Rozmiar czcionki:

W październikowej "Pomeranii" o ochronie krajobrazu

2. Od redaktora

Piękno krajobrazu często przegrywa z brakiem pieniędzy. Na szczęście zdjęcie na okładce to fotomontaż, i gdański ratusz będziemy mogli podziwiać bez przeszkód, jednak wiele innych miejsc na Pomorzu jest już oszpeconych wielkimi reklamami lub budynkami zupełnie niepasującymi do otoczenia. Często nawet w parkach krajobrazowych nie widać troski o piękne widoki, a w miejscach, gdzie presja inwestorów jest najsilniejsza, szkody są już chyba nieodwracalne (Nadmorski i Kaszubski Park Krajobrazowy).

Być może jakieś zmiany przyniesie Ustawa o zmianie niektórych ustaw w związku ze wzmocnieniem narzędzi ochrony krajobrazu, która obowiązuje od 11 września. Jej projekt 2 lata temu ówczesny prezydent Bronisław Komorowski podpisał na Kaszubach, w Charzykowach. Eksperci mają do niej wiele zastrzeżeń, ale dużo będzie zależało od naszych samorządowców. Mogą wykorzystać kolejne narzędzie prawne do walki m.in. z nieestetycznymi reklamami albo stwierdzić, że ich na to nie stać. Tyle że jeśli nie zajmiemy się tym problemem w najbliższym czasie, to wkrótce turyści, na których zarabia wiele pomorskich miast i gmin, zaczną jeździć gdzie indziej – w miejsca, gdzie wciąż krajobraz nie jest oszpecony.

I jeszcze jeden smutny temat z październikowej „Pomeranii”. 27 sierpnia pożegnaliśmy w Gdańsku Eugeniusza Gutfrańskiego. Jak pisze o nim redaktor Edmund Szczesiak: „legendę – już za życia – pomorskiego, ale i krajowego kajakarstwa turystycznego”, człowieka niezwykle zasłużonego choćby dla Kaszubskiego Spływu Kajakowego Śladami Remusa. Zachęcamy do lektury wspomnienia o tym wielkim miłośniku kaszubskiego krajobrazu. Pamiętajmy o takich ludziach.

 

3. Na pôłnim Kaszub. Dariusz Majkòwsczi

12 séwnika w Spòdleczny Szkòle nr 7 w Chònicach pòtkelë sã nôleżnicë Przédny Radzëznë Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Nôwôżniészima témama jich òbradów bëłë: òchrona kaszëbsczégò krôjòbrazu i przëjimniãcé ùchwôlënkù w sprawie welacjów do Sejmù i Senatu.

Zéńdzenié Radzëznë bëło dlô chònicczich Kaszëbów wiôldżim swiãtã. Przed dwiérzama czekałë na ùczãstników dzecë w lëdowëch ruchnach i pò kaszëbskù witałë wszëtczich, co wchôdelë bënë. W szkòle òstôł przërëchtowóny wëstôwk na wdôr znónëch Kaszëbów, a òbradë òtemkł bùrméster miasta Arseniusz Finster. Całoscë pilowałë wëszëznë partu z przédniczką Janiną Kòsedowską i ji pòprzédcą Włodzmierzã Łangòwsczim. Na zalë béł téż zasłużony dlô Chòniców i całégò Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô regionalista, gazétnik, wespółrobòtnik najégò cządnika Kazmiérz Òstrowsczi.

 

5. Nie stać nas na piękno? Z Krzysztofem Wojcieszykiem, dyrektorem Pomorskiego Biura Planowania Regionalnego rozmawiamy m.in. o tzw. ustawie krajobrazowej oraz parkach krajobrazowych na Pomorzu.

Podczas obrad Rady Naczelnej Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Chojnicach zaczął pan swoje wystąpienie od kontrowersyjnego stwierdzenia, że nie stać nas na miłość do krajobrazu...

Jest to oczywiście przekorne stwierdzenie, ale niestety wynika z moich bolesnych doświadczeń jako planisty i mieszkańca różnych miast Pomorza. Kiedy zachowanie piękna krajobrazu wymaga wyrzeczeń, często padają argumenty: nas na to nie stać, bo potrzebujemy pieniędzy od inwestora, potrzebujemy pieniędzy od reklamodawcy, bez tych środków nie wystarczy nam na to, by dofinansować opiekę socjalną, by wesprzeć przedsiębiorców, szkoły, żeby poprawić infrastrukturę komunalną i kulturalną w gminach. Wydaje się samorządowcom, że te pieniądze są tak niezbędne, że machają ręką na krajobraz. Poniekąd te władze rozumiem, bo sam kiedyś byłem burmistrzem, i wiem, jak trudna jest sytuacja włodarzy gminy. Na szczęście przybywa stowarzyszeń społecznych, które z determinacją dbają o ochronę krajobrazu. Często dysponują one doskonałymi prawnikami i w dużej mierze dzięki nim krajobraz kaszubski może być wciąż powodem do dumy.

A może po prostu samorządowcy nie dojrzeli do tego, by dostrzec, że krajobraz jest istotną wartością?

W części gmin, tych najuboższych, nie ma dość pieniędzy, żeby zatrudnić fachowców od planowania przestrzennego. Trzeba przy tym pamiętać, że pierwszy lepszy inwestor dysponujący dobrym prawnikiem świetnie sobie poradzi z prawnikiem gminnym, który najprawdopodobniej pracuje tylko na cząstkę etatu i na ogół nie ma szans w starciu z najlepszymi. Są też takie gminy, gdzie po prostu nie ma świadomości, nie ma edukacji i nie ma wiedzy, że krajobraz jest cenną wartością. A przecież każdy z nas odczuwa negatywne skutki dysharmonii w swoim otoczeniu. Fachowcy wypowiadają się na ten temat jednoznacznie: osoby żyjące w zdegradowanym otoczeniu są mniej wydajne w pracy oraz mniej skuteczne w życiu społecznym. I wreszcie jest trzecia grupa gmin, może lepiej powiedzieć wprost: zamożnych miast, w których istnieje kult inwestora. Kiedy planista przestrzenny w przygotowywanym dokumencie zawiera ograniczenia dla inwestorów, włodarze tych miast stwierdzają: „inwestor nie lubi słowa ograniczenia”.

 

9. Jesz pòczekómë. Pioter Dzekanowsczi

We wiadle ò rëchłi smiercë reklamòwi pòjudżi je wiãcy òskòmë i trzôskù jak prôwdë. Biédny ùstôw ò lepszim chronienim krôjòbrazu ni miôł letkò ju przed ùchwôlenim, a terô miast ceszëc estetów straszi nëch, co chcelëbë na jegò spòdlim wząc sã za brzëdotã.

Zôczątk zdôł sã baro nôdzejny. Tec nowé prawò miało sã brac nié leno za reklamë, ale téż pòmòc w regùlowanim niejednëch drażlëwëch inwesticjów, òsoblëwie nëch, co mòckò zmieniwają widoczi, w tim sztrómòwëch wiatraków abò bùdinków, jaczé nijak sã nie stosëją do òkòlô. To nié wszëtczim sã widzało. Naszkalowóny bez karna òd inwesticjów, temù téż pózni w dzélu pòòbcãti, projekt wëbéł równak do ùchwôleniô. Kò nawetka w taczim wąsczim ju sztôłce òbróńcë krôjòbrazu dozdrzelë pòkrok w dobrą stronã. Do tegò ù samòrządów zbùdzëła sã nôdzeja na wiãcy w swòjich miészkach, a to òd reklamòwégò płatkù. Kò nié tak chùtkò!

10. Czy Kaszuby są jeszcze piękne? Łukasz Grzędzicki

W kaszubskich książkach dla najmłodszych oraz przewodnikach turystycznych wciąż (z przyzwyczajenia?) przywoływana jest legenda o stworzeniu Kaszub. Otóż gdy Bóg ukończył dzieło stworzenia, każdej krainie nadał odpowiedni charakter, wyposażając ją w różnorodne bogactwa. Zadowolenie ze swojego dzieła zmącił Bogu anioł, któremu zlecono opiekę nad kaszubską ziemią, i który upomniał się o Kaszuby, dla nich bowiem przewidziano tylko nieprzyjazne do zamieszkania piaski. Po groźbie strajku ze strony anioła Bóg zajrzał do swojego worka z materiałami i wysypał z niego krystalicznie czyste jeziora, wspaniałe lasy, urokliwe rzeki, trochę żyznych gleb, a i spory kawał błękitnego morza ze złotymi plażami. Cuda, jakie znalazły się na dnie worka Stwórcy, trafiły do naszego regionu i ciągle wprawiają ludzi w zachwyt. Tak przez lata tłumaczono turystom pochodzenie uroku tej ziemi. Rzeczywiście mieszkańcy Kaszub otrzymali od Boga piękny region, ale coraz częściej stawiane jest im pytanie, dlaczego tę swoją ziemię konsekwentnie oszpecają brzydką i pstrokatą zabudową, chaotyczną polityką przestrzenną i wszechobecnymi śmiecącymi reklamami stawianymi na poboczach dróg, wieszanymi na płotach i w prawie każdym możliwym miejscu? Jak tę degradację krajobrazu wytłumaczyć turystom i jak w wyniku tego bezładu będzie ukształtowana wrażliwość i gusta kolejnych pokoleń mieszkańców Kaszub? Czy będą mieli powody do zachwycania się nad pięknem swojej ziemi przyszli literaci?

 

12. Chcôł jem zacząc diskùsjã. Pioter Léssnawa, Dariusz Majkòwsczi

Òd stalatów Kaszëbi ùcékelë przed wòjnama i òd wieków mieszkańcowie jinëch krajów chronilë sã na naji zemi. Wierã dlôte ksądz Bernat Sëchta mô w swòjim słowarzu słowa „ùchódnik” i „ùchódnica” òznacziwającé człowieka, ò jaczim w òbjasnienim pisze: „uciekający przed grozą wojenną”. Kòl te mómë jesz przikładowé zdanié: „Bëlë jesmë ùchódnikami w wòjnie, mùszelë naszã biédã òstawic, a jic tam, gdze nas gnalë”. Czuł te słowa aùtor słowarza kaszëbsczich gwarów w òkòlim Żarnowiecczégò Jezora. Dzysô prawie w tëch stronach zôs je głosno ò lëdzach ùcékającëch przed wòjną.

Zbigniéw Walczak, wójt gminë Gniewino, jakô leżi prawie nad Żarnowiecczim Jezorã, wësłôł òtemkłi lëst do Minystra Administracje i Cyfrizacje, pòmòrsczégò wòjewòdë i marszôłka. Zabédowôł w nim, że ta leżącô krótkò mòrza samòrządzëna mòże przëjimnąc ù se pôrãnôsce ùchódników z Krótczégò Wschòdu. To pierszô takô deklaracjô w najim państwie, co òstało pòdczorchniãté w wiele pòlsczich i swiatowëch mediach. Pòmión ten lëst dôł zachtny. Gazétë i internetowé pòrtale przëbôcziwałë przë leżnoscë, że Gniewino je gminą òtemkłą na turistów, pisałë ò wëzdrzatkòwi wieżë „Kaszëbsczé òkò” i ò balôrzach ze Szpanie, co mieszkelë tuwò òbczas Euro 2012.

Równak nié promòcjô bëła célã lëstu do minystra. Pòdskôcënkã do jegò napisaniô je przédno diskùsjô na témã ùchódników, jakô warô w Pòlsce – gôdô Z. Walczak.

 

14. Kolej bliska i daleka. Kazimierz Ostrowski

Z dużym hałasem medialnym ruszyła cichobieżna Pomorska Kolej Metropolitalna, rzekomo pierwsza linia kolejowa w Polsce po II wojnie światowej, na co burzą się m.in. warszawiacy i szczecinianie, bo tam wcześniej zbudowano nowe odgałęzienia torów. Mniejsza o te spory, PKM bowiem to rzeczywiście przedsięwzięcie w nieporównywalnej skali i wspaniałe osiągnięcie inżynierskie, choć przyczółki zburzonego wiaduktu przy ul. Słowackiego przez siedemdziesiąt lat przypominały o biegnącej niegdyś tamtędy kolei. Nowa trasa komunikacyjna cieszy gdańszczan i od razu zdobyła popularność. Na razie pociągi docierają do przystanków Gdańsk Rębiechowo i Gdańsk Osowa, ale w październiku mają się rozpędzić do Kartuz (m.in. przez Rębiechowo i Żukowo), a w grudniu nawet do Kościerzyny. „Na Kaszuby” – triumfalnie ogłaszają twórcy tej kolei oraz władze pomorskiego województwa, tak jakby Osowa czy Rębiechowo nie leżały na Kaszubach.

 

14. Kòléj krótkò a dalek. Tłom. Iwóna Makùrôt

Z wiôldżim medialnym trzôskã rëgnãła cëchòbiegòwô Pòmòrskô Metropòlitalnô Kòléj, nibë pierszô banowô sztreka w Pòlsce pò II swiatowi wòjnie, na co pòwstôwają m.jin. warszawiôcë i szczecynianie, bò tam rëchli òstałë zbùdowóné nowé òdgałãzenia sztreczi. Le miészé ò ne spiérczi, bò PKM to pò prôwdze pòdjimizna w niepòrównywalny skalë i apartny inżiniersczi dokôz, chòc néżczi zbùrzonégò wiaduktu przë sz. Słowacczégò bez sédmëdzesąt lat przëbôcziwałë ò cygnący sã tam dôwni sztrece. Nowô kòmùnikacyjnô trasa redëje gduńszczanów a dorazu dobëła pòpùlarnotã. Donëchczôs banë jadą do przëstanków Gduńsk Rãbiechòwò i Gduńsk Òsowa, ale w rujanie mają pònëkac do Kartuz (m.jin. bez Rãbiechòwò i Żukòwò), a w gòdnikù nawetka do Kòscérznë. „Na Kaszëbë” – triumfalno głoszą ùtwórcë ti banë, a téż przédnictwò pòmòrsczégò wòjewództwa, tak jakbë Òsowa czë Rãbiechòwò nie leżałë na Kaszëbach.

 

16. Chëcz nazôd doma. Pioter Léssnawa

Legenda wrôcô. Chëcz – pierszé kaszëbsczé rockòwé karno – pò piãtnôsce latach wëdô latos drëgą platkã. „Dërnosc”, bò taczi mdze ji titel, ùkôże sã òb jeséń. Wókalista Chëczë Pioter Kapczińsczi rzekł nama, co sã zmieniło bez slédné lata ë czegò mògą sã spòdzewac słëchińcowie pò nowi platce.

 

„Pomerania”: Piãtnôsce lat mùszelë żdac lubòtnicë karna Chëcz na nową platkã. W 2000 rokù pierszô – „Do Młodëch” – czësto zmieniła kaszëbską mùzyczną binã. Dlôcz tej tak długò przëszło nama żdac na nowé dokazë?

Pioter Kapczińsczi: Ò tim miało zadecydowóné tak pò prôwdze wiele wszelejaczich czinników. Pò wëdanim pierszi platczi karno dzejało nié fùl sztërë lata. W tim czasu mielë jesmë zagróné wiele kòncertów w Pòlsce i za grańcą. W tim czasu twòrzenié materiału na drëdżi albùm bëło baro chaòticzné. Mùzyka do słów Tomôsza Fópczi pòwstôwa dzes midzë jednym a drëdżim kòncertã. A zarô jak ùdało sã nama cos nagrac, jachalë jesmë z tim do radia. Në i tak jakòs to bëło. Òstateczno platka w całoscë nigdë sã nie ùkôzała, a mùzycë sã rozjachelë – téż za grańcã. Blós òd czasu do czasu jesmë sã spòtikelë, żebë zagrac jaczis kòncert. A w 2009 rokù zawiesëlë jesmë dzejanié, bò na nen czas takô robòta prosto ni mia cwëkù.

 

18. Najliczniejszy na Pomorzu. Edmund Szczesiak

Tegoroczny spływ Śladami Remusa był szczególny. Nie tylko dlatego, że jubileuszowy, co wiązało się z bogatszym niż zwykle programem kulturalnym na lądzie. Był wyjątkowy także z tego względu, że po kilku latach zmniejszania się liczby uczestników niespodziewanie nastąpił poważny ich przypływ.

A wydawało się, że minęły czasy bardzo licznych spływów (w 1999 roku w naszym uczestniczyły aż 204 osoby). Były regułą, gdy sprzętem wodnym dysponowały głównie kluby, i to do nich lgnęły wówczas rzesze amatorów kajakowania. Nasz spływ Śladami Remusa, którego pomysłodawcą był dr inż. Janusz Kowalski, a realizacji podjęła się redakcja „Pomeranii’, nie zaistniałby, gdybyśmy się nie związali z prężnym i zasobnym w sprzęt Klubem Kajakowym PTTK Wodniak przy Gdańskiej Stoczni Remontowej.

W ostatnich latach dużo się pod tym względem zmieniło. Nad pomorskimi rzekami zaroiło się od firm, które oferują kajaki, transport, a nawet zorganizowanie całego spływu. To spowodowało, że duże klubowe imprezy zaczęły tracić tych uczestników, którzy wolą kajakować w kameralnym gronie bliskich znajomych.

Tracił także nasz spływ. W 2013 roku wzięło w nim udział ledwo 50 osób. Zmiany organizacyjne i kadrowe, rezygnacja z określenia dolnej granicy wieku uczestników na powyżej 8 lat, ograniczenie miejsc biwakowania (żeby nie trzeba było codziennie rano zwijać namiotów, a po południu ponownie ich rozstawiać), wybieranie wyłącznie urządzonych pól biwakowych, dowożenie uczestników na poszczególne etapy autobusem i odwożenie – wszystko to sprawiło, że groźna dla przyszłości spływu tendencja została w ubiegłym roku odwrócona: liczba uczestników wzrosła do siedemdziesięciu. Zapowiedzi dalszych udogodnień, w tym zredukowanie miejsc biwakowania do dwóch, wykorzystanie w większym stopniu niż dotąd internetu do informowania o warunkach uczestnictwa i programie, a zapewne i fama o udanym ubiegłorocznym spływie, zaprocentowały w tym roku nadspodziewanie dużą frekwencją: udział wzięło 120 osób!

 

21. Pożegnanie Komandora. Edmund Szczesiak

27 sierpnia br. pożegnaliśmy na cmentarzu Łostowickim w Gdańsku Eugeniusza Gutfrańskiego – „Gucia”, jak Go nazywaliśmy i jak lubił, żeby do niego się zwracać. Legendę – już za życia – pomorskiego, ale i krajowego kajakarstwa turystycznego. To, co czynił przez ponad półwiecze dla rozwoju tej formy aktywnego wypoczynku, jest nie do przecenienia.

Kajakarstwo stało się Jego wielką pasją od momentu, gdy w połowie lat 50. ubiegłego wieku jako uczeń Technikum Budowy Okrętów Conradinum w Gdańsku odbył swój pierwszy spływ Motławą. Połknął wówczas bakcyla na całe życie. Nałożyła się na to inklinacja społecznikowska, która sprawiła, że nie zadowolił się samym uczestnictwem w imprezach wodniackich, ale stał się ich organizatorem, pełnym energii i inicjatywy działaczem kajakarskim.

 

22. Zéńdzenia ù Méstra Jana. Jón Trepczik w ùbecczich zôpiskach do 1956 r. (dzél 5). Słôwk Fòrmella

Jak nadczidnął jem w slédnym numrze najégò cządnika, 15 lëpińca 1955 r. òdbëła sã pierszô z dwùch òperacjowëch rozmòwów Jana Trepczika z fónkcjonariuszama Kòmitetu do sprawów Pùblicznégò Bezpiekù (KdsPB). Przedstôwcama ti òstatny institucje òb czas negò zetkaniô z Méstrã Janã bëlë: referent III Wëdzélu III Departamentu KdsPB ppòr. W. Potapczuk i zastãpca przédnika tegò samégò wëdzélu kpt. Józef Muniak. Ò czim bëło tej kôrbioné, mòżemë sã dzysô wëdowiedzec ze wspòmnionégò ju rëchli a stwòrzonégò 25 lëpińca 1955 r. w Warszawie Służbòwégò zôpiskù z òperacjowi rozmòwë przeprowôdzony z Trepczikã Janã z Wejrowa (wszëtczé wëzwëskóné w teksce cytatë wzãté z pòlskòjãzëkòwëch zdrzódłowëch tekstów skaszëbił SF).

 

24. Blaski i cienie II Rzeczypospolitej. Stanisław Salmonowicz

Rok pamięci o Józefie Piłsudskim ożywił zainteresowanie mediów i nauki sprawami lat 1918–1939. Nie brak nadal poglądów rażąco się różniących w ocenach tej epoki. Tak w pewnym sensie było zawsze. W okresie lat trzydziestych (zwłaszcza po śmierci Piłsudskiego) rządy sanacyjne szermowały nadmiernie propagandą sukcesu, przemilczając cienie epoki. Tej propagandzie cios dotkliwy zadała klęska wrześniowa. W dobie PRL-u obowiązywała niemal przez cały okres jej istnienia ostra krytyka spraw II Rzeczypospolitej, której rzec można, szczególnie zarzucano w amoku prosowieckim, że pobito Armię Czerwoną u wrót Warszawy w sierpniu 1920 r. Mało kogo tak atakowano w mediach i podręcznikach historii jak właśnie Józefa Piłsudskiego. Jego legenda, jego mit przecież odradzały się stale. Po pewnym zaś zelżeniu cenzury komunistycznej publikowano prace ukazujące inny, bardziej rzeczywisty obraz Polski po odzyskaniu niepodległości, którą nazywano z łacińska „Polonia Restituta” – Polską Odrodzoną. Ostatnio jeden z wybitnych działaczy Polski Podziemnej lat 1939–1945 Stefan Korboński został przypomniany książką, która ukazuje zarówno blaski, jak i cienie epoki.

 

26. Kaszubi na Pomorzu Zachodnim na przestrzeni wieków (część 3). Zygmunt Szultka

Chociaż w ostatniej ćwierci XII w. doszło do zbliżenia ks. pomorskiego Bogusława I (1155–1187) z pryncepsem i ks. wielkopolskim Mieszkiem Starym (1173–1177, 1191, 1195, 1199–1202), nie zdołało ono jednak ochronić ks. Bogusława I przed zwierzchnością lenną (1181) cesarza Fryderyka I Barbarossy (1152–1190). Odtąd książę ten tytułował się „księciem Pomorzan i Luciców”.

Cesarskie zwierzchnictwo utrzymało się zaledwie do 1188 r., gdyż w tym roku Pomorze popadło w zależność od Danii, która doprowadziła w 1210 r. do jego podziału na części dymińską (lucicką) i szczecińską (kaszubską). W latach 1187–1233 Księstwem (-ami) Pomorskim(i) rządziły jako regentki księżne – polańska Anastazja, kaszubska Mirosława i duńska Ingarda. Nie przejawiały one większej aktywności w polityce wewnętrznej (dopuszczając do wzrostu znaczenia możnowładztwa) i zewnętrznej, chociaż w tym czasie miały miejsce ważne wydarzenia, rzutujące na stosunki w Księstwie Pomorskim. Na przełomie XII–XIII w. nadbałtyckie ziemie słowiańskie były miejscem rywalizacji niemiecko-duńskiej; w 1214 r. Pomorze zajął margrabia brandenburski Albrecht (1205–1220), którego zaraz wyparł król duński Waldemar Wielki (1202–1241).

 

31. Tylko kamienne tablice. Jacek Borkowicz

Raz-dwa, raz-dwa… Wysiłek przed wzniesieniem, zanim kolejny już raz zjadę – lekko i cicho jak duch – w kierunku łagodnie pofalowanego horyzontu. Rugia to wyspa trochę za mała do zwiedzania samochodem, trochę za duża dla piechura, za to idealna dla rowerzysty. Dwa kółka wypożyczyć można w Stralsundzie, potem wystarczy tylko przejechać most… i hulaj dusza! 

Eksploruję południową część wyspy. Nie ma tu malowniczych klifów, jak na północy, ale nie ma też i tłumu turystów. Pusto tu i cicho, czasem tylko zakrzyczą żurawie szykujące się do odlotu.

 

32. Kaszëbsczi dlô wszëtczich. Ùczba 47. Stowôra. Róman Drzéżdżón, Danuta Pioch

Stowôra to pò pòlskù stowarzyszenie. Òrganizacjô to organizacja, zrzeszenié abò zrzesz to związek (zrzeszenie) a karno to grupa (koło). Lëdze lubią sã zrzeszac w rozmajitëch klubach, stowôrach i òrganizacjach, chòcbë w Karnach Wiesczich Gòspòdëniów tj. Kołach Wiejskich Gospodyń.

 

34. Wzdłuż wybrzeża. Marta Szagżdowicz

Celem dzisiejszej wyprawy jest falochron w gdańskim Nowym Porcie. Został udostępniony spacerowiczom w czerwcu tego roku. Wejść na niego możemy jedynie od strony Brzeźna i dlatego skupimy się na tej dzielnicy.

Wędrówkę rozpoczynamy przy ulicy Zdrojowej. Deptak poprowadzi nas w kierunku plaży. Po lewej stronie mijamy opuszczony Kurhaus, czyli Dom Zdrojowy. Zaniedbany budynek z 1892 roku przypomina o dawnej świetności kurortu. Pierwszy zakład kąpielowy zbudowano tu na początku XIX wieku. Do rozwoju miejsca przyczynił się lekarz francuski Jan Jerzy Haffner, który dziś znany jest przede wszystkim jako założyciel kurortu w Sopocie. Zanim tam trafił, propagował kąpiele morskie w Brzeźnie i dlatego tutejszy park nosi jego imię. Nowe kąpielisko musiało stawić czoło sztormom, powodziom, ale również pożodze, jaką niosła wojna napoleońska. Mimo zniszczeń życie wróciło tu w latach trzydziestych. Gdańszczanie przybywali tym chętniej, że od 1867 roku mogli korzystać z linii kolejowej łączącej miasto z Nowym Portem. Prócz Domu Zdrojowego czekało tu na nich także molo. Jego pozostałości zobaczymy, idąc do końca ulicy Zdrojowej. Miało 215 metrów długości.

 

35. Òdkrëcé w cëskanim diskã. sj

Rodzy sã nama nowô spòrtowô gwiôzda w cëskanim diskã – Kaszëbka Aleksandra Grëbba z Nowégò Dwòru Wejrowsczégò. Òna mô 19 lat, skùńczëła Samòrządową Szkòłã Spòdleczną w Nowim Dwòrze i Samòrządowé Gimnazjum w Bólszewie, a òd 2014 rokù chòdzy do strzédny Szkòłë Mésterstwa Spòrtowégò we Gduńskù. Na co dzéń wëstãpùje w Letkòatleticznym Klubie Spòrtowim Akademii Wëchòwaniô Fizycznégò i Spòrtu we Gduńskù. W biôło-czerzwionëch farwach Pòlsczi wëbiôtkòwała IV plac w cëskanim diskã w 33. Mésterstwach Eùropë Juniorów w Szwédzczi.

 

35. Klisze Ziemensa. rd

W stôri fòtografie klisza to tak pò prôwdze je sklanô płitka, jaką wsôdzô sã w aparat ë naswietliwô. Na sklanëch płitach òdjimczi bëłë robioné òd XIX do pòłowë XX stalata. Dzysdnia są jesz fòtograficë, chtërny w ti technice robią artistné òdjimczi.

Slédnym czasã òsoblëwi a wiele wôrtny zbiór wicy jak 300 sklanëch negatiwów trafił do wejrowsczégò Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë i Mùzyczi. Aùtorã nëch widzałëch òdjimków béł wejrowsczi fòtografa amatór Aùgùstin Ziemens (1867–1948), chtëren bez wiela lat prowadzył drogeriã Minerwã. Na òdjimniãcach widzec są krôjòbrazë Wejrowa i òkòlégò, fotorepòrtaże z rozmajitëch ùroczëznów, a téż są òdjimczi pòzowóné. Nen widzałi zbiór fòtografków mdze mógł òbzerac w wejrowsczim Mùzeùm òd 6 rujana do kùńca negò rokù.

 

36. „Wiadomości Wejherowskie”. Piotr Schmandt

W dużej części świata 8 maja obchodzi się rocznicę zakończenia II wojny światowej, wojny najkrwawszej w historii i jednej z najokrutniejszych. Rocznica taka stwarza okazję do świętowania – oficjalnego, dzięki któremu politycy mogą występować przed kamerami telewizyjnymi, mniej oficjalnego, gdy stacje telewizyjne przygotowują lub odświeżają stosowne filmy dokumentalne i zmieniają ramówki, aby pokazać historyków i publicystów przeprowadzających naukowe lub doraźne analizy tego, co stało się kilkadziesiąt lat wcześniej. Przy okazji hołubi się wtedy weteranów, których już coraz mniej. W krajach byłego Związku Sowieckiego często dosłownie świętuje również „ulica”, z tym, że dzieje się to 9 maja.

Wymowa tego dnia zdaje się jednoznaczna i radosna: oto wreszcie skończyła się wojna, wróg został pokonany, a lata 1939–1945 można uznać, w odniesieniu do działań aliantów, za czas wojny sprawiedliwej i czystej. Taka narracja jest kreowana i na Zachodzie, i w Rosji. Tymczasem w przypadku zakończenia II wojny światowej sprawa nie jest prosta  – prawie wszystkie ziemie zajęte wcześniej przez Niemców zostały wyzwolone już wcześniej, z kolei w trakcie przechodzenia frontu i zaraz potem na terytoriach wielu krajów rozpoczynały się „łowy” na wszystkich, którzy jawili się wyzwolicielom wrogami lub konkurentami do objęcia władzy, w dodatku niebezpiecznymi, ponieważ prawowitymi.

 

41. Nim pójda na plachandry. Maria Pająkowska-Kensik

Ziemia (w starokociewskiej gwarze ziamnia) tak obecna w języku, może usunąć się spod nóg, trzeba na nią zejść, o jej choćby skrawek wybuchały sąsiedzkie kłótnie, toczono wielkie boje. Gdziekolwiek jesteśmy, jest pod nami. Podstawa, o której zwyczajnie zapominamy.

Dla regionalistów ważna jest ziemia nazwana, czyli mająca imię, bo oswojona. Myślałam o tym, czytając długi wywiad z Arturem Michną, jurorem podczas tegorocznego Festiwalu Smaku w Grucznie, już dziesiątego. Pochodzę ze Starogardu, a więc jestem Kociewiakiem – uzasadnił znajomość tematu, gdyż w tym roku jeszcze bardziej zadbano o kociewskość wielkiej, dwudniowej imprezy w malowniczym zakątku południowego Kociewia. Stąd „idą wici” w Polskę.

 

42. Wëmiana doswiôdczeniów i nowé ùdbë. Red.

Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié wespół z Institutã Pòlsczi Filologie Gduńsczégò Ùniwersytetu zôs zòrganizowało didakticzno-metodiczną kònferencjã dlô szkólnëch kaszëbsczégò jãzëka. Latosą prowadną mëslą bëła innowacyjnosc w naùczanim.

To pòsobnô kònferencjô, jakô pòcwierdzywô, że wiele szkólnëch brëkùje taczich pòtkaniów. Swiôdczi ò tim dobrô frekwencjô, ale téż głosë ùczãstników, jaczé do nas dochôdają. Na przëmiôr taczé, że bëło to dlô nich pòdskacającé zéńdzenié, jaczé pòzwòliło na wëmianã wôrtnëch doswiôdczeniów i na twòrzenié nowëch ùdbów – gôdô Lucyna Radzymińskô, specjalistka ds. edukacje z Bióra Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô.

 

43. Karaòke pò kaszëbskù. Ùdba w robòce. Tomôsz Fópka

– Czë spiéwanié pò kaszëbskù je dobrim mòdłã na ùczbã tegò jãzëka?

– Je.

– Czë w internece béł chùtni môl dlô chcącëch spiewac pò kaszëbskù?

– Béł i je.

– Czë kaszëbsczé karaòke je pioniersczim projektã, co zjiscywô to, co wëżi? – Nié. Òd 2007 rokù je w sécë jedna starna, na chtërny jidze nalezc skòpicą darmôk piesniów, aranżów do spiéwaniô, ale téż tłómaczënków na pòlsczi kaszëbsczich tekstów a nagrania wëmòwë. Sygnie wklepac do internetowégò sznëkrownika „nauka kaszubskiego przez śpiew” i wkliknąc sã na pierszą stronã, co sã pòkôże.

Ale są to w wikszoscë nowé spiéwë. A spiewac lubimë colemało to, co ju bëlno znómë. Stôré dokôzë. Jinô rzecz, że tak na ògle wcyg mało znajemë kaszëbsczich spiéwów. Wiele robią, cobë to zmienic òrganizatorze rozmajitëch spiéwnëch rozegracjów na Kaszëbach, jaczich jem w jednym z ùszłëch numrów „Pòmeranie” nalicził jaż czilenôsce.
Równak kaszëbsczégò karaòke, a do te jesz w internece jesz nie bëło. I to sã prawie zjiscało za sprawą Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô, a dokładno jegò bióra z direktorã, Łukôsza Richerta, jaczi òbżorgôł na to dëtczi i nadôł sprawie biég.

 

44. Z drugiej ręki

46. „To prawdziwy koniec wojny”. Sławomir Lewandowski

Dwa lata trwała budowa niemal 20-kilometrowej linii kolejowej. Prawie pięć lat –przygotowania do tej inwestycji. A ponad 70 lat czekali pasażerowie kolei na to, aby bezpośrednio z Gdańska móc pojechać śladem dawnej kolei kokoszkowskiej do innych części Kaszub.

Działania wojenne, które przetoczyły się przez Gdańsk wiosną 1945 roku, spowodowały nie tylko liczne zniszczenia w obrębie historycznego Śródmieścia, wzdłuż głównej pierzei Wrzeszcza, Siedlec czy w Oliwie. Zniszczeniu uległa także linia kolejowa łącząca hanzeatycki Gdańsk z jego kaszubskim zapleczem (zwana koleją kokoszkowską). Choć ucierpiały przede wszystkim wiadukty nad drogami wyjazdowymi z miasta wysadzone najpierw przez wycofujące się oddziały niemieckie, a następnie przez próbującą się przebić Armię Czerwoną, jednak dało to powód do późniejszej rozbiórki całej linii.  

 

47. Listy

48. Uniwersytet. Waldemar Mierzwa

Jesienią 1945 r. Karol Małłek, prezes Instytutu Mazurskiego w Olsztynie, przystąpił do organizowania uniwersytetu ludowego „w celu kształcenia i repolonizacji ludności autochtonicznej”. Inny Mazur, Walter Późny, ówczesny starosta szczycieński, przekazał mu na ten cel ośrodek wypoczynkowo-szkoleniowy w Rudziskach koło Pasymia. Przed wojną szkolono w nim młodych niemieckich faszystów. Zapleczem zaopatrzeniowym placówki został pobliski majątek ziemski Otylki. Piątego grudnia 1945 r., jeszcze w Pasymiu, bo budynek w Rudziskach wymagał adaptacji, nastąpiło otwarcie I kursu Mazurskiego Uniwersytetu Ludowego. W czerwcu 1946 r., z myślą o młodzieży warmińskiej, otwarto Uniwersytet Ludowy w Jurkowym Młynie. Na jego czele stanął Warmiak Jan Boenigk. W pracach tej placówki odwoływano się do jednej z pięciu prawd Związku Polaków w Niemczech „Jesteśmy Polakami” i starano się repolonizować podopiecznych w „jak najściślejszym związku z ojczyzną, wspólną matką wszystkich Polaków”. Warmiacy stanowili tu jedynie 2/3 kursantów, pozostali byli dziećmi polskich osiedleńców, co miało przyspieszać proces zbliżenia różnych grup mieszkańców regionu dzięki „likwidacji ujemnych stereotypów myślenia”.

 

50. Czi ja abi żam nie je gapami futrowana? Zyta Wejer

Bo że ja łaża durcham zozmymłana, to łuż sia tamu nicht nie dziwuje.Ale ja sia dziwuja, że żam nie spostrzegła, że mój zióntek zrobjył sobje operacja plastyczna wedle łodstających łuszów. Że łón wnuczka, co je kapka wew kapka łón, zagónił na taki zabjeg, to nima dziwoti! Ale że łón, stari prik, pudzie przede śmiyrció na taki szpas? Pewno rozsiyrdziył sia, że ty łuszi mu niepalyrujó! Ale ja wjera żam je za murzinami! Tera to ludziska różne brewerije wiprawjajó, jano ja tego nie wjidza, bo jak rzekłóm, żam je gapami futrowana. A co bi ja mogłóm se łurichtować łu sia ? Rozumu łuż łubiwa, miast mniyć go wjanci. Nó że człowiek stari je bardzi roztropni, ale to dicht tak nie je, bo jak bi tak było, to bim se golani nie złómała! Łostróżni bi szłóm, a niy na złómanie karku. Dobrze, że ja móm łuszi wew parjatke, jak mówjó Ruske, ji nie muszą mnie przi niych łapsiduchi madrować.

51. Lektury

56. Wiedno je czas na òdrodã

W rujanie ùkôże sã nowi dokôz Artura Jabłońsczégò „Fényks”. Do drëkù rëchtëje gò wëdôwizna Region. Ò ksążkã (i nié blós) pitómë ji aùtora.

„Pomerania”: W trzë lata wëdôł jes trzë ksążczi. Ta bòkadosc mòże bëc wzãtô za grafòmaństwò.

Artur Jabłońsczi: Grafòmaństwò? Móm nôdzejã, że blós w taczim znaczenim tegò slowa, że je to mùsz pisaniégò… Prôwdac përznã tegò sã nazbieralo w mòji glowie ë jô czul, że mùszã to wëlôc ze se. Jednakò, pò wszëtczich recenzjach, jaczé sã pòjawilë pò docarcym do czëtińców mòjich rëchlészich ksążk, Namerkônégò ë Smùgã, jô sã pòmëslôl zabédowac wama jesz cos nowégò – „Fényksa”.

 

57. Na Gôchach

58. Przeczidłé cygło. Andrzéj Kraùze, Pioter Léssnawa

Kòlano. Wsôdómë na wiôldżi wóz do przewòzu turistów pò òkòlim Òstrzëc, Wieżycë i Szimbarkù. Wëdawac bë sã mògło, że wszëtkò jidze bez kłopòtu, më sã rozpòwiôdómë, jaż tu narôz kònie, dwie wiôldżé mërë zaprzãgłé do wòza, spłoszëłë sã, szarpnãłë i pòrwałë cugle.

– Stój! – riknął do wòzôrza Matéùsz Bùllmann, chtëren sedzôł z tëłu. – Trzëmôj mòckò lécczi w gôrscë, bò kònie z tobą pùdą!

Kùczer Pioter dozdrzôł, co sã dzeje, scygnął lécczi ë zacygnął szpérą hamùlec, równak nie ùtrzimôł cuglów, kònie tak zakrącëłë przednyma kòłama wòza, że pãkła diszla. Kònie jesz pòcygnãłë wóz do płotu sąsadów i na kùńc sã zatrzimałë.

 

61. Klëka

67. Symùlator nadmòrsczégò kùrortu abò jak wëbùdowac kaszëbsczé St. Tropez. Pioter Léssnawa

Terô mòżesz pòstawic pensjónat ze swòjich snieniów. Ë do te jesz gòscyńce, karczmë i sztrądowé barë. Wszëtkò pò kaszëbskù.

Symùlator nadmòrsczégò kùrortu – bò tak nazéwô sã kómpùtrowô gra, jakô 4 séwnika ùzdrza wid dnia, wprowôdzô kaszëbiznã na czësto nową rówiznã.

Do dzysô mielë jesmë kómpùtrowé jigrë pò kaszëbskù przede wszëtczim dlô dzecy. Bëłë to jigrë, a tak pò prôwdze didakticzné programë, jaczé miałë nômłodszich naùczëc rodny gôdczi. A terô kùreszce mómë pierszą prôwdzëwą kómpùtrową grã w najim jãzëkù.

Jeżlë chtos znaje taczé title, jak Tropico, Railroad Tycoon, Transport Tycoon, SimCity czë Theme Hospital, to nie mdze miôł z nową jigrą niżódnëch jiwrów. Żlë jidze ò ôrt, je to tradicjowô ekònomicznô sztrategiô, w jaczi mómë zbùdowac swòje imperium – w tim prawie przëtrôfkù: turisticzné.

 

68. Imigrańtowie. Rómk Drzéżdżónk

Panie jo, cëż to je za trzôsk! Pëlckòwsczi jak òbarchniałi jeden drëdżémù rãczi nie pòdôwają. Gòrzi! Jeden drëdżégò z facebooka wënëkiwô, a to doch je wiele gòrszé jak smierc!

Brifka nie wié, cëż mô ò tim wszëtczim mëslec! To je wierã pierszi rôz, czej òn nie wié, co wëbrac. Jo czë nié? Wpùscywac czë nëkac nëch wszëtczich imigrańtów? Brifka nie wié! Kùńc swiata! Cëż z nama pëlckòwiôkama mdze? Do kògùż terôzka pò radã nëkac?

 

IV òbkłôdka. Mòje serakòjsczé miesące. Pajicznik. Jarosłôw Kroplewsczi

 

 

Joomla Templates - by Joomlage.com