byliśmy bardzo aktywni, ale trzeba zaznaczyć, że to zasługa zaledwie siedmiu osób. Organizowaliśmy wycieczki po Pomorzu, spotkania filmowe, warsztaty, wystawę, uczestniczy­liśmy w konferencjach i seminariach.

Wyprawy nie tylko pomorskie

Motywem przewodnim sześciu wy­cieczek byli mennonici i osadnicy olę­derscy, szukaliśmy miejsc, w których pozostały po nich ślady. Jak się okazało, niektóre cmentarze, budynki czy ko­ścioły były dobrze zachowane, jednak większość takich obiektów można było odnaleźć tylko dzięki znajomości starych map i wiedzy okolicznych mieszkańców. Dwie pierwsze wyprawy odbyły się pod koniec 2011 r. do Wielkiej i Małej Nie­szawki, Cierpic i Przyłubia.

13. Tylko studentów brak… Z Natalią Zofią Czapiewską rozmawiał Dariusz Majkowski

8 grudnia 2012 r. Klub Studentów Pomorania w Toruniu uroczy­ście świętował 45-lecie powstania. Początki klubu sięgają grudnia 1967 r., a wśród jego założycieli i pierwszych członków byli m.in. Szczepan Lewna, Janina Borzyszkowska, Tadeusz Lipski, Ryszard Tusk, Felicja Baska. Opiekunem KSP jest ks. prof. dr hab. Jan Per­szon. Z obecną przewodniczącą Natalią Zofią Czapiewską rozma­wiamy o dzisiejszej sytuacji toruńskich pomorańców.

Jak wygląda kondycja KS Pomorania w Toruniu 45 lat po jego powstaniu?

Niestety, nie jest najlepiej. Robimy co prawda sporo, ale wszyscy aktywni członkowie Klubu są już na V roku stu­diów. Jeśli nie uda się nam zainteresować działalnością Pomoranii studentów młod­szych lat, to istnienie toruńskiego klubu stoi pod znakiem zapytania.

Póki co jesteśmy dobrej myśli i działamy, choć jest nas tak niewielu. Ale w końcu nie ilość się liczy, tylko jakość…

14. Artur Jabłońsczi. Izabella Trojanowskô – mój pòzdrzatk

Napiszë ò wastnie Izabellë Trojanowsczi – rzekł do mie przédny „Pòmeranie”. Të jã dobrze znôl, wa razã robia przez cziles lat – dopòwiedzôl na zachãtã. Jô sã zgòdzyl. Leno czej przëszlo do napisaniô tegò tu tekstu, zacząn jem sã mëslec, że nie je prôwdą, jiże jô znôl Trojanowską. Gwës znôl jã Lech Bądkòwsczi, dlô chtërnégò bëla Najukochańszą (społecznie), mòże Frãc Fenikòwsczi, co czul sã pòddónym naszej pani Księżnej, mést Bòles Fac, chtëren jak sóm napisôl, bél pilnym uczniem Izy. Nié jô. Jesz czilenôsce lat dowsladë, czej jem pisôl ò ni do drëdżégò numra „Zsziw­ka”, zarô pò ji smiercë w 1995 r., bél jem gwësny, że bëlo jinaczi. Terô jô dozdrzenil ë wiém, że to òna rozsądzëwala, chto ë jak blëze ni móg bëc. Dlôte to, co naskòblã ò wastnie Ize, bãdze leno mòjim ò ni pòz­drzatkã.

15. Eùgeniusz Prëczkòwsczi. Talent i żëcé pòswiãca Kaszëbóm

21 łżëkwiata 2013 rokù minie òsmënôsce lat òd smiercë Izabellë Trojanowsczi. Òb ten czas wërosło ju całé pòkòlenié mieszkańców naszi kaszëbsczi zemi, chtërny òna – jak je napisóné na ji grobie na gduńsczim Srebrziskù – pòswiãca swój talent i żëcé.

Pò tëli latach nie je ju letkò dokładno przëbôczëc so nawetka chwile, chtërne miałë wiôldżé wpłiw na pózniészé żëcé. Kò dlô mie to prawie wastnô Izabella bëła na zôczątkù mòji warkòwi drodżi gazétni­ka. To nôwicy ji ùdbë i pòdpòwiescë spra­wiłë, że òdeszedł jem czësto òd inżinérny stegnë, a òddôł sã do kùńca gazétnictwù, przede wszëtczim telewizyjnémù. Przez to dërch mògã łączëc dzejanié dlô ùmiło­wóny Tatczëznë z warkòwą robòtą.

Najô przigòda z telewizyjnyma ùczbama

Jak to sã zaczãło? Tu wôrt sygnąc pò wspòmóżkã. Mòże nią bëc np. wspòmink pt. „Lata mijają”, jaczi jô ògłosył krót­kò pò pògrzebie Izabellë Trojanowsczi w drëdżim numrze pismiona „Zsziwk”. W tim numrze je zachòwónëch wiele drobnotów z ji żëcégò i robòtë (wiôlgô w tim zawdzãka jinszégò Stolema, Wòj­cecha Czedrowsczégò), téż to, co dzejało sã na Dzéwczi Górze kòle Gôrcza, dze mia swòjã chëcz, w chtërny rôd òb lato biwała.

17. red. Andrzeju – spij w ùbëtkù!

Zark przëkrëła czôrno-żôłtô fana, chtërna zeszła do grobù na wiedno. Żegnałë gò ùrmë lëdzy. Westrzód nich bëlë nôblëższi i dal­szi krewny, sąsadze, drëszë i znajemny, różańcowé róże i nôleż­nicë KPZ ze sztërzema stanicama. Niosłë je delegacje z Żukòwa, Kòlbùdów, Swiónowa i z Banina.

18. Krzysztof Korda. Ambasador Pomorza

Czym kierowała się Rada Naczelna Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego,  obierając patronem Pasierba? Po kaszubsku nie mówił, ale jak pokazał  w swojej twórczości, miłość do małej ojczyzny można wyrazić, także nie znając tego języka. Potwierdza to Medal im. Bernarda Chrzanowskiego  „Poruszył wiatr od morza”, który otrzymał od Kaszubów za „twórczość  kształtującą duchowe oblicze Kaszub i Pomorza”.

To ziemia Chrystusa…

Janusz Stanisław Pasierb był człowie­kiem niezwykle otwartym, odrzucającym nacjonalizmy i ksenofobie.

Kochał zarówno Kociewie, jak i Ka­szuby, czego nawet 20 lat po jego śmierci nie potrafią zrozumieć niektórzy regio­naliści na Kociewiu, cenzurując jego ni­żej cytowaną wypowiedź (tzn. usuwając z niej nazwę regionu-sąsiada). Pasierb napisał przed laty: „Galilejska uroda Kociewia i Kaszub, lato na Kaszubach z cieniami białych masywnych obłoków, wędrujących po wzgórzach, nad pola­mi z dojrzewającym żytem, nad jasny­mi kartofliskami, nad ciemnymi lasami, jeziorami rozsypanymi jak rybie łuski, nad łubinami krzyczącymi z radości!

20. Krësztof Kòrda. Ambasadór Pòmòrzégò.

Tłomaczenié Bòżena Ùgòwskô

22. Andrzej Hoja. Pomorskie Antypody

Gdy pewien prominentny działacz Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego zapytał, czy na Pomorzu Przednim są jeszcze autochtoni, a chodziło mu o niezgermanizowanych Słowian – na myśl przyszli mi tylko szczecinianie osiedlający się od niedawna w Löcknitz ze względu na korzystne ceny nie­ruchomości. Pomorze Przednie to terra incognita, o której mam wrażenie, można usłyszeć jedynie w kontekście niegdyś władającej tą ziemią dynastii Gryfitów, rozważań o wielkości Kaszub czy wsłuchując się w pieśń Jana Trepczyka „Zemia rodnô”. Ten dość osobliwy, a na pewno wybiórczy obraz niestety daleki jest od pomorskich realiów panujących nad brzegami Piany i Wkry.

Po drugiej stronie Odry

Pomorze Przednie to obszar daw­nego Księstwa Pomorskiego, położony po zachodniej stronie Odry. Stanowił historyczne dopełnienie Pomorza Tyl­nego, a więc wschodniej części obszaru księstwa. Historycznie swą genezę ma w podziałach państwa Gryfitów na część wołogoską i szczecińską, w pierwszej po­łowie XVI w. po śmierci Bogusława X. Wówczas granica między pomorskimi dzielnicami wyraźnie spoczęła na Odrze. Po wymarciu rodziny panującej w księ­stwie oraz zakończeniu wojny trzydzie­stoletniej w 1648 r. całe Pomorze Przednie trafia do Szwecji. Do 1815 r. obszar ten w całości zostaje przejęty przez Królestwo Prus i jako zachodnia część prowincji Po­morze przetrwa w takiej formie do końca drugiej wojny światowej.

25. Jacek Borkowicz. Morskie corso (część 6)

Od niepamiętnych czasów Morze Śródziemne jest wielką arterią, wzdłuż której przemieszczają się ludzie, towary, wynalazki oraz idee. To ono stworzyło cywilizację.

Ludy Morza, na czele z biblijnymi Fili­stynami, wyłoniły się z głębin prahistorii mniej więcej w tym samym czasie, gdy jasnowłosi i niebieskoocy Asuba i Kacuba zaczęli najeżdżać od północy stoki Kau­kazu. Niewiele o nich wiemy, poza tym, że stały się śmiertelnym zagrożeniem dla Egiptu.

Wspólnota zdobywców

Uczeni podejrzewają, że miały one indoeuropejskie pochodzenie, lecz nie odważają się głosić tego z całą pewno­ścią: języki, którymi Ludy Morza się po­sługiwały, wymarły. Pozostały po nich tylko skąpe i niewiele mówiące resztki inskrypcji.

Pozostała też nazwa, która jest zresz­tą nowego pochodzenia – wymyślił ją dziewiętnastowieczny archeolog. Do­skonale oddaje jednak ducha zdobyw­czej wspólnoty panującej nad basenem Morza Śródziemnego. Gdyby jakimś cu­dem ostatni reprezentanci tych morskich wojowników przetrwali do dziś, zapewne nie obraziliby się z powodu nadanego im zbiorowego miana.

27. Roman Robaczewski. Zawsze z Polską w sercu (część 1)

Pochodzi z Owśnicy. Społecznik. W czasie wojny partyzant, więzień KL Stutthof i uciekinier z marszu śmierci. W PRL-u najpierw wójt Dziemian, a potem sołtys Trzebunia. A w każdym z tych okresów przede wszystkim gorący polski patriota. Stanisław Kostka – godny przedstawiciel wielkiego rodu.

Kostkowie herbu Dąbrowa

W kwietniu 2011 roku miałem oka­zję prezentować na łamach „Pomeranii” książkę o rodzie Kostków, który wsławił się w Polsce, także na Pomorzu, swoją postawą, wiernością Ojczyźnie i Kościo­łowi katolickiemu. Historycy, regionaliści, muzealnicy i archiwiści często odnajdują ślady działalności Kostków w dokumen­tach historycznych oraz w pomnikach i inskrypcjach umieszczonych w kościo­łach, zamkach i pałacach. Potęga rodu trwała do końca XVII wieku. Potomko­wie, walcząc z zaborcami, ubożeli, tracili majątki i niestety także pamięć o wielkiej przeszłości rodu. Wprawdzie w niektó­rych domach przywoływano nazwisko i czyny mężów z rodowego pnia Kost­ków i tę dziwną powiastkę mówiącą, że „my też przecież z tych samych korzeni, co ci wielcy i ten największy – święty Stanisław Kostka”, jednak te opowieści przyjmowano tak samo, jak legendy o za­padłym zamku, o purtkach tłukących się po świecie na zgubę dusz ludzkich, o kra­śniętach i stolemach.

29. Jolanta Justa. Szkic do portretu Macieja Kilarskiego (część 2)

W 2012 roku minęła 90. rocznica urodzin tego wybitnego konserwatora zabytków, muzealnika, artysty, naukowca i badacza średniowiecznej architektury ceglanej, którego opus magnum stał się zamek w Malborku.

Ćwiczył rękę w pociągu

Dzięki uzdolnieniom malarskim in­żynier Maciej Kilarski mógł samodzielnie tworzyć projekty ekspozycji muzealnych i rysować opisywane przez siebie zabytki. Uważał, że fotografia nie w pełni oddaje inwentaryzowany obiekt architektonicz­ny. Pozostawił po sobie kilkadziesiąt ar­tykułów, dokumentacji historyczno-ar­chitektonicznych i rysunkowych. Wiele z nich dotyczyło malborskiego kościoła pw. Najświętszej Marii Panny, mozaiko­wej figury Madonny oraz kolekcji detalu architektonicznego, której był pieczołowi­tym opiekunem.

Dzieło życia opisał w książce Odbu­dowa i konserwacja zespołu zamkowego w Malborku w latach 1945–2000 (wy­danej pod redakcją Michała Woźniaka i Mariusza Mierzwińskiego w 2007 roku). Publikacja ta jest bogato udokumentowa­na i ilustrowana, także fotografiami wy­konanymi przez autora. Została w niej ukazana odbudowa zamku w Malborku widziana oczami naocznego świadka.

31. Eùgeniusz Prëczkòwsczi. Bëło wstid ò tim gadac!

Z Wandą i Władisławã Prangama z Rëmi kôrbimë ò wòjnie w Normandii, familiowi tragedii i weń­dzenim rusczégò wòjska na Kaszëbë.

Wë jesce rocznik 1926, tej zôczątk wòj-në gwësno przëszedł na Was w szkòle…

Władisłôw Pranga: Jô prawie miôł jic do òstatny klasë pòwszechny szkòłë. Do tegò nie doszło, bò pierszégò dnia séwnika 1939 rokù zaczãła sã wòjna. Ùczba mia­ła bëc òd te czasu pò niemieckù. Szkólnô sã spita, jaczi jem rocznik. Jô pòwiedzôł, że 9 stëcznika bãdã miôł sztërnôsce lat, a òna na to, że móm jic dodóm, wiãcy nie przëchòdzëc, le do robòtë. Tak jô òstôł bez swiadectwa, nic jem nie dostôł. Pózni jô szedł robic jakò robòtnik lesny, z òjcã i bratã.

W 1942 Forster dôł òdezwã, pòdług chtërny kòżdi miôł pòdpisac, że chce bëc Niemcã, a jak nié, tej béł ùznóny za nôgòrszégò wroga. Pamiãtôce ten czas?

Jo. Całô wies stawiła sã do Wejrowa. Lëdze dostelë nôkôz, òni nie wiedzelë, pò co tam jidą. Jô miôł tej szesnôsce lat. Në i òjc za mie pòdpisôł tã trzecą grëpã – eingedeutsch. Jakbë nie pòdpisôł, tej bëło wiedzec – abò do Stutthofù, abò dze jindze bë gò wëwiozlë. W 1943 rokù, to pewno bëło w strëmiannikù, starszégò brata wzãlë do Wehrmachtu, a drëdżégò brata, chtëren béł rok młodszi, w 1944 téż wcygnãlë do niemiecczégò wòjska. A mie, pò tim jak jô w stëcznikù skùńcził òsmënôsce lat, 3 łżëkwiata 1944 tak samò wzãlë do Wehrmachtu. Jô béł pòwòłóny do Niemców, do miasta Hameln, tam bëło szkòlenié przez sztërnôsce dni. Pò nim za­wiozlë nas do Francëji.

33. Róman Drzéżdżón, Danuta Pioch. Ùczba 18. Kaszëbskô stolëca

Stolëca to pò pòlskù stolica, mòże téż rzec stoleczny gard – miasto stołeczne.

Cwiczënk 1

Przeczëtôj gôdkã i przełożë jã na pòlsczi jãzëk. Wëzwëskôj do te słowôrz kaszëbskò-pòlsczi.(Prze­czytaj rozmowę i przetłumacz ją na język polski. Wykorzystaj do tego słownik kaszubsko-polski).

35. Marta Szagżdowicz. Szlakiem dawnej Promenady

Główna ulica w centrum Gdańska – 3 Maja – przed wojną zwana była Promenadą Północną. Miesz­kańcy przychodzili tu na spacery. Idziemy więc ich śladem, odkrywając jej dawne i nowe oblicze.

Burmistrz przypomniany

Ulica 3 Maja zaczyna swój bieg przy skrzyżowaniu z aleją Armii Krajowej. Znajduje się tam węzeł drogowy, który w 2006 roku nazwany został imieniem Carla Groddecka. Żył w l. 1699–1774. Był burmistrzem i prezydentem Gdańska. W czasie panowania Augusta III Sasa i Stanisława Augusta Poniatowskiego trzykrotnie pełnił urząd burgrabi królew­skiego. Bronił miasta przed Rosjanami podczas wojny siedmioletniej (1756–1763). Przez ostatnie lata życia pracował w ko­ściołach i szkołach jako protokolant. Carl Groddeck mieszkał najpierw na ulicy Długiej, później na Piwnej, ale posiadał też dwór na Polankach. Być może zapadł­by w niepamięć, gdyby nie Stowarzysze­nie Rodziny von Groddeck – Groddeck. Wystąpiło ono z wnioskiem do Prezy­denta Miasta o upamiętnienie ich przod­ka.

36. Lucyna Konkol. W orkiestrach dętych jest wielka siła

Muzyka i śpiew od zawsze towarzyszyły ludziom, a dla małej rybackiej miejscowości, jaką była Ja­starnia, stanowiły też zapewne sposób na odreagowanie niebezpieczeństw czyhających na morzu oraz przeciwwagę dla mozolnej i ciężkiej pracy rybaków.

O pierwszych muzykantach, którzy stworzyli w Jastarni orkiestrę, wiemy nie­stety niewiele. Podobno swoje instrumen­ty przywieźli łodziami, z Gdańska, jeszcze przed pierwszą wojną światową. Wysiedli z łodzi i zaraz zaczęli grać. Na brzeg zatoki zbiegła się cała wieś i tak, muzykując, wra­cali do domów.

O muzykowaniu naszych przodków już przed rokiem 1887 wspominał ks. Hie­ronim Gołębiewski w swoich Obrazkach rybackich. O istnieniu kapeli rybackiej pisał też Jerzy Bandrowski w książce zatytułowa­nej Na polskiej fali, wydanej w 1929 roku: „Bardzo lubią muzykę i tańce (…). Mają też własną kapelę rybacką, która doskonale przygrywa podczas zabaw i uroczystości”.

37. Ryszard Struck. Rybacy w filmie

Przed I wojną światową cała ludność Jastarni związana była z ry­bołówstwem. Obecnie rzadko się już zdarza, żeby przedstawicie­le trzech kolejnych pokoleń byli rybakami, ale udało się znaleźć taką rodzinę. To familia Mużów, w której dziadek i ojciec byli ry­bakami, a dziś rybołówstwem zajmuje się wnuk.

Przypadek Herberta, Edwarda i Pawła tak bardzo zainteresował filmowców, że postanowili nakręcić o nich film doku­mentalny. Karolina Muza – absolwentka Akademii Filmu i Telewizji w Warszawie – postanowiła uczynić ich bohaterami swojej pracy dyplomowej. Od pomysłu do realizacji nie było daleko. Zdjęcia roz­poczęły się w maju 2012 roku, a w paź­dzierniku film, zatytułowany „Laskorn”, był już gotowy. Kilka miesięcy później, 7 i 8 grudnia, zaprezentowano go w Jastarni, tam, gdzie mieszkają jego bohaterowie. Karolina była scenarzystą i reżyserem dokumentu, a operatorem oraz montażystą – jej starszy kolega Ma­rek Kramarczyk.

38. Kazimierz Ostrowski. Sielskie życie prowincjusza

Zawsze darzyłem kolejarzy szacunkiem, ale teraz zaszli mi za skórę, bo za ich sprawą poczułem się obywatelem drugiej katego­rii, nie pierwszy raz zresztą. Socjologiczny termin „wykluczenie społeczne”, który dotyczy pojedynczych ludzi bądź grup i śro­dowisk w różny sposób skrzyw­dzonych przez los, znakomicie oddaje także sytuację niektórych terytoriów lub miejscowości. Fotografie chojnickiego dworca kolejowego (zob. „Pomerania” 9/2012) ukazują smętny obraz miejsca niegdyś tętniącego ży­ciem, a dziś zdegradowanego do stopnia, którego miarą jest pusty oczodół po zegarze na frontonie budynku.

38. Kadzimiérz Òstrowsczi. Żëcé na barabónach.

Tłomaczenié Ludmiła Gòłąbk

40. Tomasz Żuroch-Piechowski. Czyj jest nasz Gdańsk?

Po lekturze „Refleksji nad regionalizmem gdańskim” (w gru­dniowym numerze „Pomeranii”) przypomniała mi się rozmowa z mojej świętej pamięci dziadkiem Wacławem Jakubem. Był on trudnym rozmówcą, bo zwykle nie odpowiadał na pytania albo sprowadzał wszystko do żartu. Za to kiedy już powiedział coś serio, miało to swoją wagę. Jak wtedy, kiedy zapytałem go, dla­czego w Hamburgu on i inni żołnierze Polskich Sił Zbrojnych wracający do kraju dzielili się swoimi porcjami chleba z żebrzą­cymi dziećmi. Przecież to byli Niemcy! – czyniłem mu wyrzut. To były dzieci – odparł dziadek. Dziś wiem, że miał rację.

Pytałem też Wacława Jakuba, który przez kilka lat ukrywał się przed niemieckim wojskiem, około 1700 metrów od centrali gdańskiego gestapo, co po wojnie stało się z jego kuzynem. Kurt był, co prawda, kuzynem przyszywanym jako syn z pierwsze­go małżeństwa wuja Karla Probsta, mistrza piekarskiego z Ka­schubischer Markt, ale ten fakt biologiczny nie miał dla relacji międzyludzkich żadnego zna­czenia. Pytam zatem: Dziadku, co się po wojnie stało z twoim kuzynem Kurtem z Gdańska?

41. Andrzéj Bùsler. Gdinianie w Chinach

Tłomaczenié Katarzëna Główczewskô

Mùzykańcë i tancôrze z Pòlsczi pòdbijają Chinë! W slédnym czasu zwënédżi w tim kraju miało òdnio­słé karno Bayer Full, chtërnégò platczi sprzedają sã tam we wiôldżich nôkładach, a kòncertë przëcy­gają tësące słëchińców. Pò sławie disco polo przëszedł czas na prezentacje pòlsczégò i kaszëbsczégò fòlkloru. W dniach 15–28 lëstopadnika 2012 rokù Karno Piesni i Tuńca Gdiniô rozsłôwiało snôżotã Gdinie, Kaszub i Pòlsczi w wiele miastach nordowëch i pôłniowëch Chinów.

Nôpierszim pąktã ti trasë bëło miasto Foshan, gdze gdinianie ùsnôżalë swòjim wëstãpã ùroczësté òbchòdë Dniów Pòl­sczi Kùlturë, jaczé òdbiwałë sã z ùdzélã Pòlsczi Ambasadë w Pekinie a téż Kònsu­latu Generalnégò w Kantonie.

Przez czilenôsce dniów tegò nad`zwëk jintensywnégò wëjôzdu Karno Piesni i Tuńca Gdiniô kòncertowało dzesãc razy. Nôwôżniészima pąktama tournée bëłë wëstãpë w Guilin (prowincjô Guangxi), Luizhou, Laibin a téż w Pòlsczi Ambasa­dze w Pekinie. Òkróm tradicyjnëch pie­sniów w jãzëkach kaszëbsczim i pòlsczim, gdinianie włączëlë do swòjégò repertuaru piesnie w chińsczim jãzëkù.

43. Ana Glëszczëńskô. Baran za czerownicą

I co tak rëczisz? Mëslisz pewno, że jes wiãkszi i tej cë je wiãcy wòlno? Jak­bë jô miała wôgã taką jak të i do te jesz pò dak bëła wefùlowónô grëbima chój­kama, tej jô bë mògła téż na wszëtczich wkół rëczec. A tak wej môsz – dostóniesz dwùma żółtima widama pò slépiach i mëslë so, co dëcht chcesz! A rëczec téż so mòżesz. Jô mdã tak dali jachała, jak jadã. Dodóm zdążã na gwës. W jednym sztëkù.

Jô so mògã wdarzëc, cëż tam za mną pôrã métrów dowsladë je lóz. Sedzy so taczi jeden pón i miéwca wszëtczich sza­séjów swiata i szkalëje, wëzwëskùjącë do te blós domôcą łacëznã.

44. Zyta Wejer. Śłanta, śłanta ji po śłantach!

O Jezusku Kochani, co żeś sia ano dicht niedawno łurodziył, co mnielim tyle łuciechi przi Twojim żłóbeczku, co sia naśpsiywelim kolandóf, a pot chójkó jile było różnych fejnych ciaćkóf dla gzu­bóf ji precjozóf, abo mófma fizmatantóf, dlo kożdygo, chto ano wew Boga wjerzi. Wszitke bylim ukóntantowane ji czekelim na Zylwestra.

45. Dariusz Majkòwsczi.  Co z tima òwcama?

Czedës gôdało sã, że chto mô òwce, ten mô, co chce. Terô niejedny pòwiôdają, że chto mô òwce, ten je baran. I cos w tim je – taczé słowa rzekła mie wastnô Błaszkòwskô z Pòbłocô, czedë przë arbace jesmë żdelë na ji chłopa Janusza, z chtërnym razã chòwią kòl 120 pòmòrsczich òwców.

Cwiardô kaszëbskô rasa

Pòmòrskô òwca to rasa, chtërny znanką je długô, grëbô abò strzédno grëbô wełna. Bëlno dopasowała sã do môlowëch warënków, nie zôwadzają ji nisczé temperaturë, nadzwëkòwò dobrze wëzwëskiwô nawetka nôgòrszé wédë. Je téż wëtrzëmałô na rozmajité chòroscë.

Wëapartnic mòżemë dwa ji ôrtë: kaszëbsczi i kòszalëńsczi. Tëch kaszëb­sczich w nôlepszim czasu (1985 r.) bëło nawetka 150 tësący. Dzysô pòmòrsczich òwców mómë kòl 6 tësący sztëk i są òne òbjimniãté òchroną. To òznôczô m.jin., że za kòżdą taką òwcã gbùr dostôwô 310 zł dopłatë z Eùropejsczi Ùnii. Dzãka temù ta rasa nie zdżinãła i nalôżają sã chãtny do ji chòwaniô. Westrzód nich są m.jin. Błaszkòwscë z Pòbłocô. Czej zaczãłë sã te dopłatë w 2004 r., jesmë mielë 40 òwców, ale leno 5 miało dobré papiorë, i te òstałë wpisóné jakò pòmòrsczé. Jesmë mùszelë wëkazac, że mają òne 75% krwi ti rasë. Jô mùszôł tej nôprzódka kùpic taczé òwce i na dzysô móm jich 120. Wiãcy nie je wôrt trzëmac, bò mùszimë pilowac limitów.

47. P.D. Szmakanié rozmajitoscë

Kaszëbi, Ùkrajińcë, Niemcë, Pòlôszë z centrum i Kresów przëprawiony gôrscą jinëch etników – we­dle taczégò mòdła historiô „ùwarzëła” dzysdniową spòlëznã zôpadnégò kraju Kaszub. Je to widzec na bëtowsczich stołach.

Ùdba, żebë napisac ksążkã ò rozma­jitoscach kùlinarnëch bëtowsczi zemi ùrodzëła sã pò wëstawie ò kòrzeniach dzysdniowëch bëtowiónów, jaką w 2009 r. zrëchtowało Zôpadno-Kaszëbsczé Mùze­ùm. Z Tomkã Semińsczim jesmë mëslelë, co zrobic, żebë pò ti wëstawie naszą wiele­etnicznotã jesz rôz jakòs pòkazac. Tak më udbelë wząc sã za jestkù. Kò ù nas w Bëto­wie sygnie przëzdrzec sã, co chto mô pòsta­wioné na stole, żebë zmerkac, skądka òn abò jegò starszi pòchòdzą. Tã naszą bòkadnosc szmaków chcelë më wstawic w apartną ksążkã – gôdô profesór Cezari Òbracht- -Prądzyńsczi, jaczi do robòtë zgòdzył jesz fòtografika Kazmierza Rolbiecczégò a re­pòrtérów gazétë „Kurier Bytowski” Wite­ka Wãtoch-Rekòwsczégò i Silweka Piãtã.

48. Lesław Furmaga. Tam, gdzie kres...

Wiktora po latach spotkałem w szpitalu. Z sercem miał kłopoty od dawna, ostatnio dopa­dło go jeszcze zapalenie płuc. Przyszedłem, gdy już się jako tako wykaraskał z choroby. Pół leżał, pół siedział na łóżku i usiłował czytać kolorowe czasopismo, w którym zauważyłem zdjęcie kadłuba kontenerowca na tle portowych dźwigów. Należał do starego pokolenia.

Idź do Nawigarego, to ci pomoże

My nie mamy idei, bo nasza idea to oszustwo, dlatego ja mam swojego świra i mi z tym dobrze – mawiał do mnie równo połowę wieku przedtem. A miał świra na punkcie wszystkiego, co morskie. Nie mógł się dostać do morskiej szkoły, bo był po­litycznie pyskaty i w odpowiednim urzę­dzie zapisane było w jego osobistej teczce, że towarzysza Stalina lekceważy, kawały godzące w generalissimusa opowiada, amerykanizm zasiewa... No to pracował u Uślizgły na żółtej łodzi, a potem na ku­trze. Łowił ryby, a o morzu pisał wiersze. Nafukane były, pełne patosu, do niczego. Miał literacką antenę tylko jedną – od­biorczą, drugiej, nadawczej już nie miał. Odczuwał smaczek tonącego w słonej wo­dzie słońca, magię rodzącego się szkwału, mierność zbudowanego przez człowieka okrętu wobec potęgi stworzonego przez naturę morza, ale opisać już tego, mimo wielkich chęci, nie umiał.

Podobnie jak do aktora grającego w se­rialu przyczepia się imię z tego serialu, tak do Wiktora przylgnęło przezwisko „Nawi­gare” (...). Nawigare to, Nawigare tamto, idź do Nawigarego, on ci wytłumaczy, daj Na­wigaremu połówkę, to ci pomoże... Ludzie prości, rybacy, którzy przychodzili na ku­ter, nie wiedzieli, co znaczy owo wyniosłe i tajemnicze „Navigare necesse est, vivere non est necesse”, i długo nie wiedzieli też, że on nazywa się Błaszczykiewicz, a nie Nawigare...

51. Karolëna Serkòwskô. Òstôwô w pamiãcë

(…) Wieczór mô sã ju kù zachòdowi.

Czasã wieczór ju nie dô pòrénkù.

Pón nie dôł pòrénkù.

Lëdze pëtają

– Nie bëło to

Za wczas?

Tak przódë pisôł Lew – Stolem – Bùdzëcel, chtërnégò ni ma ju westrzód nas, le nimò tegò wcyg òstôwô w pamiã-cë. W slédną strzodã lëstopadnika 2012 r. òdbëła sã promòcjô ksążczi pòd titlã W hołdzie Wielkiemu Kaszubie. Wojciech Kiedrowski. Na ùroczëznã do Òstrzódka Kaszëbskò-Pòmòrsczi Kùlturë w Gdini zeszło sã wiele lëdzy, a westrzód nich fa­miliô i drëchòwie wielelatnégò przédnégò redaktora cządnika „Pomerania”.

52. Lektury

58. Klëka

64. Jerzy Samp. Wyspa wiecznego nieszczęścia

Pewien rybak z Półwyspu Helskiego pochodził ze znanego tamtejszego rodu Skwierczów. Był ostatnim z synów Jaku­ba, dlatego szybko poszło w niepamięć jego prawdziwe imię i na dobre przy­lgnęło do niego, jako że był najmłodszy w rodzinie, określenie Beniaminek. Gdy był chłopcem na tyle już dużym, by to­warzyszyć starszym w pracy na morzu, nasłuchał się co niemiara opowieści o ży­jących w otchłaniach różnych stworach i bestiach przypominających ludzi oraz o duszach tych, których Opatrzność ska­zała po śmierci na pokutę wśród fal.

W końcu Beniaminek wyrósł na dzielnego rybaka Beniamina, który zapo­mniał o starych opowieściach. Wiedział, że liczyć trzeba przede wszystkim na sie­bie, na załogę pracującą z nim na kutrze, na wytrzymały sprzęt oraz odporne na sztormy żagle. Gdy zaś już się wzbogacił na morskim rzemiośle, pożegnał swo­ją maszoperię i przeniósł się na stałe do Gdańska.

Tutejsi żeglarze niechętnie wysłu­chiwali opowieści kaszubskich morzan o dziwnych przygodach bałtyckich ryba­ków, nieufnie spoglądali więc i na niego spod wielkich daszków swoich czarnych czapek. Jednak każdy z nich słyszał prze­cież choćby o Latającym Holendrze bądź innych zjawach oraz istotach, których istnienia żaden ze szczurów lądowych na­wet nie podejrzewał. Owe zaś twory wy­obraźni, jeśli w ogóle istniały, to strzegły zazdrośnie swoich tajemnic.

66. Wiérztë. Łisk i Warmòwskô

67. Tómk Fópka. Tusk kòchóny

„Nicht nie smùcze w òkòlim... Nie czëje, czej skòli... Nie­kòchóny tószk...”. Tëli w terôczasny frantówce. Canis lupus fa­miliaris, tósz, tusk czë prosto pies òstôwô wcyg tim nôwiérnié-szim drëchã człowieka. I je kòchóny. Czasã barżi niżlë lëdze...

Pati, Kiler, Hitler, Bari, Tusy, Òdi, Bùlet, Fùksk, Bùrk, Roksy, Dingò, Reks, Diegò, Layla, Tuti, Pãkól, Kùba, Kenzo, Aza, Kama, Kaja, Zejla, Òksa, Bruno, Fùga, Fagòt, Abù i Pirat – taczé miona psów ùczuł jem, czej jem ò nie zapitôł czile lëdzy.

I kòżdi mô jakąs historiã. Chòcle Diegò, ò jaczim môłi Jakùb ze Starzëna napisôł brawãdã i òpòwiedzôł jã w Mechòwie na kònkùrsu „Bë nie zabëc mòwë starków”. Abò Kiler, co sã òkôzôł pózni bëc Kilerką. Pati miała piãkny szczek, głãbòczi zwãk. Bùrk béł nipòcy i dësził trusë. Jegò wëpiti tłuszcz pòmógł bòdôj kòmùs na płëca. Dingò béł mòcny i wòzył dzecë na sónkach. Zejla bëła rasowô. A Kenzo béł yorkã i béł... słodczi.

68. Rómk Drzéżdżónk. Wszëtkòwiédzô Pëlckòwa

Czemùż nen brifka nie przëjéżdżô? Ju dwa tidzenie a trzë dni jegò nie bëło. Nié, żebë jô tak baro za nim tesknił, to nié, ale to je dzywné. Dzéń w dzéń béł a w niedzelã dëbelt kòl mie se­dzôł. Mòże je òbrażony? Ale ó co? Mòże białka mù nie pòzwôlô? Òd czedë òn sã za białką czerëje? Mòże dze wëjachôł? Òn? Kò to naju, zapadłé Pëlckòwò je całim jegò swiatã. Mòże je chòri? Re­gùlarno tobakã wcygô, tej niżódnô chëra jegò chwacëc ni mòże. Ni ma co, mùszã do niegò zańc.

Dwa dni jem sã zabiérôł, żebë sã do niegò wëbrac, ale trze­cégò dnia jô ju nie mùszôł, bò sóm przëlôzł. Nawetka na dwiérze nie zaklepôł, le sã wkarowôł jak do swòjégò. Legł na zófie (wied­no tak robi, czej mòckò ò czims rozmiszlô) a gôdô:

– Môsz të jaczé słowò na „ã”?

Edukacyjny dodôwk „Najô Ùczba”

I Janusz Mamelsczi. Snôżota

III Alicjô Pioch. Ùczba na wiesoło

V Ludmiła Gòłąbk. Kaszëbi w dżinsach

VII  Jak w Nowi Rok słuńce swiécy, pùsté stodołë i sécë

VIII Hana Makùrôt. Proteticzné spółzwãczi

Joomla Templates - by Joomlage.com