Rozmiar czcionki:

Wrześniowa "Pomerania" ze "Stegną"

2. Od redaktora

Na okładce „Pomeranii” prezentujemy artystów, którym zawdzięczamy dwupłytowy album Kaszuby w pieśni artystycznej. Warto zwrócić na niego uwagę z wielu względów, ale chciałbym przede wszystkim wspomnieć o niezwykłej dbałości o każdy element tego dzieła. Od strony graficznej wszystko świetnie dopasowane: okładka, nadruk na płytach, kartonik, w którym mieści się całość... Nie ma się do czego „przyczepić”. Do tego książeczka z informacjami o albumie oraz wykonawcach i teksty pieśni w trzech językach: kaszubskim, polskim i angielskim. Współpraca ze znakomitym reżyserem dźwięku Mariuszem Zaczkowskim zaowocowała tym, że każda nuta brzmi jak należy. Nad kaszubszczyzną czuwał śp. prof. Jerzy Treder, co też słychać na płytach. Jak dowiadujemy się z rozmowy z Aleksandrą Kucharską-Szefler i Witosławą Frankowską (s. 57–59 tego numeru „Pomeranii”), sponsor strategiczny wydania albumu Tadeusz Szefler powtarza, że „jeśli coś robić, to najlepiej jak się da”. Niby oczywiste, nic odkrywczego, a jednak zastosowane w praktyce wywiera imponujące wrażenie. Już teraz zapraszamy na uroczystą promocję albumu do gdańskiego Ratusza Staromiejskiego 22 października o godzinie 18.

Człowiekiem, który całe życie stosuje się do przytoczonej powyżej zasady, jest Janusz Kowalski – Kaszuba z wyboru i architekt-regionalista, który w sierpniu ukończył 90 lat. Na łamach naszego miesięcznika wspomina swoje dzieciństwo i młodość, tłumaczy, jak znalazł się w Zrzeszeniu Kaszubsko-Pomorskim i opowiada o siedzącej w nim prekursorskości. Zapraszamy do lektury, a panu Januszowi życzymy co najmniej 120 lat.

 

3. Zjôzd w òdjimkach. Òdj. Arkadiusz Wegner

 

4. Prekursor. Z Januszem Kowalskim rozmawiał Dariusz Majkowski

W sierpniu 90. urodziny obchodził dr Janusz Kowalski, architekt-regionalista, który pokochał Kaszuby. Już w latach 50. upominał się o utworzenie w Gdańsku uniwersytetu, przez kilkadziesiąt lat nawoływał do odbudowy linii kolejowej z Wrzeszcza na Kokoszki. Inicjator Spływów Kajakowych „Śladami Remusa”. Współpracownik „Pomeranii” od lat 60. do dziś.

 

Jest rok 1925. W Zamościu ósmego sierpnia rodzi się Janusz Kowalski...

To oczywiste, że pierwszego roku życia się nie pamięta. Z późniejszych przekazów wiem, że wówczas mój ojciec (prawnik-cywilista po Uniwersytecie Poznańskim) był sędzią w Sądzie Grodzkim i w tym czasie uzyskał uprawnienia do bycia adwokatem, ale poza Zamościem.

W 1926 ojciec przeniósł się do Hrubieszowa, gdzie jako adwokat dobrze zarabiał. Tam 1/3 mieszkańców stanowili Polacy, 1/3 Ukraińcy i 1/3 Żydzi. Był tam, co prawda, jeszcze jeden adwokat, ale ojciec pochodził z chłopskiej rodziny, więc przez chłopską klientelę był lepiej przyjmowany niż prawnik-szlachcic z sygnetem na palcu. Ojciec szybko przejął też mniej licznych klientów ukraińskich i żydowskich. Za zarobione pieniądze zbudował dom z 10 mieszkaniami. Myślał, że jak się zestarzeje, to z czynszu będzie miał na utrzymanie, bo jako pracujący na własny rachunek nie otrzymałby emerytury.

Kiedy w 1929 zaczął się kryzys, ten plan diabli wzięli. Najpierw przyjechał do nas najstarszy brat ojca Wawrzyniec, który w kopalni w Klimontowie (dzisiejszej dzielnicy Sosnowca), prowadził kantynę. Kopalnia zbankrutowała, więc i kantyna była zbędna. Zajął mieszkanie z żoną i czworgiem dzieci. Drugi brat ojca Ludwik kupił tuż po wojnie, chyba w 1921 r., w Poznaniu łaźnię, która nieźle prosperowała. Ale i ona w 1929 r. upadła. Więc i ten mój stryj do nas przyjechał. Także jeden z braci matki Jarosław szukał u nas pomocy. W 1914 r. wstąpił do legionów. Był utalentowany muzycznie, grał na fagocie i na flecie. W wyniku kryzysu przysięgowego został internowany w Szczypiornie koło Kalisza. Po wojnie był kapelmistrzem orkiestry wojskowej w Kutnie, którą kryzys zlikwidował. Zamieszkał u nas z żoną i dziećmi. Oprócz mieszkania tata załatwił mu posadę kapelmistrza orkiestry strażackiej. Na koniec przyjechała jeszcze babcia z Janem, najmłodszym bratem ojca.

Wszyscy moi stryjowie domagali się od ojca także pieniędzy. Uważali, że on jedyny z licznego rodzeństwa dostał od ich ojca sporo pieniędzy, aby mógł się wykształcić najpierw w gimnazjum w Kielcach (ale maturę zdał w Toruniu), a później na uniwersytecie w Poznaniu. Więc niech teraz – jakby te pieniądze – oddaje. To nie było możliwe, bo także klientelę ojca-adwokata poważnie przerzedził kryzys. Teraz, gdy potencjalni klienci ojca spierali się na przykład o miedzę, to szli do księdza, do popa, do pastora lub do rabina. Decyzje tych tradycyjnych rozjemców oszczędzały stronom sporu kosztów sądowych i adwokackich. Rodzice, zwłaszcza moja matka, tego nacisku ze strony swoich szwagrów nie wytrzymała. Rodzice przenieśli się do Lubartowa.

 

9. Zanurzony w kaszëbiznie. Dariusz Majkòwsczi

Òb lato na Kaszëbach mòżna bëło wzyc ùdzél w dwùch nadzwëkòwëch wëdarzeniach: Latowi Szkòle Kaszëbsczégò Jãzëka (sczerowóny przédno dlô dozdrzeniałëch) i Latowiszczu z kaszëbsczim jãzëkã (dlô dzecy). Jedno i drëdżé dało wiôldżi brzôd i mést pòkôzało dobrą drogã na przińdnosc.

Na zaczątk czile zdaniów ò Latowi Szkòle. Warała òd 29 czerwińca do 13 lëpińca. Ji przédné zadanié to pòkazywanié kùlturë a historie Kaszub. Ùczãstnicë mieszkelë w òkòlim Szimbarka i Wieżëcë, w môlu, gdze jak gôdô pòchôdający z tëch strón przédnik Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô Łukôsz Grzãdzëcczi, kaszëbizna je czims nôtërnym, żëwim i nie bùdzy niżódnégò zdzëwieniô. Tam téż òdbëwałë sã ùczbë kaszëbsczégò jãzëka w dwùch karnach (przëdzelenié do jednégò abò drëdżégò zanôlégało òd te, jak chto napisôł pòczątkòwi test). Pò ùczbach wëjéżdżelë w rozmajité place, chtërne òrganizatorzë mielë za wôżné dlô naji krôjnë, taczé, jak: Mùzeùm – Kaszëbsczi Park Etnograficzny we Wdzydzach, Mùzeùm Słowińsczi Wsë w Klukach, zómk w Bëtowie, Mùzeùm Kaszëbsczi Ceramiczi Neclów w Chmielnie, Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë ë Mùzyczi w Wejrowie. Niejedne z nëch môlów bëłë nieznóné nawetka ùczãstnikóm z Kaszub, a doch nie felowało lëdzy z bùtna (z Krakòwa, Wrocławia, a nawetka ze słoweńsczi Ljubljanë).

 

11. To cë béł ale szpòrt… na żokach! Róman Drzéżdżón

Nierôz biwô, że dwie jistné mësle krãcą sã w dwùch głowach, jaż kùreszce, przëtrôfkã, sã spòtikają. Tak bëło z ùdbą na kaszëbsczi stand up. Mëslôł jem ò przezérkù taczich kòmédiowëch mònologów ju pôrã lat temù, czedë jesz dzejôł Kabaret FiF, mëslôł téż ò tim Adóm Hébel z wcyg dzejającégò Kabaretu Kùńda. W 2014 rokù, òb jeséń, ma dwaji sã zgôdelë a rzeklë „Kùńc mësleniô, mùsz sã wzyc za robòtã”. Òrganizacyjno w zjiscenim ti ùdbë pòmôgelë nama stowôra Kaszëbskô Jednota a Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë w Wejrowie.

I Przezérk Stand up comedy, jaczi béł 19 czerwińca 2015 rokù, òstôł pòzwóny Szpòrt na żokach. Kò ną rzeklënã znają na Kaszëbach wszëtcë! Adóm z Patrikã Mùdlawã wzãlë sã za zrëchtowanié artistny programë Przezérkù. Do wespółrobòtë rôczëlë m.jin. Téater Zymk. W przerwach midzë wëstãpama gadëszów, jaczich bëło 8 sztëk, prezeńtowelë òni skecze, jaczich przédną témą bëło wieselé.

 

12. Zéńdzenia ù Méstra Jana. Jón Trepczik w ùbecczich zôpiskach do 1956 r. (dzél 4). Słôwk Fòrmella

Jak napisôł jem w pòprzédnëch numrach najégò pismiona, òb lato 1954 r. Pòwiatowi Ùrząd Pùblicznégò Bezpiekù (PÙPB) w Wejrowie zaczął zajëmac sã sprawama kaszëbsczégò separatizmù. Brzadã tegò zainteresowaniô béł zrëchtowóny w wëżi nadczidniãtim ùrzãdze 17 gòdnika 1954 r. Plan òperacjowëch pòdjimnotów do sprawë fig[ùrantów] Trepczik[a] Jana i  Labùdë [Aleksandra] (pòl. Plan operacyjnych przedsięwzięć do sprawy fig.[urantów] Trepczyk[a] Jana i Labudy [Aleksandra]) Na jegò zôczątkù ùsadzoné òstało krótczé òbgôdanié òglowi sytuacjë, z jaczégò mòżemë sã wëdowiedzec rzeczów, chtërne ju colemało wiémë. Jesz rôz bëło tam napisóné, że w chëczach Jana Trepczika òdbiwają sã zetkania (w pòlsczim òriginalnym teksce ùżëté òstało w òdniesenim do nich słowò schadzki), jaczich ùczãstnikama są ks. Francëszk Grëcza, Féliks Marszôłkòwsczi i wiele jinszich kaszëbsczich dzejarzów. W planie tim wspòmniony òstôł téż krëjamny wiadłodôwôcz bezpieczi ò tacewnym mionie „Kos W[ojciech]”, chtëren przënosziwôł ji wiadła ò dzejanim zrzeszińców. Z tegò, co ÙB wëdowiedzało sã òd swòjegò nadczidniãtégò wëżi wespółrobòtnika, wëchôdało, że lëdzë, co mają łączbã z Trepczikã, mają wrodżé òdniesenié do dzysdniowi jawernotë. Òznôczało to, że nie widzało sã jima to wszëtkò, co dzejało sã w „lëdowi” Pòlsce i pòlitika ji wëszëznów (w tim téż jich òdniesenié do Kaszëbów). Jedną przëczëną nieùbëtkù ùrzãdu bezpiekù bëło to, że jegò fónkcjonariuszowie nie wiedzelë, pò co kaszëbsczi dzejarze pòtikają sã ù Trepczika. Drëgą zôs bëła łączba, jaką wedle Bruna Richerta mielë òni z rewizjonisticznym òstrzódkã, jaczi dzejôł tej w Zôpadnëch Niemcach.

 

14. Hochsztapler nr 1 w PRL-u. Stanisław Salmonowicz

Hochsztaplerami z niemiecka określano w Europie tak zwane niebieskie ptaki: zręcznych oszustów finansowych, szalbierzy udających kogoś innego, aferzystów. Dobry hochsztapler posiadał spore umiejętności aktorskie, pewność siebie, zdolność budzenia do siebie zaufania. Klasycznym jednorazowym przykładem politycznego hochsztaplera, nieco komediowego, będzie zwykły mieszkaniec Berlina, który przebrał się w mundur kapitana (stąd określenie „kapitan z Köpenick”) i wydawał polecenia miejscowym władzom: urzędnicy, widząc mundur kapitana, skwapliwie je wykonywali, o nic nie pytając. Każda epoka rewolucji czy wojennego zamętu rodzi rzesze hochsztaplerów. Tak też było w Rosji w dobie wojny domowej i pod rządami bolszewików. Ilia Erenburg opisał Burzliwe życie Lejzorka Rojtszwańca, z zawodu krawca, który imał się w służbie nowej władzy różnych zawodów, do których nie miał kompetencji. Z nieistniejącej działalności hodowlanej (rozmnażania królików) słał tak dobre sprawozdania do Moskwy, że aż wysłano specjalną komisję do zbadania jego sukcesów. Kiedy komisja ustaliła, że niestety króliki nie istnieją, Lejzorek znów musiał szukać pracy, tym razem w resorcie kultury.

 

16. Reminiscencje kaszubskie w malarstwie prof. Kazimierza Ostrowskiego. Małgorzata Dorna

Wybierał tematy najprostsze, bo jak mawiał, od najprostszych tematów należy zaczynać i na nich kończyć. Malował zatem po wielekroć pejzaż z okolic Kartuz i Chmielna oraz sylwetki świątków i Chrystusów Frasobliwych. Utrwalał też pradawny archetyp słońca, malowanego płasko, na planie koncentrycznie zakomponowanych okręgów. Malował żaglówki ze schematycznie potraktowanym trójkątem żagli i wreszcie, sprowadzone do form figur geometrycznych, typowe dla kaszubskiego pejzażu murowane kapliczki, kępy olch, piaszczyste drogi i pola, pagórki, bryły niewielkich domostw i kościołów, przywodzące na myśl (tak lubiany przez Ostrowskiego) motyw katedry w Chartres. 

Posługiwał się zdecydowanym w rysunku, niekiedy płynnym obrysem, kiedy indziej szkicowym konturem, czasami czarnym, sprawiającym, że praca nabierała charakteru witrażu, czasami – rozbielonym, szarawym lub przechodzącym w żółcienie i ugry czy świetliste czerwienie, oranże. Kolor traktował szczególnie, odbierając mu prawo tworzenia iluzji głębi czy perspektywy, nadawał mu raczej wymiar symboliczny, oddzielając od zwyczajowo przypisanych mu znaczeń.

 

18. Świętowanie książki. Kazimierz Ostrowski

Schyłek lata nastraja melancholijnie, piękny czas się skończył i trzeba wrócić do szarej rzeczywistości. Po urlopie zostały tylko wspomnienia i fotografie, które dawniej pracowicie opisane wkładało się do grubych albumów, a dziś w epoce cyfrowej przenosi się całe ich setki do komputerów i nikt już nie ma czasu, albo i ochoty, do nich wracać. Wszystko tak szybko się zmienia, w ciągu jednego życia świat przewraca się kilkakroć.

Trzydzieści lat temu departament książki Ministerstwa Kultury i Sztuki odmówił nam pozwolenia na wydanie leksykonu regionalnego. Deficytowy wówczas papier na druk książki zgodził się odstąpić dyrektor przetwórni „Las” w Brusach ze swej puli na etykiety i reklamy, lecz nic to nie pomogło. Takie były czasy, o każdej publikacji decydowała Warszawa. Dodam jednak, że w latach 80. oddział ZKP był jedyną w Chojnicach organizacją, która prowadziła (skromną, bo skromną) działalność edytorską. W tej dziedzinie też świat wywrócił się na rãbë, jak mawiała moja mama. Dziś nikt prosić, ani nikt pozwalać nie musi.

 

18. Swiãtowanié ksążczi. Tłóm. Danuta Pioch

Kùńczącé sã lato przënôszô melankòlije, snôżi cząd sã ju skùńcził i je nót nawrócëc do szari jawernotë. Pò ùrlopie pòòstałë leno wspòminczi i òdjimczi, jaczé przódë rãdo òpisóné wkłôdało sã do pãkatëch albùmów, a dzysdnia w cyfrowi érze przenôszô sã je całéma stama do kòmpùtrów i nicht ju ni mô czasu, abò i chãcë, do nich nawracac. Wszëtkò tak chùtkò sã zmieniwô, pòdczas jednégò żëcô swiat przewrôcô sã czile razy.

Trzëdzescë lat w tił departament ksążczi Minysterstwa Kùlturë i Kùńsztu béł przékã i nie dozwòlił nóm wëdac regionalnégò leksykònu. Papiór do drëkòwaniô ksążków, chtërnégò wtenczas nie sygało, chcôł òdstąpic direktor przetwórni „Las” w Brusach ze swòjégò dzéla na nôlinczi i reklamë, leno nick to nie dało. Taczé bëłë czasë, ò kòżdi pùblikacji rozsądzywa Warszawa. Dopòwiém równak, że w latach 80. part KPZ béł jedną le w Chònicach stowôrą, jakô sprôwia (prosté, bò prosté) editorsczé dzejanié. W tim zôkrãżim téż swiat wëwrócył sã na rãbë, jak gôdiwa mòja mëmka. Dzysdnia nicht prosëc, ani nicht zezwalac ni mùszi.

 

20. Kaszubi na Pomorzu Zachodnim na przestrzeni wieków (część 2). Zygmunt Szultka

Książę państwa polskiego Mieszko I (960–992) w latach 967–972 podbił Pomorze kaszubskie między dolną Odrą a dolną Wisłą, a następnie w 991 r. poddał swój kraj, którego zachodnią granicę stanowiła Odra a północną Morze Bałtyckie, pod protekcję Stolicy Apostolskiej. Wiele wskazuje na to, że poza jego granicami znajdowały się wyspa i miasto Wolin. Szczupłość źródeł sprawia, że nie jesteśmy w stanie dokładnie zarysować stosunków wewnętrznych na Pomorzu. Pewne jest, że przytłaczającą większość jego mieszkańców stanowili pogańscy Kaszubi, obok których w strefie nadmorskiej zamieszkiwali nieliczni Skandynawowie. Z zachodu graniczyli oni z plemionami wieleckimi (lucickimi), z południa – z Polanami i Kujawianami, a ze wschodu z Kociewiakami i Prusami.

 

22. Szlachã warszawieniô „Kaszëbsczich nótów”. Tomôsz Fópka

We wtórk 25 zélnika w Wejrowie òstôł òficjalnô òtemkłi Szlach Kaszëbsczich Nótów. Karno wanożników pòd przédnictwã prezydeńta gardu Krësztofa Hildebrandta przez dwie a pół gòdzënë pòznôwało miasto przez pòsobné lëtrë Kaszëbsczégò Abecadła. Nótë wëkùmóné òstałë w kamiznie a òstatnô „stacjô” ti òsoblëwi kaszëbsczi drodżi bëła kòl Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë a Mùzyczi. Na łôwce sôdł w żelazło zaklãti akòrdionista, chtërnémù za mòdło pòsłużił Tadéùsz Dargacz, przédnik karna Koleczkowianie. Pò wcësniãcym jedny knąpë instrumeńtu jidze ùczëc nagranié, jak Tadéùsz mówi ò pieskù, co mù kòl nóg sedzy, a ò kance z piwã, co kòl mùzykańta stoji. Drëgô knąpa je namienionô zażiwaniô tobaczi, a trzecô... zapùszczô „Kaszëbsczé nótë”, co je spiéwô a graje prawie Tadéùsz Dargacz. Lëdzëska chãtno robią sobie z pòstacją na łôwce z tószkã i kanką òdjimczi. Tak téż i më, pòspół ze Stanisławã Janką a Rómkã Drzéżdżona stanãlë. A na pół parkù miona Aleksandra Majkòwsczégò sã rozlégało: „To je krótczé, to je dłudżé...”

 

24. O parafii Wygoda i jej duszpasterzach. Część 2: Sylwetki proboszczów wygodzkich i ich dokonania. Józef Borzyszkowski

 

Ks. Anastazy Sadowski

O pierwszym jegomościu, filomacie brodnickim, można rzec budowniczym parafii i kościoła, wiemy już sporo. Dodać wypada, iż jako działacz narodowy zasłynął m.in. wydanym drukiem Kazaniem patriotycznym wygłoszonym 9 lipca 1919 roku z okazji Zmartwychwstania Polski w Kartuzach (Gdańsk 1919) po podpisaniu traktatu wersalskiego. Działał m.in. w Towarzystwie Czytelni Ludowych i był członkiem Towarzystwa Naukowego w Toruniu. W dwudziestoleciu międzywojennym należał do Bractwa Pomorskiego i był nadal bardzo aktywny w działalności organizacji rolniczych i samorządu powiatowego. Współpracował blisko z przywódcą lokalnym endecji, ks. Bernardem Łosińskim. Jako prezes Kółka Rolniczego oraz Banku Ludowego powstałego w Wygodzie przed wojną, w wyniku jego bankructwa w okresie wielkiego kryzysu naraził się parafianom, którzy potracili oszczędności. Unikając pogłębienia konfliktu, władze biskupie przeniosły go w 1935 r. do parafii Szynwałd pod Grudziądzem. Tam na początku wojny został aresztowany przez Niemców i 20 listopada 1939 r. zamordowany w Klamrach pod Chełmnem

 

 

28. Zbigniew (Binek) Urbanowski – zapomniany tucholski artysta (część 2). Maria Ollick

Już w pierwszych dniach września 1939 r. mieszkańcy Tucholi przekonali się, co to wojna. Powołana do życia organizacja Selbstschutz, w której skład wchodzili miejscowi Niemcy, za swój cel obrała wywarcie krwawej zemsty za „prześladowania i krzywdy” doznane przed wojną od ludności polskiej. Zaczęły się aresztowania, szczególnie inteligencji i aktywnych społecznie obywateli polskich. Aby uniknąć aresztowania, Urbanowski ukrył się w Nadolnej Karczmie – Brdzie, skąd pochodziły dziewczęta służące w jego rodzinnym domu. Gdy niebezpieczeństwo minęło, powrócił do swojej pracowni. Kiedy wybuchła wojna, właściciel firmy, jak się potem okazało członek Selbstschutzu, dotychczas Paweł Ziehlke, natychmiast zmienił imię na Paul. Chcąc przypodobać się nowym miejscowym władzom, posunął się nawet do tego, że projekty Zbigniewa Urbanowskiego, cenionego w środowisku, próbował przedstawiać jako swoje. Jednak po namowie ojca Konstantyna artysta kategorycznie zażądał od Ziehlkego, by zrezygnował z tych „praktyk”.

 

30. Pomorscy dziennikarze wobec regionalnej wspólnoty i różnorodności. Andrzej Hoja

Pomorze to przestrzeń definiowana przez Polaków, Niemców i Kaszubów w różny sposób. Kulturowo niegdyś o wiele bardziej spójna, dziś podzielona nie tylko granicą między państwo polskie i niemieckie, ale i świadomością mieszkańców różnych jego części. Bo pomorska różnorodność to nie tylko przynależność do dwóch organizmów państwowych, to także różnice w obrębie samego regionu oraz w dziedzictwie i kulturze jego mieszkańców.

Chociaż od blisko 25 lat w poznanie i zrozumienie pomorskich sąsiadów z obu stron granicy angażują się szkoły, instytucje państwowe i placówki naukowe, wciąż jednak, mimo wieloletniej polsko-niemieckiej współpracy, Polacy i Niemcy z Pomorza znają się w znikomym stopniu. Częstsze kontakty i informacje o sobie nawzajem pojawiają się jedynie w obszarze przygranicznym.

 

31. Z drugiej ręki

32. Kaszëbsczi dlô wszëtczich. Ùczba 46. Domòwé zwierzãta. Róman Drzéżdżón, Danuta Pioch

Zwiérz(ã) to pò pòlskù zwierz(ę). Domôcé zwierzãta to zwierzęta domowe. Doma mòże chòwac, tj. hodować, na przëmiôr psëpsy, kòtëkoty, ptôchëptaki, ribczirybki. Są téż taczi, co mają gadzënë tj. gady, òwadëowady.

 

35. Wspòmink ò Wòjcechù Bùchhòlzu w 100. roczëznã. Kazmiérz Jaruszewsczi

Zasłużony chònicczi pedagóga, regionalista i òrganizatór pòùczënë Wòjcech Bùchhòlz ùrodzył sã 23 łżëkwiata 1915 r. w kòcewsczim Zblewie. Egzamin dozdrzeniałotë zdôł w Gdini, a pózni sztôłcył sã w Dëchòwnym Seminarium w Pelplënie, pòtemù – do wëbùchniãcô wòjnë – na Warszawsczim Ùniwersytece. Sôdzewi kòncentracyjnëch lôgrów Stutthof i Münchenallach/Dachau, gdze bëłë zjiscywóné brutalné mediczné eksperimentë.

1 rujana 1945 r. zaczął robic jakno szkólny historie i łacëznë w Państwòwim Gimnazjum i Liceùm w Chònicach. Warkòwą robòtã na zaczątkù parłãcził z wëjôzdama do Tornia, gdze na ÙMK skùńcził historiczné sztudia. W latach 1953–1975 béł direktorã Òglowòsztôłcącégò Liceùm; môl ten òd 1966 r. mô òbrzesziwającé miono Chònicczich Filomatów. Znóny béł jakò bëlny prôwca, erudita, ale téż człowiek mający starã ò wësoką niwiznã nôùczaniô. Òkróm administracyjny i pedagògòwi robòtë mòckò interesowôł sã nôùką, òsoblëwie mediewistiką; je aùtorã m.jin. rozdzélu „Krzëżacczé rządë” w pierszi mònografie chònicczégò krézu (1971 r.) pòd redakcją prof. Stanisława Gierszewsczégò.

 

35. XIX-wieczny dworzec w nowej szacie. Sławomir Lewandowski

Zaniedbany dworzec kolejowy w Redzie, leżący przy linii kolejowej 213 Reda – Hel i nr 202 Gdańsk Główny – Stargard Szczeciński, doczekał się remontu.

Podróżni jeszcze przed sezonem wakacyjnym mogli zobaczyć rezultat kilkumiesięcznych prac przy remoncie pochodzącego z drugiej połowy XIX wieku dworca. Wpisany do rejestru zabytków obiekt od lat czekał na przywrócenie dawnej świetności.

W ramach prac, które inwestor konsultował z konserwatorem zabytków, rozebrano parterową dobudówkę przylegająca do dworca oraz odtworzono ganek. Wymieniono także stolarkę okienną, odnowiono elewację, poddano konserwacji sztukaterię i elementy drewniane oraz przebudowano schody zewnętrzne od strony ulicy. Prace obejmowały również przeniesienie przyłącza wodociągowego, które znajdowało się w pawilonie SKM przeznaczonym do rozbiórki. Po remoncie obecny system ogrzewania zostanie zmieniony na gazowy.

Remont zleciły Polskie Koleje Państwowe S.A., właściciel dworca. Koszt wszystkich prac wyniósł ponad 600 tys. zł.

Teraz nadszedł czas na modernizacje okolic dworca. Miasto Reda planuje tam m.in. budowę parkingu dla aut i rowerów.

 

36. VIII Zéńdzenié Borachów – Borzyszkowskich z Piekła rodem. Józef Borzyszkowski

Rodzina Borzyszkowskich, po kaszubsku Bòrzëszków, Bòrachów, jest chyba pionierem organizowania modnych dziś zjazdów rodzinnych. Pierwsze Zéńdzenié Borachów odbyło się ćwierć wieku temu w Sulęczynie. Miejscem spotkania był ośrodek szkoleniowy Lasów Państwowych, zlokalizowany w dawnym dworku Łaszewskich. Ten zjazd trwał 3 dni, a w drugim jego uczestnicy odbyli „pielgrzymkę” do rodowej wsi Borzyszkowy, jadąc długą procesją samochodową przez wsie i przysiółki od pokoleń zamieszkiwane przez rodzinę. Były to m.in. Lipusz, Jabłuszko, Sominy, Lipnica, a wcześniej Pyszno, gdzie miało miejsce spotkanie z teatrem „Byle co” Joanny Ślebody i wystawioną przezeń sztuką Anny Łajming. W Borzyszkowach duchowni z rodziny wraz z ówczesnym gospodarzem parafii ks. Kazimierzem Raepke odprawili mszę św. w intencji żywych i umarłych. Na obu borzyszkowskich cmentarzach spoczywa wielu przedstawicieli rodu, jego różnych gałęzi, zwłaszcza Wyszków i Szadych, do dziś aktywnie uczestniczących w życiu społecznym na Gochach i Zaborach oraz w innych zakątkach Kaszub, Pomorza i Polski. Z Borzyszków wracaliśmy przez Piaszno, Tuchomie i Tuchomko, Bytów i Parchowo do Sulęczyna, by następnego dnia po niedzielnej sumie, odprawionej przez ks. Antoniego Peplińskiego, a także niemal odpustowym obiedzie rozjechać się do domów.

 

39. Spotkanie rodu Aubracht Prądzyńskich. Ryszard Prądziński

Po wielu latach przerwy Prądzyńscy zorganizowali w tym roku zjazd rodzinny. Pierwszy duży zjazd rodziny Prądzyńskich miał miejsce w czerwcu 1987 roku w Prądzonie i został opisany w miesięczniku „Pomerania” (nr 9/1987). Od tego czasu odbywały się mniejsze, liczne rodzinne spotkania o charakterze lokalnym. W 2015 roku z pomysłu Ryszarda (Aubracht) Prądzińskiego z Gdyni i Grzegorza (Aubracht) Prondzińskiego z Bytowa odbył się zjazd potomków Mikołaja Prądzyńskiego (1842–1925) oraz przedstawicieli innych gałęzi rodu. Na miejsce spotkania wybrano ośrodek kolonijno-wczasowy „Miechowice” koło Kłączna (w gm. Studzienice).

 

40. Listy

 

 

42. Zrozumieć Mazury. Sowiróg. Waldemar Mierzwa

Wielki dąb, kilka rozłożystych lip, zdziczałe grusze, bzy i śnieguliczki, resztki fundamentów, nasyp nad jeziorem, do którego przybijały łodzie rybaków, i uporządkowany niedawno cmentarzyk, to wszystko, co pozostało po wsi Sowiróg w Puszczy Piskiej. Ernst Wiechert (1887–1950), literacki piewca Mazur, umieścił w niej akcję swojej najwybitniejszej powieści Dzieci Jerominów.

Wiechert urodził się w leśniczówce w Piersławku nieopodal Piecek, stanowiącej służbowe mieszkanie jego ojca. Dzieciństwo spędził wśród mazurskiego ludu, lasów i jezior. Nieobca była mu puszczańska osada Sowiróg nad Jeziorem Nidzkim, „położona pod 22 stopniem długości wschodniej oraz 53 i ½ stopnia szerokości północnej”, między Zamordejami, gdzie autor bywał u wuja, a Jaśkowcem, w którym urodził się ojciec.

 

44. Wësziwk, kaszëbizna i wòjnowé przeżëca... Dariusz Majkòwsczi

Czekawi gòsce, filmë na témë wôżné dlô Pòmòrzô i fùl zala òbzérników. W lëpińcu i zélnikù w gminie Żukòwò piąti rôz òdbéł sã Festiwal Kaszëbsczich Filmów.

Latosy Festiwal zaczął sã òd pòkôzaniô filmów, jaczé prezentowałë lëdowé ùtwórstwò. „Na Kaszëbach” z 1961 r. wôrt bëło òbezdrzec chòcle dlôte, że wëstãpòwałë w nim sostrë Jadwiga i Zofiô Ptach – mésterczi wësziwkù z Żukòwa. Na pòdobną témã béł drëdżi film „Hafciarska tradycja Żukowa” z 2015 r. Na zakùńczenié pierszégò dnia ùczãstnicë zéńdzeniô òbezdrzelë jesz dokôz „Kaszubi w Kanadzie” i mielë leżnosc pògadac z gòscama, chtërnyma bëlë prawie bòhatérowie tegò filmù, przedstôwcowie òntarijsczich Kaszëbów.

 

46. „Chałupy welcome to...”. Sławòmir Lewandowsczi
Zatropòwóné drodżi, wëfùlowóné wanożnikama banë, felënk môlów w hòtelach i pensjónatach a zalëdzoné jaż do sztrądów pieglëszcza, pòprzedzelóné farwnyma parawanama. To òbrôzczi z latoségò feriowégò sezonu na wëbrzeżim, chtëren z pòzdrzatkù turisticzi mòże ùznac za ùdóny. Jak co rokù je równak na co pònarzekac, gwësno w nôdzeji, że w przińdnym rokù mdze lepi.
Pòlsczé wëbrzeżé bez wątplëwòtów przënôlégô do nôsnôżniészich w Eùropie. Rozmajitosc rodë, bòkadnô kùlturowô i historicznô spôdkòwizna czë mòżlëwòta ùprôwianiô wòdnëch spòrtów na snôdczich wòdach Pùcczi Hôwindżi sprôwiają, że rok w rok przëjeżdżiwają tuwò tësące turistów. Chòc wiodro nié wiedno nãcy, równak naje wëbrzeżé przëcygô jak magnés. Latos wëpòczink w nym dzélu Bôłtu zastãpòwôł téż wëjazdë w niegwësné i niebezpieczné partë pôłniowi Eùropë czë nordowi Africzi.

 

47. Wczasowe rekordy. Ryszard Struck

Tym, którzy przyjeżdżają na urlop do Jastarni od co najmniej 30 lat, przyznaje się medale „Długoletnim wczasowiczom”. Prawdopodobnie w każdej miejscowości turystycznej można znaleźć takich urlopowiczów, którzy przyjeżdżają do niej od kilku, kilkunastu lub nawet kilkudziesięciu lat. Jednak to właśnie w Jastarni postanowiono docenić wybór miejsca wypoczynku, wybór ponawiany przez nich z każdym rokiem.  

 

48. Ostatni skrawek wolnego pogańskiego Pomorza. Jacek Borkowicz

Podróżni udający się na plaże Sassnitz lub na historyczny przylądek Arkony, wjeżdżając od strony Stralsundu, omijają miasteczko Garz. Prawda, nie ma ono dostępu do morza, co na wyspie Rugii, z jej niezwykle skomplikowaną linią wybrzeża, wydaje się jakimś wynaturzeniem. Ale przecież i tu widać wały potężnego słowiańskiego grodziska, zachowane w całości, a nie w połowie, jak te arkońskie. Od niego zresztą pochodzi nazwa miejscowości: Garz to zniemczony wariant Gardźca czyli Grodźca – jak brzmiałoby imię miasta w standardowej polskiej wymowie.

 

49. Chodzić jak w marzeji. Maria Pająkowska-Kensik

Znowu mam kłopot z wyborem, a właściwie ustaleniem tytułu dla swojego powakacyjnego felietonu. Powinien intrygować, zachęcać do przeczytania, ale też nawiązywać do głównej myśli. Myśli są rozliczne, która główna?

W każdym dniu tyle się dzieje, również na moim Kociewiu. Polecam przynależność do grupy „uczestników w kulturze” , którzy nie znają (tj. nie używają) słowa „nuda”. Nawet gdy coś wydaje się monotonne, może zbyt rozciągnięte w czasie, jest czas na refleksje, na myślenie równoległe, na twórczą pracę wyobraźni. Nie wszystko musi, nawet nie powinno, być dynamiczne, spiętrzone, kreatywne. Szczęśliwi, którzy nie muszą się śpieszyć, mogą smakować życie, dostrzec odcienie piękna, dobra. No tak, ale kochać – powinni się jednak śpieszyć, zdaniem nie tylko poety...

 

49. Borowiacka sztuka ludowa i muzyka w Trzebiatowie. Maria Ollick

Podczas imprezy folklorystycznej „Sąsiady” organizowanej przez Trzebiatowskie Towarzystwo Kultury zaprezentował się zespół Frantówki Bysławskie oraz grupa borowiackich twórców. Zostaliśmy zaproszeni przez ośrodek kultury w Trzebiatowie. Była to okazja do pokazania naszego dorobku kulturowego, dziedzictwa i współczesnego oblicza kultury Borów Tucholskich. Impreza ta od wielu lat odbywa się na przełomie czerwca i lipca. Uczestnictwo Borowiaków w tym wielokulturowym święcie było wynikiem wcześniej nawiązanych kontaktów artystycznych (wystawy H. Kaczanowskiej i Z. Korytowskiego).

Trzebiatów (pow. gryficki, woj. zachodniopomorskie) to miasto z bogatą i zawiłą historią, w której powojenny okres spowodował zawirowania kulturowe i tożsamościowe. Mieszkańcy to społeczność wielowyznaniowa, o wielu korzeniach narodowościowych i etnicznych – polskich, ukraińskich, łemkowskich i niemieckich.

 

50. Réza szpùrama ksãdza Heyczi

Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenie ògłosëło 2015 Rokã Ksãdza Léóna Heyczi. Ju przez pierszé miesące tegò rokù òdbëło sã wiele wëdarzeniów z tim sparłączonëch, midze jinszima malarsczi plener, naùkòwô kònferencjô, wieczórnice, lëteracczé i recytatorsczé kònkùrsë. A Pùbliczné Gimnazjum miona Kaszëbskò-Pòmòrsczich Pisarzi w Lëzënie zòrganizérowało rézã szpùrama ks. Heyczi.

Westrzódka rézowników bëlë m.jin. lëzëńsczi pisarze Zbigórz Klotzka i Féliks Sykòra, kòòrdinator nôùczi kaszëbsczégò jãzëka w pòmòrsczim wòjewództwie Józef Bòdio i jô jem béł. W drogã rëgnãłë jaż trzë nafùlowóné, w wikszim dzélu szkólnyma i gimnazjalëstama, aùtobùsë.
 

52. Lektury

 

54. Słonecznô òszalałosc. Edita Jankòwskô-Giermek, Marta Miszczak

Czerwińc. Pòczątk lata. Słoneczny, cepłi dzéń. Lëdzy nie je za wiele. Na ùrzmie, pò lewi starnie, robi cãżczi sprzãt. Kòszałkòwò rëchtuje sã, żebë przëjimnąc nowëch gòscy. Czëc leno las, maszinë i kôrbiónkã. Robimë zmianë na górce, na chtërny ùczą sã pùrgac môłé dzecë. Chùdzy bëła kąsk za przidkô – dolmaczi nama miéwca spòrtowégò centrum Ireneùsz Kòszałka. Je widzec, że jegò Kòszałkòwò òb lato nie spi.

Kòszałkòwò – nôwikszi na Pòmòrzim stok dlô pùrgôczów – òstrzódk ùmôlowóny pòd ùrzmama górë Wieżëcë, nôwëższi na Kaszëbach i téż w całi Strzódkòwòeùropejsczi Niżawie. Historiô centrum Kòszałkòwò sygô rokù 1970, czej òjc Ireneùsza – Józwa Kòszałka – wënajął pierszą jizbã dlô gòscy, chtërny chcelë òbôczëc snôżotã môla. Pózni zrëchtowelë pierszą górkã do pùrganiô i tak lëdze mòglë pòznac òkòlé òb zëmã.

 

56. Niemiecka piłka w stanie wskazującym? Janusz Kowalski

Polska (41. w rankingach) wygrała 11 października 2014 r. z Niemcami (lider rankingów) 2:0. W opiniach o tym meczu piłki nożnej głównie zastanawiano się nad tym, dlaczego wygraliśmy. A przecież ważne jest także równorzędne pytanie: Dlaczego Niemcy przegrali?

W winnej strefie Europy (Półwysep Iberyjski, Francja oraz francuskojęzyczne części Belgii i Szwajcarii, Włochy i Grecja) świętuje się winobrania, ale przedmiotem świąt są grona winorośli, a w mniejszym stopniu wyciskane (mówiąc prymitywnie) z nich wino. Ponadto są to święta tylko regionalne, np. w szwajcarskim kantonie Neuchâtel we wrześniu.

Na wschód od Odry i Nysy z przedłużeniem do wschodnich Alp, a na północy aż po kraniec Norwegii rozciąga się europejska strefa wódczana. W niej pije się równo w piątek i w świątek, więc nie ma specjalnych świąt okowity czy np. wiśniówki.

 

57. Dom w kaszubskiej pieśni. Z Aleksandrą Kucharską-Szefler i Witosławą Frankowską rozmawiała Bogumiła Cirocka

Kaszuby w pieśni artystycznej / Kaszëbë w artisticzny piesnie / Kashubia in Art Song, wykonawcy: Aleksandra Kucharska-Szefler (sopran), Witosława Frankowska (fortepian), Wojciech Winnicki (tenor), Szymon Morus (skrzypce), realizacja, cyfrowa edycja i mastering nagrań: Studio MTS Mariusz Zaczkowski, koncepcja albumu i wstęp: Witosława Frankowska, konsultacja językowa: prof. Jerzy Treder, przekłady: W. Frankowska, E. Kamiński, J. Ward, projekt graficzny albumu: Joanna Bogusz, zdjęcia: Bartosz Sójka.

 

Pomerania: Niedawno ukazał się dwupłytowy album Kaszuby w pieśni artystycznej. Jak to się stało, że stworzyłyście – bo jak rozumiem, jest to wasze wspólne przedsięwzięcie – ten album?

Aleksandra Kucharska-Szefler: W życie wykładowców akademickich wpisany jest nieustający rozwój zawodowy, a co za tym idzie, praca nad tworzeniem dzieła artystycznego…

Witosława Frankowska: Nie umniejszając kwestii, że z wiekiem rodzi się w nas potrzeba pewnych podsumowań…

AKS: Koncepcja albumu jest dziełem Witki, ja wyraziłam tylko kilka życzeń co do utworów, na których prezentacji szczególnie mi zależało. Praca nad płytą, choć czasochłonna, przysporzyła nam wszystkim (w nagraniu uczestniczył również tenor Wojciech Winnicki i skrzypek Szymon Morus) wiele radości, w obliczu której sprawa przyszłej habilitacji zeszła na dalszy plan. Znacznie ważniejsze stało się w miarę pełne przedstawienie tytułowego zagadnienia. Doszło do tego, że wobec konieczności dokonania wyboru (jedna płyta nie udźwignie 100 minut muzyki) nie potrafiłyśmy zrezygnować z żadnej pieśni, i zdecydowałyśmy się dograć jeszcze część materiału na drugą płytę. Dzięki temu na pierwszej można prześledzić ślady inspiracji kaszubską pieśnią ludową, na drugiej zaś wsłuchać się w kwintesencję kaszubskości, czyli muzykę Jana Trepczyka, bez której obraz pieśni artystycznej byłby zdecydowanie niepełny.

Pomerania: Album, o którym mówimy, znakomicie dopełnia Muzykę Kaszub. Materiały encyklopedyczne (Gdańsk 2005) o materiał ilustracyjny, dźwiękowy. Miałaś zatem, Witko, jako redaktor, też swój interes w publikacji tego dzieła...

WF: Naturalnie, i bynajmniej się tego nie wypieram. Myślę, że udało się nam całkiem zgrabnie zilustrować hasło: „muzyka inspirowana folklorem kaszubskim” w odniesieniu do pieśni solowej.

Pomerania: A jak przebiegała sama praca nad płytą?

WF: Miałyśmy wiele szczęścia, współpracując ze znakomitym reżyserem dźwięku, Mariuszem Zaczkowskim ze Studia MTS, który dołożył wszelkich starań, by należycie wybrzmiała każda nuta, każda spółgłoska, by wszystkie proporcje między głosem a instrumentem zostały zachowane. Nie kto inny, tylko on podczas żmudnych godzin w studiu umiał nas rozchmurzyć, rozbawić, ale i należycie zmotywować. Ostateczny kształt płyty to w dużej mierze jego zasługa.

Pomerania: Słyszałam, że płyta ma swego mecenasa.

WF: Sponsorem strategicznym wydania albumu (uczelniane środki na habilitację mogły pokryć zaledwie skromną część kosztów) został mąż Oli, Tadeusz Szefler, który uznał, że i repertuar, i cały nasz projekt jest tego wart. Zapamiętałam jego słowa, iż jedni budują domy, inni udają się w podróż dokoła świata, a domem Oli była zawsze muzyka i on chciałby taki dom wraz z nią postawić.

 

60. Na miónczi z wiatrã. Òdj. Arkadiusz Wegner

 

61. Klëka

 

67. Instrukcjô òbsłudżi abò nowô miotła. Tómk Fópka

– Wezkôj mie to rozësadzë, jo? – pòprosza mòja białeczka, czej ju mia sokù z brzadu narobioné a chca statczi òmëc. Nibë letkô rzecz do zrobieniô, ale... Żódnégò dinksa do przëcësnieniô. Ani òdkrãcëc, ani wëcygnąc. Nie jidze z mòcë. Prosbów statk nie słëchô. „Òjcze nasz” téż nie pòmôgô. A białka czekô...

Jidze to za pierszim razã włączëc zdrzélnik, radio, kómpùter? Wierã jo, tec kòżdi taczi statk mô knąpã z òglowò znónym kòleczkã z górë sztriczkã przebòdłim, tam-sam òpisóną w anielsczim dialekce kaszëbsczégò jãzëka POWER, nie wiedzec czemù – bez labializacje. Krãtë-wãtë sã zaczinają, ga w môl symbòlów, malënków sã pisze. W całoscë, żlë jidze ò zesadzenié do grëpë jaczégò SDB, to je statkù doma brëkòwnégò (pòl. AGD) – produceńcë ùszczestlëwiwają kùpiającëch rozmajitima instrukcjama.

 

68. Naju pëlckòwsczi jiwer z lesnym. Rómk Drzéżdżónk

Do najégò, chòc zataconégò na zbërkù swiata Pëlckòwa, rozmajité wiescë ze swiata dochôdają. Slédnym czasã Pòlôszë jiwer mają, czë wziąć czë wziąść. A jenkù jo, żebë ti mackòwie w lëdzczi mòwie gôdalë, to je pò pëlckòwskù, tej bë jiwrów ni mielë, kò kòl naju mòże wząc a wzyc. Zôs niwczerô ze Szląska wiadło przëszło, że jaczis „złoti cuch” z drëdżi swiatowi wòjnë je nalazłi. Lëdze kòchóny, cëż to sã nie dzeje! Nicht gò jesz ni ma widzóné, a ju sãpë nad nim lôtają – a to Ruscë, a to naju starszi bracynowie w wierze, a to skôrb państwa na no złoto zãbë mô dłudżé. Żebë ti mackòwie wiedzelë, co më w Pëlckòwie za skôrbë mómë. Chòcbë nen żôłti, wiôldżi jantar, co gò na zôczątkù swiata grif nasz w jedno z jezorów pëlckòwsczich wrzucył. Dzãka Bògù òni nie wiedzą, temù më, jak dopiérze, pòkù mómë.

Chòc tak do kùńca to téż nié, kò slédnym czasã z najim lesnym më jiwer mómë. Jednégò dnia, czej ma z brifką kòl mie w chëczach sedzelë a naju pëszny Pëlckòwiôczce, Andżelice Cëchòcczi, kibicowelë, w paradną jizbã wlôzł miedwiédz…

 

IV òbkłôdka. Mòje serakòjsczé miesące. Séwnik. Jarosłôw Kroplewsczi

 

 

Joomla Templates - by Joomlage.com