Rozmiar czcionki:

2. Od redaktora

Niedawno mogliśmy uczestniczyć w dwóch ważnych wydarzeniach, które mają co najmniej jedną wspólną cechę – są powrotem do przedsięwzięć i miejsc, które przez lata przyniosły naszemu regionowi wiele dobrego.

Najpierw, pod koniec kwietnia, udało się wskrzesić tradycję organizowania Spotkań Pelplińskich, które skupiały inteligencję pomorską i były ważną platformą wymiany myśli między świeckimi a duchownymi. Wydarzeniu nadano nową nazwę: Areopagu Pelplińskiego. Zarówno uczestnicy Areopagu, jak i jego organizatorzy – władze diecezjalne i zrzeszeniowe – podkreślali, że warto kontynuować tę wznowioną tradycję.

Miesiąc później, 30 maja, zakończyła się rewitalizacja i gruntowny remont chëczë pomorańców w Łączyńskiej Hucie. Podczas uroczystości, które odbywały się z tej okazji, prezes ZKP Łukasz Grzędzicki mówił, że dla środowiska Zrzeszenia, a w szczególności dla  Klubu Studenckiego Pomorania, ta chëcz to miejsce „szczególne, symboliczne a nawet legendarne”. Przez dziesiątki lat integrowali się tutaj, bawili, ale i dyskutowali o sprawach ważnych dla przyszłości regionu działacze kaszubsko-pomorscy, zwłaszcza młodzi. Cieszymy się, że chëcz wróciła do życia. To dobra wiadomość nie tylko dla jej gospodarzy, czyli gdańskich pomorańców. Z pewnością wiele jeszcze dobrych pomysłów zrodzi się tu podczas formalnych lub nieformalnych spotkań.

3. Wrócëła wôżnô tradicjô. DM

Pierszi Pelplińsczi Areòpag (pòl. Pelpliński Areopag) ju za nama. Bëła leżnosc do dialogù dëchòwnëch i swiecczich liderów kaszëbskò-pòmòrsczi rësznotë a téż czekawô òbgôdka ò religijnoscë Pòmòrzô. Żôl, że frekwencjô nié za wiôlgô…

W dniach 24–25 łżëkwiata òdbéł sã Pelplińsczi Areòpag – dwadniowô kònferencjô ò religijnoscë Pòmòrzô. Jednym z ji òrganizatorów bëło Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié. Pòdług jegò przédnika miała to bëc przede wszëtczim leżnosc do òbgôdczi ò wôżnëch dlô najégò regionu sprawach i do nawzôjnégò pòznaniô sã: Pòtrzébny je dialog midzë lëdzama, jaczi bierzą ùdzél w sztôłtowanim dzysdniowi kaszëbskò-pòmòrsczi rësznotë. Mùszimë kôrbic ò tradicji i przińdnoce Pòmòrzô. Pelplin jakno dôwnô stolëca chełmińsczi diecezji zdôwô sã nama bëlnym placã do taczégò pòtkaniô. Areopag mô bëc môlã zéńdzeniô sã swiecczich z dëchòwnyma, môlã wëmianë mëslów – pòdczorchiwôł òbczas kònferencji Łukôsz Grzãdzëcczi.

Ùczãstników przëwitôł w Diecezjalny Bibliotece w Pelplinie ks. bp Riszard Kasyna, chtëren wspòmnął ò dłudżi historie Pelplińsczich Zéńdzeniów (pòl. Spotkania Pelplińskie), jaczé bëłë pòdług niegò bùchą nôùkòwégò òkrãżô stolëcë chełmińsczi diecezji. Jak rzekł, Pelplińsczi Areòpag mô zôs przëwróconé tã tradicjã.

4. Pòmòrańcë zôs mają dodóm

Chëcz w Łątczińsczi Hëce 30 maja znôwù òtemklë, i to ùroczëstô! Ten òsoblëwi dlô Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô môl òstôł do czësta wëremòntowóny i òddóny do ùżëtkù nôleżnikóm Klubu Sztudérów Pomorania. Dlô wiele dzysdniowëch dzejôrzów to plac – jak gôdają – „legendarny”. W niejednym sercu prawie tuwò ùrodza sã miłota dlô kaszëbiznë, a czasã i do przińdnégò chłopa abò przińdny białczi.

5. Co je dobré dlô mieszkańców? Pioter Léssnawa, Dariusz Majkòwsczi

Serakòjce są jedną z niewielnëch gminnëch wsów, gdze donądka nie dzejają niżódné supermarketë ani diskòntë. Je to dzywné tim barżi, że mómë do ùczinkù z dosc wiôlgą (kòl 7 tës. mieszkańców) môlëzną.

Bògactwã Serakòjc je môlowi hańdel, jaczi warô òd cziles pòkòleniów – môłé krómë, baro czãsto familijné, w jaczich wespółrobią chłop z białką abò starszi z dzecama. Tak to wëzdrzi òd lat. Nie brëkùjemë Biedronczi ani jinëch wiôldżich krómów. I nie chcemë jich, cobë tegò, co mómë, nie stracëc – gôdô wójt Serakòjc Tadéùsz Kòbiela. Pòdług niegò dzysdniowi system hańdlu pòmôgô w rozwiju môlowi solidarnoscë, bò jeden kùpiwô òd drëdżégò. Hańdlôrz pòmôgô zarobic rzemiãslnikòwi, a rzemiãslnik hańdlôrzowi. A markete są zainteresowóny leno nafùlowanim swòjich miészków. Jich wpùszczenié òznôczô dżiniãcé mniészich krómów, a co za tim jidze, rosniãcé lëczbë lëdzy bez robòtë – pòdczorchiwô wójt.

Tadéùsza Kòbielã pòpiérô Marek Theus, prezes zarządu MerCo Sp. z o.o., znajôrz pòmòrsczégò hańdlu, dobiwca nôdgrodë „Firmy Rodzinne” wrãcziwóny przez Newsweek Polska. Wójt baro dobrze czëje, że lokalny biznes nanëkiwô sóm sebie i sóm sebie chroni. W Serakòjcach je wiele ùsłëgòwëch firmów: stolarsczich, bùdowlanëch, hańdlowëch, gastronomicznëch. Wiãkszosc z nich to familijné firmë. Czãsto swòje ùsłëdżi wëkònywają gdzes bùten, ale zarobioné dëtczi inwestëją ù sebie i swòjima dëtkama zmòcniwają bùdżet gminë. Wspiérają gò pòdatkama i inwesticjama. Kùpiwają òd sebie nawzôj. Dzãka temù pieńdze nie trôfiają bùten – przekònywô.

Czë felënk diskòntów ni mô równak cëskù na przistãp mieszkańców do rozmajitëch produktów i jich prizów? Czë w Serakòjcach mòże wszëtkò kùpic i nie zapłacëc wiãcy jak w jinëch placach? Colemało dô sã ù nas kùpic dobri, môlowi produkt. Na sprawùnczi przëjéżdżają téż lëdze z bùtna, z jinëch gminów. Żebë wszëtkò bëło do dostaniô w krómach, nie są brëkòwné diskòntë. W 90. latach bëło jinaczi, ale terô mómë dosc swòjégò kapitału. Mómë lëdzy, co twòrzą mòcné firmë – òdpòwiôdô T. Kòbiela.

8. Kulinarne piękno. Andrzej Busler

Od kilku lat w Polsce coraz popularniejsza staje się sztuka carvingu, czyli rzeźbienia w owocach. Korzenie ma ona na dalekim wschodzie – w Chinach, Japonii i Tajlandii. W ostatnim z tych krajów carving uznaje się za dziedzictwo narodowe, a jego elementów uczy w szkołach podstawowych. W Polsce liderami w tej dziedzinie są Paweł Sztenderski i Grzegorz Gniech pochodzący z Kaszub.

Pierwsze wzmianki o fantazyjnym, artystycznym wycinaniu owoców i warzyw pochodzą z Chin z okresu panowania dynastii Tang (VII–X w.). Rozkwit tej sztuki miał miejsce podczas rządów dynastii Song (X–XIII w.). Nieco później carving stał się popularny w Tajlandii (XII–XIV w.). Początkowo był zarezerwowany dla wyższych sfer. Zdarzały się przypadki wykonywania kary śmierci za praktykowanie carvingu poza pałacem. Na szczęście w późniejszych latach ta ciekawa sztuka stała się dostępna wszystkim obywatelom Tajlandii, a w ostatnich latach dotarła także do Polski. Na razie w naszym kraju jest jednak dość mało znana. Chcąc zgłębić temat, udaję się do siedziby Instytutu Sztuki Carvingu w Wejherowie.

 

11. Gdański Airport City. Sławomir Lewandowski

Lotniska pełnią w XXI wieku taką samą funkcję, jaką pełniły porty morskie w wieku XVI. To wokół nich rozwijały się miasta, prowadzona była wymiana handlowa, tętniło codzienne życie. Dzisiaj tę rolę zaczynają odgrywać lotniska. Również port lotniczy w Gdańsku.

Dynamiczny rozwój transportu lotniczego oraz infrastruktury lotniskowej sprawia, że rośnie znaczenie otoczenia portów lotniczych jako lokalizacji biznesowych. W dużych portach lotniczych i na przyległych do nich terenach, zazwyczaj dotąd niezagospodarowanych, powstają nowe miejskie dzielnice będące doskonałym miejscem do prowadzenia biznesu. W ten sposób w obrębie lotniska rosną miasteczka zwane potocznie „Airport Cities”. Skupiają one różnorodne formy usług adresowanych zarówno do podróżnych, w tym głównie do pasażerów biznesowych, jak i do mieszkańców pobliskich aglomeracji.

 

12. Zéńdzenia ù Méstra Jana. Jón Trepczik w ùbecczich zôpiskach do 1956 r. (dzél 2). Słôwk Fòrmella

Pò wëbùchù II swiatowi wòjnë Méster Jón wrócył na kaszëbską zemiã. Wiadła ò tim mòżemë nalezc midzë jinszima w pismionie z 6 łżëkwiata 1955 r. wësłónym przez przédnika kartësczégò ùrzãdu bezpiekù do wëszëznów bezpieczi w Wejrowie. Bëło òno òdpòwiedzą na kąsk wczasniészą prosbã ÙB z Wejrowa ò przeprowadzenié dokładny wëdowiédzë na témã Jana Trepczika. Wejrowskô bezpieka, co w pòłowie piãcdzesątëch lat XX wiekù krëjamno dozéra Méstra Jana, chca ùdostac òd kartësczich „towarzëszi” jegò pòdrobną charakteristikã, w chtërny zamkłé miałë bëc wiadła tikającé sã jegò dzejaniégò, przënôleżnotë do òrganizacjów i jegò òdnieseniô do Pòlôchów òb czas wòjnë.

 

14. Kłopoty z Klio czy Klio ma kłopoty? Stanisław Salmonowicz

W starożytnej Grecji muzami nazwano bóstwa opiekuńcze ludzkich dokonań, twórczości, sztuki. W sumie muz było dziewięć, były muzy poezji, muzyki, tańca, astronomii i filozofii, a wśród nich Klio, muza historii, czyli historiografii, muza tych, co piszą o historii dawnej czy świeżo przeżywanej. Czy działa nadal bóstwo opiekuńcze historyków, można dziś wątpić. Rozmaicie oczywiście z historykami przez wieki bywało, nieraz służyli i nadal służą swoim władcom czy narodom, opiewając sukcesy, ukrywając klęski i nędzne postępki.

W XX wieku, niekoniecznie może wyłącznie na chwałę kultury, narodziły się dwie nowe, rzekomo wspaniałe, ale potężne muzy naszych czasów: kinematografia, czyli przemysł filmowy, oraz telewizja. Obie te muzy czy nie muzy dziś panują głównie nad umysłami ludzi, określają ich spojrzenie na świat, na przyszłość i na przeszłość. Już w 1931 r. pisarz rosyjski Ilia Erenburg, który miał talent do lapidarnych sformułowań, nazwał światowe centrum kinematografii, Hollywood, „fabryką snów”. Możemy się oczywiście pytać, czemu miałoby to szkodzić poważnym adeptom sztuki czy fachu spod znaku Klio? Otóż od lat obserwując zmienne sytuacje kształtujące obrazy przeszłości w skali globalnej, a głównie w optyce spraw polskich, mam tu (podobnie jak i wielu moich kolegów) – wrażenia mieszane, w sumie niekoniecznie pozytywne.

 

16. Ta kôłbasa mie szmaka. DM

No era una salchicha de Kaszubi / To nie bëła wòrzta z Kaszub – taczi téater przërëchtowelë sztudérowie Institutu Romańsczi Filologie Gduńsczégò Ùniwersytetu wespół ze Sztudérsczim Nôùkòwim Kòłã Iberisticzi.

22 maja pòjachôł jem na Filologiczny Wëdzél GÙ nié do kùńca gwës, czë dobrze robiã. Plakat za baro mie sã nie widzôł, titel jaczis dzywny… Na szczescé pòsłëchôł jem zachãtów prof. Danutë Stanulewicz i baro ji za to dzãkùjã. Pò pierszé za to, że doznôł jem sã, że nawetka na amatorsczi pòkôzk rëchtowóny przez sztudérów (i to nié aktorstwa) mòże przińc pò prôwdze fùl lëdzy. Jeżlë nawetka sztótama ten felënk profesjonalnégò przëszëkowaniô bëło widzec, to równak ni miało to niżódnégò cëskù na zabawã i pòzytiwny òdbiér całoscë. Przepis na to béł taczi: bëlnô kòmediowò-kriminalnô akcjô, wiôldżé zaangażowanié wszëtczich ùczãstników widzawiszcza, dobrô ùdba na wcyganié do akcji pùbliczi (co pôrã minut aktorzë pòjôwielë sã midzë nama, zadôwelë pitania) i tekst tak napisóny, że pòd kùńc przedstôwkù człowiek do czësta zabéł, że dokôz je gróny w baro słabò mù znónym szpańsczim jãzëkù. Aktorzë pòwtôrziwelë te same zdania pò pôrã razy (ale tak, że akcjô nick nie tracëła na chùtkòscë), swòją grą pòkazywelë to, ò czim gôdelë, do te na ekranie pòjôwiałë sã malënczi, chtërne pòmôgałë wszëtkò zrozmiec. Mòżna blós pòwinszowac taczi ùdbë i pòdpòwiedzec Kaszëbóm, co rëchtëją dokazë na binã, że dô sã pëszno sparłãczëc téater z ùczbą jãzëka.

 

17. Kaszubskaksiazka.pl w nowëch ruchnach

16 maja minãłë trzë lata òd pòwstaniô internetowi ksãgarnie www.kaszubskaksiazka.pl. Z ti leżnoscë do kùńca czerwińca dostóniemë 10% rabatu na wszëtczé ksążczi.

Zmienił sã téż graficzny wëzdrzatk starnë. Òstało dodóné czile nowëch mòżlëwòtów, np. szëkba wszëtczich pùblikacji dónégò aùtora, bezpòstrzédné sparłãczenié z Facebookã. Są téż nowé załóżczi – „idealne na prezent”, „bestsellery”. Ùnowionô starna je dopasowónô do smartfónów i jinëch przenosnëch ùrządzeniów, bò widzymë, że wiele lëdzy kùpiwô prawie na taczi ôrt. Dlôte jesmë mùszelë kąsk graficzno „òdchùdzëc” Kaszëbską Ksążkã, żebë chutkò sã òtmikała – tłómaczi Ana Dunst z Wëdôwiznë Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô.

 

17. Mój wnuk chudożnik. Zyta Wejer

Dziś żam grzebałóm we swojych szpargałach, co jych móm całe mniechi, ji derłóm, co sia dało!

Toć musiałóm, bo jinaczi zgina wew tim bajzlu. Nó jó, ale patrza, czi moga podrzyć abo podskasiyć łogań timi papjyrziskami czi niy. Patrza, a tu je nagryzmolóni wjyrsz wnuka na Dziań Matki, chtóran łón przisłał córce, eszcze jak sztudyrował. Jak łón był na studjach, to psisał wjyrsze, malował, śpśywał, grał na gitarze, istorni chudożnik! Chudożnik to je po rusku artysta. Jó, chudi to łón był, ale żebi zara artysta? Ale czego to babka nie wimiśli o swojim wnuku?

 

18. Krajobraz nasz powszedni. Kazimierz Ostrowski

Jakiś czas temu w wiosce położonej nad jeziorem pojawił się dom letniskowy z jaskrawo niebieskim dachem, tak charakterystyczny, że dla turystów stanowił punkt orientacyjny. Bardziej wrażliwych po prostu kłuł w oczy i irytował. Może z tego powodu, a może zbieżność czasu była przypadkowa, Rada Gminy w Chojnicach uchwaliła, że budownictwo na jej terenie musi spełniać pewne normy estetyczne. Ludzie żartowali, że wójt nie lubi niebieskiego koloru. Tak czy inaczej był to rzadki przypadek ustanowienia prawa lokalnego porządkującego przestrzeń publiczną. Co prawda, plany zagospodarowania przestrzennego uchwalane przez samorządy też wprowadzają określone reguły, ale czy ktoś słyszał, by zabraniały psuć i oszpecać środowisko?

 

18. Krôjmalënk naj codniowi. Tłóm. Bòżena Ùgòwskô

Jaczis czas temù w leżący nad jezorã wsë pòstawilë letniskòwą chëcz z tak sklëniącym mòdro dakã, tak wëapartniwającym sã, że dlô letników béł òn òdniesenim do czerowaniô sã pò òkòlim. Co wrażlëwszich razył w òczë i grôł jima na nerwach. Mòże to bëło leżnoscą, a mòże przëtrôfk, że w tim samim czasu Rada Gminë w Chònicach ùchwôlëła, że w ji òbéńdze bùdowiznë mùszą bëc dopasowóné do przëjãtégò esteticznégò szëkù. Lëdze so szpôsowelë, że wójt nie lëdô mòdri farwë. Co bë nie rzec, béł to rzôdczi przëpôdk wprowadzeniô môlecznégò prawa, jaczé òdnôszô sã do wëzdrzatkù pùblicznégò òbrëmia. Nót je przëznac, że ùchwôloné przez samòrządzënë planë òbrëmiennégò zagòspòdarowaniô téż zòbòwiązywają do stosowaniô przëjãtëch zasadów, ale czë czuł chto, bë zakôzywałë psëc i paskùdzëc strzodowiszcze?

 

20. Notatki z podróży wewnętrznych prof. Józefy Wnukowej. Małgorzata Dorna

Swoje artystyczne i prywatne życie związała z Trójmiastem, współzakładała w latach 50. tak zwaną szkołę sopocką. Józefa Wnukowa była nie tylko wykładowczynią i profesorem Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych w Gdańsku (pracownia tkaniny dekoracyjnej i malarstwa), ale także uczestniczyła w odbudowie gdańskiej starówki, z pietyzmem odtwarzając polichromie i malarstwo naścienne renesansowych kamienic oraz pracując przy rekonstrukcji plafonu sieni w Ratuszu Głównomiejskim. Zajmowała się głównie malarstwem pejzażowym, martwą naturą, sztuką przedstawiającą. Do jej najbardziej znanych cykli – pokazywanych w galerii Związku Polskich Artystów Plastyków w Gdańsku, w sopockim Biurze Wystaw Artystycznych i w Pałacu Opatów w Oliwie – należały impresje na temat ptaków i pejzaży okolic Chmielna oraz malarskie „notatki” z wędrówek Jarem Raduni. Fascynowały ją także dalekie wyprawy: do Chin i Wietnamu, na północ Europy, a także podróże szlakiem Conradowskim, na pokładzie statku Artur Grottger. Planeta Ziemia stała się dla mnie wielkim Dziełem Sztuki. (…) Mam do dzisiaj poczucie, że byłam świadkiem jakiejś wielkiej harmonii w naturze. Czułam zależność kształtów i ich barw od miejsca na mojej drodze, z którego dane mi było je oglądać – pisała po powrocie z jednej ze swych dalekich podróży.

 

22. Òsada ze snieniów. Matéùsz Bùllmann

Gmina Pùck zaczinô stojec historią ë to tą nôdôwniészą. Dzejô ju w Rzucewie Òsada Lowców Zélińtów (pòl. Osada Łowców Fok), chtërny żëlë tam wiele tësący lat dowsladë. Terô henëtny ë letnicë mògą téż zazerac do Òsadë Slowianów (pòl. Osada Słowiańska), co mieszkelë tu wicy jak tësąc lat przed nama. Gród pòwstôl w Slawùtowie.

Trafic tam mòże nie je baro letkò, równak je w tim pòmòc. Czej jedzemë wòjewódzką szaséją nr 216 z Rédë na Hél, tej we wsy Slawùtówkò mùsz je skrącëc w lewą starnã. Chòc asfaltowô, ale wązëchnô stegna cygnie ju w stronã òsadë. Tu ju drãgò sã zgùbic, bò mómë prowadników. Co jaczis czas w rowie, na krziżówkach, stoją drzewiané pòstacje. Wòjarze, bialczi ë nawetka dzôtczi jidą w starnã, w jaką më téż sã wëbiérómë. Rzezbë ju przenôszają nas w czas, ò chtërnym òpòwiôdô ta nowô atrakcjô òkòlégò. Òstalë zrëchtowóné òbczas pleneru na placu bùdowë òsadë. Czerëjącë sã za nima, ju pò 7 minutach jesmë na môlu. A jedze sã fëjn, nôprzód wedle pòlów ze zbòżim ë ląków, a tej tak jak przed tësącã lat, westrzód drzéwiãtów darzlëbsczi pùszczë.

 

24. Zrozumieć Mazury. Targ. Waldemar Mierzwa

„Poprzestawanie na małym i lekkomyślność powodują, iż Mazurowi brak bodźców do poważnego zarobkowania. Również zagrożony biedą, godzinami potrafi beztrosko wystawać nad brzegiem jeziora, przyglądając się, jak inni łowią ryby, zawsze też znajdzie czas na poświęcenie uwagi licznym wiejskim karczmom i niełatwo mu przejechać obok gospody, by do niej nie wstąpić. O przyszłości myśli jak najmniej; rzadko się zdarza, by oszczędzał, raczej przepuszcza wszystko, co właśnie posiada, a co dalej będzie, zawierza Stwórcy (…), a kiedy ściśnie bieda, pogodzony z losem potrafi poddać się nieuchronnemu biegowi spraw” – pisał niezbyt przychylny Mazurom, ale ojcowsko dla nich wyrozumiały Albert Zweck w pracy Masuren. Eine Landes- und Volkskunde.

 

26. Szukómë lëdowëch ùtwórców i rzemiãslników!

„Ginące rzemiosło na Kaszubach” to latosô pòdjimizna Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Ji ùdbòdôwôczã je Krësztof Falcman. To inicjatiwa, jaczi célã je ùchòwanié pamiãcë ò rzemiãsłach, chtërne na Pòmòrzim i Kaszëbach są corôz mni zwëskòwné. Jak ùretac òd zabôczeniô warczi, co dżiną na najich òczach? Skòrno niemòżlëwé je piastowanié niejednëch rzemiãsłów, chcemë je chòc ùdokùmentowac. I robimë to na òsoblëwi ôrt – gôdô Krësztof Falcman. Jem pòmëslôł, że do realizacje tegò projektu nôlepszô bãdze stôrô fòtograficznô technika na kliszach. Pò pierszé dlôte, żebë òddac dëcha dôwnëch czasów. Pò drëdżé, to téż fòrma achtnieniô lëdzy, jaczi piastëją stôré warczi, bò i më przë leżnoscë tegò projektu bãdzemë taczé dôwné rzemiãsło praktikòwac. Je taczé kaszëbsczé słowò: fòtoòdjimnik, co òkresliwô człowieka wanożącégò ze stôrim miechòwim aparatã òd wsë do wsë – dodôwô.

 

26. To są prësczé półtorôczi…

Tacą sã jesz pewno w niejednëch stôrëch szafach, pòd drzewianyma pòdłogama, w kùchniowëch czë ruchnowëch szpiniach… Fenidżi – dëtczi, jaczich ùżiwelë naju praópòwie za „prësczich” czasów. Na Kaszëbach znómë je do dzysdnia, kò spiéwómë ò nich w òbrazkòwi piosence pt. „Kaszëbsczé nótë”. Prôwdac zwią sã w ni półtorôkama abò półtrojôkama, ale to prawie jidze ò niemiecką walutã – piãc fenigów. Marczi i fenidżi ùżiwóné bëłë w całëch Niemcach òd 1873 rokù do 31 gòdnika 2001 rokù, czedë zastąpioné òstałë przez eùro. rd

 

27. Wenus i Apolonia. Jacek Borkowicz

Na gdańskim Zamczysku do 1945 roku zwarta zabudowa dochodziła do Kanału Raduni. Krzywe uliczki dawnej portowej dzielnicy zamieszkiwała wówczas najuboższa ludność miasta. Jedna z tych ulic, króciutka, przedłużenie Czopowej, nazywała się Krause Bohnengasse. Trudno tę nazwę dosłownie przetłumaczyć… ale zaryzykujmy: ulica Pomarszczonych Fasolek. Tak przynajmniej kojarzyć się mogła ówczesnym gdańszczanom. Dziwna nazwa z pewnością wzbudzała uśmiech na ustach zabłąkanego przechodnia, skłaniając go do refleksji nad wiecznotrwałością sowizdrzalskiego ducha portu nad Motławą. 

Tymczasem nazwa, w jej pierwotnej formie, była jak najbardziej poważna. Profesor Januszajtis podaje, że ongiś brzmiała Grossebaellegasse – ulica Wielkich Bali albo też Wielkich Dyli.

 

28. Gãsôrka z Mirôchòwa. Tomôsz Fópka

Mariô Damps, czerowniczka bilioteków w Mirôchòwie a Stajszewie, òtmikô dwiérze swòji chëczë przë Kartësczi. W dómie witô mie krówka. Jak sã jã włączi, tej zabeczi – dôwô do wiédzë gòspòdëni a rôczi do jizbë. Czej jô bëła môłô – zaczinô òpòwiésc ò pilach, dlô jaczi më sã spòtkelë – tej swiat ju béł zmieniony, ale gãsë we wsë mielë przewôżno wszëscë. Babcza mie pòwiôdała, że czedës òni mielë na môlu 30–40. Më tu mielë 10–12. Ti, co mielë 2–3, to je colemało wedle drodżi pôselë. Lëdze nôwiãcy chòwelë kùrë, kaczczi a swinie. Terô gãsë mómë dwie. Gôdelë mie Marila. Pò przińdzenim ze szkòłë jem wiedza, że mòjim òbòwiązkã bëło: wrëczi òczechlac dlô krowë, drzewa przëniesc z szurkù, bùlwë ùskrobac... Chòc jô bëła jedna, równak miała swòje òbòwiązczi. Na zymkù, czej môłé gãsë bëłë pasłé na łące abò kòle chëczi wënëkóné – czãsto gapë je brałë, tej mùszôł przë nich bëc.

 

30. Legenda o Scycie zamienionym w Kaszubę. Marek Adamkowicz

Zrzeszonëch naju nicht nie złómie albo po polsku: zrzeszonych nikt nas nie złamie. Dewiza, która przyświeca kolejnym pokoleniom działaczy kaszubsko-pomorskich. Można ją wyczytać na sztandarach i gdańskim pomniku księcia Świętopełka. Słowa o zrzeszonych padają w chwilach uroczystych. Niewiele osób wie, skąd naprawdę pochodzą.

Zazwyczaj wskazuje się, że hasło o „zrzeszonych” jest nawiązaniem do Życia i przygód Remusa Aleksandra Majkowskiego. To prawda. Sęk w tym, że jakkolwiek Majkowski rozpowszechnił historię o umierającym „władcy kaszubskim”, który nawołuje synów do zachowania jedności, to nie on był jej autorem, lecz jedynie wykorzystał starożytną legendę. Zanim padnie dokładne wyjaśnienie, warto przywołać scenę z Życia i przygód..., w której umierający Józef Zabłocki, były powstaniec i mentor Remusa, opowiada mu o dziejach Kaszubów. Zabłocki twierdzi, że największym z władców był Świętopełk II, którego „nawet na śmiertelnym łożu nie opuszczała (...) troska o przyszłość jego ludu.  Kazał więc zwołać swych synów i podał im pęk mocno związanych prętów, by go złamali. Żaden z synów nie mógł tego dokazać. Tedy książę Świętopełk rozwiązał pęk i podał swoim synom z osobna. Teraz oni łatwo je połamali… »Weźcie sobie przykład z tych prętów – powiedział książę Świętopełk. – Złączonych nikt was nie złamie, ale każdego z osobna – zniszczą!... «. Nieszczęście nasze, że zawsze jakaś zła ręka rozwiązywała więź, która trzymała nas razem”.

 

32. Kaszëbsczi dlô wszëtczich. Ùczba 44. Prowadnik. Róman Drzéżdżón, Danuta Pioch

Prowadnik to pò pòlskù przewodnik. Prowadnik mòże bëc na przëmiôr turisticzny, tj. turystyczny abò mùzealny, tj. muzealny. Prowadnik prowadzy karna turistów, tj. grupy turystów, pò rozmajitëch szlachach abò turach szlakach.

 

34. Wśród murów wszelakich. Marta Szagżdowicz

Wędrujemy dziś najpierw powoli, później w rytm harcerskiej musztry, aż dotrzemy do tajemniczej ceglanej szkatuły…

Na dzisiejszy spacer, który zaczynamy na ulicy Ogarnej, polecamy wybrać się w jedną z letnich sobót. Podczas wakacji i we wrześniu gości tu bowiem tzw. Wolny Targ. Na chodnikach ustawia wtedy stragany ok. 50 wystawców. Można tu zaopatrzyć się w lokalne przysmaki, ale też skosztować gruzińskich chaczapuri (placków z serem) lub tatarskich czeburieków (smażonych pierogów z mięsem). Oko cieszy rękodzieło lokalnych artystów. Na Placu Tadeusza Polaka łączącym ulicę Ogarną z ulicą Za Murami czekają leżaczki i kolorowo przystrojone stoły.

 

35. Zbliżyła nas idea kaszubska. Edward Breza

Śp. prof. Jerzy Treder (14 IV 1922 – 2 IV 2015) urodził się w Białej Rzece (od roku 1954 część Rumi) jako najmłodszy, dziesiąty syn Władysława, robotnika kolejowego, i Anastazji z d. Młyńskiej. Rodzice przybyli tu spod Sierakowic: ojciec z Bukowa, matka z Paczewa. Do szkoły podstawowej uczęszczał w Redzie i w Białej Rzece, Liceum Pedagogiczne ukończył w Wejherowie w 1961 r. i od następnego roku podjął studia w Wyższej Szkole Pedagogicznej (WSP) w Gdańsku.

Tego wszechstronnego badacza kaszubszczyzny osobiście poznałem jako tzw. kończącego studenta, jak pod koniec XIX w. mawiano, filologii polskiej na ówczesnej WSP w Gdańsku, gdy podjąłem pracę w Zakładzie Języka Polskiego tej uczelni w roku 1966 na stanowisku starszego asystenta. Był przewodniczącym Studenckiego Koła Naukowego, a opiekunem koła był ówczesny dr Bogusław Kreja.

Wyróżniający się nie tylko wzrostem, ale przede wszystkim wiedzą student ukończył studia z oceną bardzo dobrą z wyróżnieniem oraz z wyróżnieniem „Złotą Różą”. We wrześniu 1967 r. przyjęty został do pracy w gdańskiej Alma Mater (od 1970 pn. Uniwersytet Gdański), gdzie zdobywał kolejne stopnie naukowe: doktora, doktora habilitowanego, stanowiska docenta i profesora nadzwyczajnego w roku 1992 po tytuł profesora i stanowisko profesora zwyczajnego w 1994, na którym to stanowisku pracował aż do przejścia na emeryturę od października 2012 r. Z owego, jak zwykło się po łacinie mawiać, panem bene merentium, utrzymywał się przez niespełna trzy lata. Pracował także w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Słupsku i w (prywatnej) Bałtyckiej Wyższej Szkole Humanistycznej w Koszalinie od roku 1998.

 

38. „Aby dużo młodzieży dać, trzeba dużo umieć”. Jerzy Szmytka

W czerwcu mija szósta rocznica śmierci wybitnego nauczyciela ziemi kościerskiej, profesora szkoły średniej mgr. Leonarda Knuta.

Autor myśli stanowiącej tytuł tego artykułu Leonard Knut urodził się 29 grudnia 1929 r. w Chwarznie, gdzie uczęszczał do szkoły podstawowej. Naukę kontynuował w Liceum Ogólnokształcącym w Kościerzynie. 16 lutego 1950 r. rozpoczął pracę jako nauczyciel matematyki i fizyki w Szkole Podstawowej w Starej Kiszewie, będąc jednocześnie słuchaczem Wyższego Kursu Nauczycielskiego w Krakowie. Po jego ukończeniu został awansowany na nauczyciela szkoły średniej. W związku z tym z dniem 1 stycznia 1954 r. podjął pracę nauczyciela fizyki i astronomii w Liceum Pedagogicznym w Kościerzynie. W tym samym czasie rozpoczął zaoczne studia magisterskie w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Gdańsku, które ukończył w 1960 r., otrzymując tytuł magistra fizyki. Kontynuując pracę nauczyciela, w latach 1962–1967 pełnił funkcję kierownika internatu przy Liceum Pedagogicznym.

 

40. ,,Wielki łowczy” – Władysław Janta-Połczyński. Edmund Kamiński

W styczniowym numerze „Pomeranii” (nr 1/2015, s. 21–24) Tadeusz Linkner przypomniał zapomnianą kartuską powieść Władysława Janta-Połczyńskiego. Poza wyszczególnieniem kilku jego prac, o samym autorze niczego się nie dowiedzieliśmy. Sądzę, że warto przypomnieć dokonania tego idealisty-patrioty działającego w zaborze pruskim w obronie zasobów ziemiaństwa, dóbr natury, myślistwa i łowiectwa.

„Przywróćmy pamięć o Janta-Połczyńskich”, tak zatytułował swój artykuł opublikowany w „Głosie Wągrowieckim” Rafał Rożak. Na łamach ,,Pomeranii” ukazało się szereg artykułów o wielu zacnych przedstawicielach tego rodu, jednak jak dotąd brak wiedzy na temat Władysława – publicysty, poety, pisarza i wielkiego patrioty walczącego o swą małą i wielką Ojczyznę.

 

44. Kaszubskie drożdże artysty. Kazimierz Ostrowski

O Januszu Jutrzence-Trzebiatowskim można powiedzieć, że posiada podwójne obywatelstwo – krakowskie i chojnickie. Od sześćdziesięciu lat mieszka w podwawelskim grodzie i jest człowiekiem światowym, lecz całym sercem wciąż lgnie do rodzinnego miasta.

Urodził się w 1936 roku w Chojnicach w rodzinie Marii i Józefa, naczelnego sekretarza w magistracie. W czasie wojny ojciec był więziony w obozach koncentracyjnych, matka z trojgiem dzieci przeżyła okupację w Warszawie. Powojenna tułaczka (Pruszków, Kraków) skończyła się szczęśliwym powrotem do Chojnic, gdzie Józef ponownie został urzędnikiem miejskim. Janusz po ukończeniu Liceum Ogólnokształcącego w Chojnicach podążył tropem starszego rodzeństwa do Krakowa, rozpoczął studia w Akademii Sztuk Pięknych, zakończone dyplomem w 1961 roku.

 

47. Listy

 

50. Filmë na spòdlim legeńdów i bôjków. DM

Òd strëmiannika dzecë ze Spòdlecznëch Szkòłów w Miszewie, Mòjuszu i Gdini (SS nr 40) twòrzëłë animòwóné filmë inspirowóné kaszëbsczima legeńdama i bôjkama. 11 czerwińca pòkôżą brzôd swòji robòtë.

Na zôczątkù dzecë pòtkałë sã z bôjkòpisarzã Januszã Mamelsczim, jaczi òpòwiôdôł jima ò rozmajitëch kaszëbsczich ùtwórcach i dokazach. Pózni mògłë spróbòwac sã w robòce nad ùsôdzanim filmów, pisanim swòjich tekstów, reżiserowanim itd. Mòdłã dlô naju bëłë warkòwnie wëmësloné przez Magdã Bielesz, jakô prowadzëła zajimniãca, òbczas chtërnëch nômłodszi ùczëlë sã twòrzëc filmë na spòdlim gduńsczich i warszawsczich legeńdów. Më jesmë zrobilë kaszëbską wersjã tegò projektu, żebë w pôrã szkòłach ùczbë rodny mòwë bëłë barżi atrakcyjné – gôdô Lucyna Radzymińskô z Bióra Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô.

Warkòwnie prowadzëłë dwie instruktorczi: Elżbiéta Òkroy i Éwa Òkroy.

 

51. Lektury

 

57. Z drugiej ręki

 

58. Dodawanie blasku swojskości. Maria Pająkowska-Kensik

O wiośnie warto, a nawet trzeba – radośnie. Samo się rymuje, jak samo się zieleni. Już dawno ustalono, że właśnie zieleń jest kolorem nadziei. W pogodnym nastroju (choć polityczna burza wokół nas) staram się nie przegapić tego, że znowu nie zapomniały zakwitnąć bzy. W betonowych, nowoczesnych, miejskich pustyniach można nie znaleźć kwitnących drzew, ale u nas na Kociewiu na szczęście nie ma metropolii. Zawsze od nowa zadziwia mnie i zachwyca ten szał kwiatów, które „same wiedzą, kiedy i jak”. Ciągle od nowa podziwiam Boży pomysł na świat. Naiwne to? Wiem, ale nie będę przepraszać, że zamiast szukać wroga, wytrwale szukam dobra i je widzę.

Pamiętam słowa piosenki „w życiu piękne są tylko chwile”. Dobrze, nawet bardzo, gdy zdarzają się szczęśliwe całe dni, nawet noce… Ale do rzeczy! Muszę wspomnieć o dobrych dniach na Kociewiu, nim wiosna zamieni się w lato. W poetycki nastrój wprowadziły mnie dwa konkursy recytatorskie, kwietniowe. Pierwszy w Zblewie, gdzie świętowano piątą rocznicę nadania Gminnej Bibliotece i Gminnemu Ośrodkowi Kultury imienia Małgorzaty Hillar. Wrócę do niej później, bo trzeba i warto wracać do urodzonej na Kociewiu poetki (dokładnie w Piesienicy k. Zblewa). Ale mieliśmy szczęście!

 

59. Jastarniô przódë lat. Òdj. Arkadiusz Wegner

 

61. Klëka

 

67. Globalné òce(p)lenié. Tómk Fópka

A za czim to ti ùczałi dołemóni tak pëskùją procëm globalnémù òcepleniu?! Wëdôwają stolëmné dëtczi na badérowania a ùdokazniwają, że mùszimë sã bòjec? Wiéta, czemù? Bò ten, co sã bòji – dô chùtczi pieńdze, żebë le miec swiãti spòkój.

Chcemë przez chwilã pòmëslec, ò co tak pò prôwdze jidze. Kò lëdzoma je zëmno, tej pôlą. A jak pôlą wãglã, tej dëbeltny òksyd wãgla (CO2) jidze w blónë i robi dzurã w niebie, przez jaką to złé słuńce niepòtrzébno nas grzeje. Jak grzeje, tej sã mòże lód rozpùscëc na kùńcu swiata i wòda mòże nas zalôc. Nié nas? Ale mie òmanilë...

 

68. Dudk we dwòrze, Kùka w kòmòrze. Rómk Drzéżdżónk

– Czuł të? – zawòłôł brifka, klepiąc nocną gòdzëną na òkno mòji chatińczi zatacony midzë pëlckòwsczima danama a chójkama. – Dudk we dwòrze!

– Wiém, wiém – òdrzekł jem zaspóny. – Czëtôł jem w internetach.

– Mómë nowégò prezydeńta, kłopòt, jiwer, jiscënk na zemiã stąpił… A të, a të… jak wiedno nie chcesz wpùscëc nocnégò gòsca – brifka przëcësnął knérã do rutë. – Wpùscë mie. W taczim sztóce nicht ni mòże òstac sóm.

Aj, panie, jo, cëż z tim natrzasłim brifką zrobic? Czorchającë szlorama, pòdeszedł jem do bùtnowëch dwiérzi, òtemkł je a wpùscył bënë negò mòjégò, czidłégò w głowie drëszka.

– Pòj sa, sadnij so. Kôwkã wëpijesz? – rôcził jem jegò w paradnicã.

 

Joomla Templates - by Joomlage.com