Rozmiar czcionki:

Marcowa "Pomerania" z dodatkiem "Stegna"

2. Od redaktora

Chciałbym dziś móc napisać w słowie od redaktora o innych rzeczach... O gminie Żukowo, której poświęcamy sporo miejsca w tej „Pomeranii”, może o Verba Sacra i Danucie Stence. Albo o uroczystości wręczenia Skier Ormuzdowych, którą jak co roku zorganizowała nasza redakcja. Wydarzyło się jednak coś, co wszystkie te tematy uczyniło mniej istotnymi. Zmarł Jerzy Samp. „Niezwykły człowiek”, „piewca Gdańska”, „historyk literatury” – nekrologi pełne są tego typu określeń.

Ale nie będę pisać kolejnego nekrologu. I nie potrafię, i nie chcę. Za dużo jeszcze we mnie buntu. Przecież dopiero co zacząłem Go poznawać. Od paru tygodni regularnie, co wieczór, spotykamy się z panem profesorem w naszym rodzinnym gronie i czytamy na dobranoc bajki z Jego Zaklętej Stegny. Obiecałem córkom, że jeśli będą grzeczne, to umówimy się kiedyś na spotkanie z autorem tej pięknej książki. Jak się okazuje, nie będę mógł tej obietnicy spełnić… Profesor Samp nie opowie już im o krôsniãtach, stolemach, mòrzëczkach i pięknym Gdańsku.

Na szczęście wiele osób zdążyło poznać śp. Jerzego Sampa. Ich wspomnienia opublikujemy w kwietniowym numerze „Pomeranii”.

W imieniu redakcji dziękuję Mu za wszystko, w tym za lata oddane naszemu miesięcznikowi.

 

3. Verba Sacra w òdjimkach. Òdj. Arkadiusz Wegner

 

4. Biblijné widzawiszcze we Wejrowie. Róman Drzéżdżón

Ju dwanôsti rôz w wejrowsczi kòlegiace pw. Swiãti Trójcë dało sã czëc biblijné słowò w rodny mòwie Kaszëbów. Jistno jak w ùszłim rokù dzélëczi Ksãdżi Zôczątkù przedolmaczoné z hebrajsczégò bez òjca profesora Adama Sykòrã czëtelë Danuta Stenka i francyszkanin òjc Jakùb Waszkòwiôk. Je pòniedzôłk, 9 gromicznika 2015 rokù. Na długò przed zôczątkã widzawiszcza, kò tak bë miôł pòzwac latosé zéńdzenié ze Swiãtim Pismionã, wszëtczé sedzącé place w kòscele są zajãté. Bë nie mùdzëc czasu, lëdze przezérają ksążeczczi przërëchtowóné na latosą edicjã. Pôrã minut pò piąti przëchôdô czas na przëwitania a pòdzãkòwania. Zeszłëch witô gòspòdôrz kòscoła ksądz prałôt Tadéùsz Reszka. Pò nim przemôwiô przédny òrganizatór kaszëbsczi òdsłonë Mòdlëtwów Pòlsczich Katédrów, prezydeńta Wejrowa Krësztof Hildebrandt. Teòlogiczny kòmeńtôrz wëgłôszô òjc profesór Adóm Sykòra. Òsoblëwie dzãkùje òn kònsultantowi swòjich biblijnëch przełożënków profesorowi Jerzémù Trédrowi. Czëc stolemné brawa.

 

5. Jaczé dzysô są Verba Cassubia? Adóm Hébel

Na stronie cyklu Mòdlëtwë Pòlsczich Katédrów jô wëczëtôł, że projekt, jaczégò wejrowskô edicjô òd 12 lat przëcygô Kaszëbów do farë, łączi w se artiznã, kùlturã, nôùkã i religiã. Takô interdiscyplinarnosc dôwô wërwas w mòjich mëslach, jak jô móm na to zdrzec i jak to òpisac. To nie je gôdka ò samim wëdarzenim, ale ò fenomenie, jaczégò dzélã je Verba Sacra. Fenomenie wiôldżi i równoczasno môłi frekwencje w religijnym żëcym pò kaszëbskù. Jô téż spróbùjã na to interdiscyplinarno zdrzec. Hewò są dzeje pòtómków Jakùba... Swòjim czarzącym głosã mô zaczãté czëtac wëjimczi Ksãdżi Pòczątków Danuta Stenka. Ti pòtómkòwie to pierszi przedstôwcowie Wëbrónégò Nôrodu – pòkòleniów Izraela, z jaczima béł Jahwe i nimò jich niewiérnoscë ni miôł jich òpùszczoné i to kòl nich sã narodzył Zbôwca całégò lëdztwa, przez co më wszëtcë jesmë wëbróny. Historiô téż pòkazywô, że bracô nié wiedno sã kòchają „jak bracô”, a chtos w cëzëznie mòże pamiãtac ò swòji domôcëznie. Na spòdlim tegò tekstu je téż widzec, że wëbôcziwanié i miłota tëch, co niezgarzą nama, je òbjawionô ju przed Nowim Testameńtã. Dramaturgiô wëdarzeniów je pòdsztrichniãtô klimaticzną mùzyką – ji jedurnô lëchô znanka to no, że w przërównanim do ùszłëch edicjów je kąsk na jeden ôrt zrobionô, jakbë kòżdi dokôz béł inspirowóny rëchlészim. Nowiną je bëtnosc Kaszëbsczich Misterników – aktorów pòd dozérã Wòjcecha Rëbakòwsczégò, jaczi są znóny z prezeńtowaniô biblijnëch prôwdów na szaséjach i w swiãtnicach Dëchòwi Stolëcë. To wiele, le sóm głos Stenczi pòmôgô zrozmiec, że Bibliô to je Żëwé Słowò – nié jaczis dokùmeńt, tekst ò czims daleczim, le przëòbiecënk. „Pón je z nim” w ji głosu nie znaczi jaczégòs pòbòżnégò pòzdrówka, le zagwësnienié, że dzeje sã cos, co sã mùszi stac i co je dobré. Pón je téż midzë tima, co są zeszłi we wejrowsczi kòlegiace i kòżdégò rokù wëfùlowiwają łôwczi ju na długò przed zaczãcym. Je w tim jakôs dôga, jakô przëcygô. Chtos mòże rzec, że to dobrô artistnô niwizna i promòcjô wëdarzeniégò, le ten projekt òd pôrãnôsce lat je głosny, chòc w kòżdi edicje sã dzeje mni wicy „to samò”. Je widzec, że lëdze są spragłi Słowa pò kaszëbskù. I tu sã zaczinô gôdka ò dzywnym fenomenie...

7. Wszëtcë są swòji. Z Wòjcechã Kankòwsczim gôdô Dark Majkòwsczi

W slédnëch samòrządzënowëch welacjach w gminie Żukòwò dobéł Komitet Wyborczy Wyborców Kaszubskie Zrzeszenie Wyborcze, chtëren mô w Radzëznie Miasta 9 na 21 radnëch. Z tegò Kòmitetu startowôł téż nowi bùrméster Wòjcech Kankòwsczi. Prawie z nim gôdómë ò pòdzélu na swòjich i nieswòjich, pierszich krokach w ùrzãdze i planach zagòspòdarzeniô.

Rezultatë welacjów w Żukòwie dałë dosc szeroczi pòmión na całëch Kaszëbach. Gôdô sã, że to przédno dobëcé môlowëch partów Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô.

Je prôwdą, że Kòmitet béł wspiarti przez wiele dzejôrzów Zrzeszeniô, jô téż jem nôleżnikã ti òrganizacji, ale to nié partë są załóżcama Kòmitetu. Nie bëło nawetka żódny òficjalny ùchwałë w sprawie taczégò pòpiarcô. Bëlë nôleżnicë KPZ, co startowelë z jinëch kòmitetów, i to je normalné. Na przikłôd w Chwaszczënie na naji lësce béł zrzeszeniowi dzejôrz Jack Fópka, ale ju nasz drëdżi kandidat z ti wsë nie béł nôleżnikã partu. Jesmë rôczëlë wszelejaczich lëdzy do Kòmitetu. Chcemë wespółrobic ze wszëtczima, pòkazac, że jesmë òtemkłi na wszëtczich, chòc pò prôwdze pòdczorchiwómë, że kaszëbskô tożsamòsc, kaszëbskô tradicjô, to cos drżéniowégò dlô ti zemi. Zdôwô mie sã, że w swiądze tëch lëdzy, jaczi bëlë i są z nama, je pòzytiwny òbrôz Kaszëbów.

9. Szlachama nadreduńsczi krôjnë. Pioter Kòwalewsczi

Żukòwò to jedurnô kaszëbskô gmina, chtërna grańczi z całim Trójgardã. Dlô mieszkańców Gdinie, Sopòtu i Gduńska je brómą na wëstrzédné i pôłniowé Kaszëbë. Zdrzącë z drëdżi stronë, tuwò zbiégiwają sã drodżi z rozmajitëch nórtów naji rodny zemi, żebë wprowadzëc jeżdżącëch do aglomeracje.

Nowòczasné centrum młodégò miasta Żukòwa nie zachãcywô dzysô do òdkrëwaniô jegò ùszłotë, równak sygnie pòdjachac do kòscoła z cegłë, jaczi stoji òkòma Reduni kòle drodżi na Kòscérznã, a òbôczimë, jaczi je wôżny nen môl w historii Kaszëb i Pòmòrsczi. Stôré Żukòwò zajimô teren w dole midzë dwùma krajowima drogama a Redunią. To bëłë wszëstkò pòsadłowia norbertańsczégò klôsztoru, chtëren jistniôł tu wiãcy niżle 600 lat. Dzysô z dôwny widzałoscë òstałe blós nédżi, le wëstrzód nich je kòscół Wniebòwzãcô Nôswiãtszi Pannë Mariji – nôstarszi na wëstrzédnëch Kaszëbach. Je to prôwdzëwi skôrb kùńsztu òd strzédnowiekù do barokù, a òkróm Gduńska nalézemë tu nôstarszé zabëtczi na Kaszëbach. Swiãtnicã zaczãlë bùdowac w II pòł. XIV stolecô i do dzysdnia ùchòwała swòjã gòticką fòrmã. Je wôrt zazdrzëc bënë temù, że ji òbdarzenié pòwié nama wiele ò historii klôsztoru.

13. Żukowo czeka na obwodnicę. Sławomir Lewandowski

 

W radiowych serwisach o Żukowie mówi się niemal każdego dnia. Niestety, widomości dotyczą przede wszystkim zakorkowanych dróg w rejonie dwóch rond w centrum miasta. Jest jednak szansa, że Żukowo świętujące w ubiegłym roku jubileusz 25-lecia nadania praw miejskich, doczeka się obwodnicy drogowej, która sprawi, że z centrum zniknie raz na zawsze sznur ciągnących się aut.

Dla wielu mieszkańców Kaszub Żukowo stanowi bramę do Trójmiasta. To przez tę miejscowość prowadzą główne drogi do Gdańska i Gdyni. Każdego poranka setki, a może i tysiące aut jadących od strony Kartuz i Kościerzyny zmuszonych jest do jazdy w ciągnącym się przez centrum Żukowa korku. Po południu problem powraca. Kierowcy jadący drogą nr 20 od strony Gdyni i drogą nr 7 od strony Gdańska spotykają się ponownie w centrum Żukowa. Układu drogowego w Żukowie prawdopodobnie nie uda się przebudować w taki sposób, żeby całkowicie zlikwidować korki w mieście. Ilość aut oraz ograniczona przepustowość wymusza inne działania. Rozwiązaniem problemów mieszkańców Żukowa oraz kierowców jadących tranzytem przez to miasto jest budowa Obwodnicy Metropolii Trójmiasta (OMT).   

 

14. KGW w Chwaszczënie. Kòło Gòspòdëniów Wiôldżich. Tómk Fópka

 

Nagrałë platkã z kaszëbsczim hip-hopã. Prowadzą kòło wësziwù, w jaczim co tidzéń pòtikają sã białczi z pôrã gminów. Mają sekcjã tuńca i kabaretową. Spiéwią i czëtają na kaszëbsczich mszach. Mają òsobòwòsc prawną i piszą wniosczi ò grantë. Chãtno jadą na wanogã a jesz doma i w robòtach mają skòpicą zajãców. Koło Wiesczich Gòspòdëniów. W Chwaszczënie.

Pòwstało 4 strëmiannika 1958 rokù. Òd zôczątkù do dzysô prowadniczkama karna bëłë pòsobno: Téòdozjô Bielawskô, Małgòrzata Plëchta, Zofiô Wendt, Jadwiga Bach, Heléna Dunst, Anna Barsowskô a Barbara Mëszk-Herrmann. Wespółdzejałë òbez ten czas z jinyma òrganizacjoma, co dlô wsë robiłë: Kółkã Rolniczim, Związkã Wiejsczi Młodzëznë, Strażą Ògniową a Kaszëbskò-Pòmòrsczim Zrzeszenim. Bez te 57 lat, jak kòło w Chwaszczënie dzejô, przez jegò rédżi przeszłë dzesątczi białków.

 

16. Gawędziarz z Żarnowca. Bożena Hartyn-Leszczyńska

W tym miesiącu mija setna rocznica jego urodzin. Jest autorem wielu gawęd, które do dzisiaj są powtarzane przez gadëszów zwłaszcza z północnych Kaszub oraz w kaszubskich rodzinach. Jak napisał we wstępie do Gawęd kaszubskich (Warszawa 1986), problemy regionu, jego język, historia i kultura stały się jego życiową pasją.

Augustyn Dominik urodził się 2 marca 1915 roku w Żarnowcu. Jego rodzicami byli Augustyn i Agata z domu Gaffke. Wkrótce po narodzinach syna rodzina Dominików przeniosła się do pobliskiej miejscowości Porąb, gdzie ojciec będący drwalem w leśniczówce Sobieńczyce otrzymał służbowe mieszkanie oraz kawałek uprawnej ziemi. Autor gawęd spędził tam całe dzieciństwo, pierwsze nauki pobierając w czteroklasowej szkole podstawowej w Sobieńczycach. Jak wspominał w swojej autobiografii, nie było ono lekkie i beztroskie. W wieku dziewięciu lat podczas zabawy uległ ciężkiemu wypadkowi. Spadając z drzewa, złamał nadgarstek prawej ręki. Konieczna była amputacja, i to powyżej łokcia, gdyż w źle opatrzoną ranę wdała się gangrena. Młody człowiek, dziecko jeszcze, został inwalidą. Niepełnosprawność niewątpliwie wywarła duży wpływ na jego osobowość, na kształtowanie się charakteru, ale nie zwalniała od ciężkiej fizycznej pracy. Jak wspominał, nadal pasł krowy, orał, rozrzucał obornik, pomagał w sianokosach, żniwach i wykopkach ziemniaków. Przez dwa lata wraz z ojcem i bratem pracował w lesie jako drwal. Zmuszała go do tego bieda panująca w dziesięcioosobowej rodzinie.

18. Młodé lata Tadéùsza Bòlduana w aktach Institutu Nôrodny Pamiãcë (dzél 1). Słôwk Fòrmella

 

Òglowò znóny na Kaszëbach gazétnik, pùblicysta i dzejôrz, aùtór dosc tëlé ksążków, jaczé colemało są ò Kaszëbach i Pòmòrzim, a òsoblëwie ò jich dzejach, Tadéùsz Bòlduan na pòczątkù swòji żëcowi i warkòwi drodżi pisôł m.jin. do wòjskòwëch cządników. Ò tim òstatnym wspòminôł nawetka pò wiele latach w swòjim dokazu pt. Nie dali się złamać. W tim teksce napiszemë kąsk ò młodëch latach negò człowieka a téż ò jegò dzejanim òb czas wòjskòwi służbë. Dowiémë sã tegò wszëtczégò z teczczi òsobòwëch aktów Tadéùsza Bòlduana jakno żôłniérza, chtërna przechòwiwónô je w archiwùm gduńsczégò partu Institutu Nôrodny Pamiãcë.

W ww. teczce nalezc jidze m.jin. żëcopis napisóny przez kaprala Bòlduana 10 łżëkwiata 1952 rokù, w chtërnym òpisôł òn swòje donëchczasné żëcé. Zaczãło sã òno w Kòscérznie, gdze przëszedł na swiat 5 łżëkwiata 1930 r. Na drëdżé miono miôł Wincãt, a starszima jegò bëlë Tédór ë Mariô z dodomù Gniot. Ò òjcu swòjim młodi Tadéùsz w 1952 r. napisôł, że béł òn ùrzãdownikã i pierwi robił w Krézowim Starostwie w Kòscérznie a pózni w Miesczim Zarządze w Wejrowie. Wôrt nadczidnąc tuwò, że w ankece, chtërną mùszôł wëpisac, a w jaczi pòdôwôł wòjskù wiadła ò se i swòji familie, téż napisôł, że wark jegò tatka to Ùrzãdownik Miesczégò Zarządu. Widzymë tej, że nigdze nie wspòmnął ò tim, że òjc jegò béł bùrméstrã w Wejrowie. Cëż z tegò wëszło, napiszemë kąsk pózni.

 

20. Mòc i chwała. Kazimierz Ostrowski

 

Był rok 1982. Pomimo ograniczających wszelką działalność zarządzeń stanu wojennego, w chojnickim oddziale ZKP przygotowywaliśmy się do fundacji i nadania sztandaru. Projekt sztandaru, bardzo oryginalny i piękny, wykonał chojnicko-krakowski artysta (i nasz członek) Janusz Jutrzenka-Trzebiatowski. Wykonanie zaś chorągwi postanowiliśmy powierzyć najlepszej wówczas na Pomorzu pracowni hafciarskiej Danuty Jankowskiej-Trzeciak w Starogardzie Gdańskim. Ale co napisać na awersie? Jaką dewizę przyjąć, aby pobudzała uczucia i myśli? Wertowałem książki kaszubskich pisarzy, wczytywałem się w poetyckie wersy. Głęboki sens odnalazłem w słowach Leona Heykego: Tu je mòja mòc i chwała, / Megò serca swiãti dzél; / W jegò służbie jô sã trawiã / Zdrzącë w jego wiôldżi cél („Swiat kaszëbczi”).

 

20. Mòc i chwała. Tłom. Ana Rożek

 

Béł rok 1982. Nie zdrząc na dłôwiącé wszelejaczé dzejania nôkazë wòjnowégò stanu, w chòjnicczim parce KPZ przërëchtowelë jesmë sã do fùndacji i nadaniô stanicë. Projekt stanicë, baro apartny i snôżi, béł robòtë chòjnickò-krakòwsczégò artistë (i najégò nôleżnika) Janusza Jutrzenczi-Trzebiatowsczégò. Wëkònanié zôs chòrągwie pòwierzëlë jesmë nôlepszi w nen czas na Pòmòrzu warkòwni wësziwkù Danutë Jankòwsczi-Trzecak w Stôrogardze Gduńsczim. Le co napisac na awerse? Jaką dewizã przëjąc, cobë bùdzëła wseczëca i mëslë. Kôrtkòwôł jem ksążczi kaszëbsczich pisarzi, wczëtiwôł jem sã w pòéticczé wersë. Głãbòczi sens òdnalôzł jem w słowach Léóna Heyczi Tu je mòja mòc i chwała, / Megò serca swiãti dzél; / W jegò służbie jô sã trawiã / Zdrzącë w jego wiôldżi cél („Swiat Kaszëbsczi”).

22. Żarliwy kapłan, patriota i wychowawca. Józef Belgrau

Leon Heyke urodził się 10 października 1885 r. w Cierzni. Jego ojciec Ferdynand był zamożnym gospodarzem i sołtysem. Leon, pierworodny syn Heyków, miał trójkę rodzeństwa: Leokadię, Franciszka i Józefa. Przyszły kapłan i poeta pasał bydło i śpiewał zasłyszane od matki Anny kaszubskie pieśni, do poznanych melodii dorabiał nieraz nowe słowa. „Rodzice w chwilach wolnych od zajęć gospodarczych uczyli mnie języka polskiego na podstawie polsko-niemieckiego podręcznika szkolnego, którego za ich czasów używano w pomorskich szkołach ludowych”pisał po latach w swoich wspomnieniach. Z dzieciństwa poeta przywołuje też wieczory, kiedy sąsiedzi przychodzili na pogawędki. „Mówiono o sprawach bieżących. Mówiono o Ceynowie i kaszubszczyźnie, o Kościuszce i dziejach polskich, opowiadano sobie baśnie i podania, grano na harmonijce i śpiewano”.

24. W imieniu Adolfa Hitlera… Stanisław Salmonowicz

Wiele lat temu, w początkach 1940 roku, kończyła się pierwsza wielka fala zbrodni niemieckich na Pomorzu, której ofiary jakby znikły z pamięci polskiej, nigdy nie dotarły do świadomości Europy. Była to przecież fala zbrodni wyjątkowa: eksterminacja ludzi niewinnych u progu okupacji, masowe wysiedlenia Polaków i Żydów, grabież mienia –wszystko to stanowiło pierwszy przypadek zbrodni ludobójstwa w czasie II wojny światowej. Ofiarą eksterminacji w tym okresie padli głównie Polacy i Kaszubi. W pierwszych latach po wojnie na Pomorzu była żywa pamięć tych dni, sporo o tym pisano (Piaśnica, okolice Bydgoszczy, Barbarka w Toruniu itd.). Dzisiejsze pokolenia Polaków, w każdym razie poza Pomorzem, wiele nie wiedzą o tej tragicznej epoce. Przyczyn swoistej amnezji było wiele: „Warszawa” – jeżeli się tak wyrazić – interesowała się głównie zbrodniami popełnionymi w Generalnym Gubernatorstwie, „Zachód” w ogóle starał się o zbrodniach przeciw Polsce, niemieckich czy rosyjskich, nie pamiętać czy w ogóle się nimi nie interesować. Tak RFN, jak i NRD wolały, rzecz jasna, tych spraw bliżej nie badać, sprawców nie ścigać. Można też powiedzieć, że wielcy tego świata zawsze bardziej mogą liczyć na nagłośnienie: stąd zbrodnie niemieckie w terytoriach Związku Radzieckiego nie mogły być tak przemilczane, jak owe na Polakach, podobnie nie można było na arenie międzynarodowej zapomnieć o zbrodni bez precedensu, jaką był Holocaust. Taktyka mediów i wielu władz niemieckich była przez lata taka, skoro nie można było uniknąć mówienia o Holocauście, to przynajmniej pomijamy wszystko inne. Henryk Klimek, którego ojciec Władysław (poseł na Sejm w II RP) został zamordowany w Łopatkach (o czym niżej), w 2014 roku opowiadał w Niemczech o tym, co spotkało jego ojca: „Podczas jednego ze spotkań gimnazjalistka zapytała go, czy jest Żydem. Zdziwiony pytaniem, odpowiedział, że jest Polakiem, i dociekał, dlaczego o to pyta. Niemiecka uczennica wytłumaczyła mu, że w szkole uczono ją, że Niemcy podczas II wojny światowej »likwidowali« tylko Żydów (cytat według T. Cerana, s. 19).

26. Pół wieku z koroną Królowej Kaszub. Eugeniusz Pryczkowski

 

4 września 1966 r. ukoronowano sianowską figurę Matki Boskiej z Dzieciątkiem papieskimi koronami na Królową Kaszub. Było to jedno z ważniejszych wydarzeń w dziejach regionalizmu kaszubskiego. Akcenty kaszubskie podczas koronacji były kamieniem węgielnym pod przyszły rozwój kaszubskiej pieśni religijnej, a w dużej mierze także pod rozwój obecności języka kaszubskiego w liturgii mszy świętej.

A jednak ówczesna „Pomerania” nawet nie odnotowała na swoich łamach tego wielkiego aktu, mimo że zrzeszińcy byli jednymi z bohaterów tego wydarzenia. Może właśnie dlatego tak się stało? Tym bardziej – po upływie prawie pół wieku – należy bardziej pochylić się nad tymi chwilami i podjąć próbę głębszego rozpoznania wydarzeń, które dla przyszłości miały tak wielkie znaczenie.

Początki pierwszej sianowskiej parafii sięgają roku 1388. Wówczas osadzono w Sianowie kapelana o imieniu Chilman, który był norbertaninem z Żukowa. Za pośrednictwem jego następcy, norbertanki z Żukowa, do których należała parafia chmieleńska, a więc i Sianowo, sprowadziły po 1410 r. do wsi figurę Matki Boskiej z Dzieciątkiem o wysokich walorach artystycznych.

 

30. Wywożono tylko ludzi zdolnych do pracy. Z Marianem Jutrzenka Trzebiatowskim, autorem książki Martyrologia mieszkańców gminy Brusy, rozmawiamy o deportacjach z 1945 r.

 

Od kiedy zbiera pan dane, które stały się podstawą pańskiej książki?

Już w latach 90. zacząłem się tym tematem interesować. Wiedziałem wówczas, że w gminie Brusy w 1945 r. w wyniku deportacji do Rosji zginęło np. 6 osób związanych z lasem. A prof. Włodzimierz Jastrzębski w swojej książce W dalekim, obcym kraju. Deportacja Polaków z Pomorza do ZSRR w 1945 r. [Bydgoszcz 1990] podaje z gminy tylko 13 osób. Zdawałem więc sobie sprawę, że to są dane zaniżone. Gdy dowiedziałem się o opracowywaniu monografii Brus [Historia Brus i okolicy pod red. J. Borzyszkowskiego, Gdańsk – Brusy 2006], postanowiłem sam zebrać dane dotyczące bruskich ofiar tamtej wywózki. Zbierałem je, wchodząc w kontakt z ludźmi, którzy coś wiedzieli, bo chciałem, żeby się w tej monografii znalazły. Jednak nie udało mi się zgromadzić wszystkich danych do czasu wydania tej monografii, więc tylko część mojej pracy została w niej ujęta.

 

32. Ùczba 41. Welacjô. Róman Drzéżdżón, Danuta Pioch

 

Pòlsczi parlament skłôdô sã z sejmù, do jaczégò wëbiérô sã pòsélców,tj.posłów, i senatu, w jaczim radzą senatorowie. Głową państwa je prezydent. W môlowëch władzach są wòjewódzczi, pòwiatowi, gminowi i gardowi radzëceleradni.

 

34. Szeroka odmieniona. Marta Szagżdowicz

 

Mural, stylowe szyldy, balustrada, markizy, kolorowe fasady – to wszystko czeka nas na ulicy Szerokiej w Gdańsku. Na początku roku zakończono prace nad tworzeniem nowego wizerunku kilkunastu kamienic południowej pierzei ulicy.  

Ulica Szeroka rozciąga się od Żurawia aż po Targ Drzewny z pomnikiem Jana III Sobieskiego. Dzisiejszy spacer zaczynamy od strony Motławy, bo to właśnie tutaj zobaczymy najnowsze oblicze ulicy. Fasady 15 kamienic zostały odnowione w ramach projektu „Nowa Szeroka” realizowanego przez Fundację Urban Forms przy współpracy z Referatem Estetyzacji Urzędu Miejskiego w Gdańsku. Artyści chcieli ożywić ducha tego miejsca z przełomu wieków XIX i XX. A w tamtych czasach Szeroka była ulicą handlową, tętniąca życiem. Wyroby skórzane i angielskie fajanse, mydła i środki piorące, biżuteria – oczywiście też ta z bursztynem, likiery i wina, książki – oferta ulicy była bogata. A prócz tego cukiernie, kawiarnie czy restauracje. Wszystko można było tu załatwić. Mural na kamienicy przy wylocie ulicy Tandeta ma być wizytówką ówczesnej Szerokiej. To kolaż reklamówek, etykiet, znaków firmowych sklepów działających tutaj przed II wojną światową. Można dopatrzeć się na przykład reklamy Georga Lincka – gdańskiego kupca i armatora, który był właścicielem browaru przy Szerokiej. Obok niemieckojęzycznych nazw znajdziemy też logo Apteki Teofila Kopczyńskiego. Działała po numerem 97 i była chętnie odwiedzana przez gdańską Polonię. Na muralu widnieje też tramwaj – od 1901 roku gdańszczanie mogli dojechać z Nowego Portu przez centrum miasta pod sam Żuraw.

35. Rozmowa z Marią Jentys-Borelowską, autorką książki Ogrody zamyśleń, marzeń i symboli. Rzecz o Janie Drzeżdżonie. Marek Adamkowicz

Marek Adamkowicz: Pani książka to bodaj pierwsze tak dogłębne spojrzenie na twórczość Jana Drzeżdżona. Wprawdzie od dawna znajduje się ona w sferze zainteresowań krytyków, jednak pani spróbowała opisać tę twórczość w sposób całościowy.

Maria Jentys-Borelowska: Za życia pisarza zajmowano się nim w sposób doraźny, od książki do książki. I prawie wyłącznie – w każdym razie w ogólnopolskich periodykach literackich – od książki do książki polskojęzycznej, prozatorskiej. Wiedziano powszechnie, że jest Kaszubą, pisarzem polsko-kaszubskim, dwujęzycznym, nie tylko prozaikiem, ale także poetą, eseistą, historykiem i krytykiem literatury kaszubskiej oraz badaczem kultury swego regionu, ale jedynie proza pisana po polsku zajmowała krytyków literatury polskiej, nawet tych najbardziej zafascynowanych zjawiskiem DRZEŻDŻON. Kaszubi z kolei interesowali się przede wszystkim jego utworami kaszubskojęzycznymi. A przecież Drzeżdżon to zaiste ZJAWISKO, to dzieło ogromne, złożone, pełne tajemnic, powstałe na styku dwóch epok, dwóch kultur, dwóch języków. I niestety, co trzeba podkreślić, dzieło wciąż jedynie w części znane, jako że ostatnie utwory pisarza – wielkie powieści, baśnie, eseje, rozprawy naukowe (jak np. praca o gawędziarzach kaszubskich) – spoczywają w szufladach jego władysławowskiego biurka, nieznane nikomu. Nie można pozwolić, żeby zginęły w „otchłani niepamięci”, że posłużę się Drzeżdżonową metaforą, żeby tak wielki trud poszedł na marne, żeby zjawisko DRZEŻDŻON pozostało nierozpoznane. W sierpniu miną dwadzieścia trzy lata od śmierci autora Karamoro, a taki dystans pozwala na ogarnięcie całości jego dokonań syntetyzującym spojrzeniem. Choćby takim wstępnym, jak moje.

38. Notatki do portretu Róży Ostrowskiej (część 2). Andrzej Mestwin Fac

 

Kim była i kim chciała być autorka Wyspy? Publikujemy dziś drugą część artykułu, w którym A.M. Fac próbuje nam pomóc w znalezieniu odpowiedzi na to pytanie.

 

Poetycko precyzyjna, piękna i odważna

Wiele mówiło się i mówi o Ostrowskiej jako o duszy towarzystwa. Kobiecie pełnej fantazji, polotu i humoru, bez pozy, o nieco poetyckim klimacie. Pięknej kobiecie, którą podziwiało wielu mężczyzn, która lśniła w małej czarnej czy w spodniach, z długimi włosami często upiętymi w kok. Jedna z moich rozmówczyń porównała ją do Juliette Gréco, ikony paryskiej piwnicy egzystencjalnej lat pięćdziesiątych, i powiedziała, że to właśnie u niej po raz pierwszy usłyszała piosenki Edith Piaf. Elegancka kobieta brylująca na salonach wśród mężczyzn zapewne musiała wzbudzać zazdrość innych kobiet. Zresztą, jak usłyszałem od córki Elżbiety, mężczyźni się jej po prostu bali. Była niezwykle precyzyjna zarówno w myśleniu jak i w pisaniu. Połączenie ścisłego umysłu (miała zdolności matematyczne) z kobiecym pięknem. Poetycko precyzyjna kobieta, którą mężczyźni byli zachwyceni. Do tego mogła imponować odwagą. Jak wtedy, 22 października 1956 roku, kiedy na wiecu Politechniki Gdańskiej czytała list od wybrzeżowych pisarzy z poparciem dla polityki Gomułki. Zresztą rok 1956 to dla Ostrowskiej nie tylko cezura polityczna, ale także data debiutu książkowego (tom opowiadań pt. Premiera)i rok, w którym otrzymała nagrodę literacką miasta Gdańska.

 

40. Srodze mnie się widzi…Maria Pająkowska-Kensik

Ktoś z moich bliskich znajomych denerwuje się, gdy słyszy, że możnastrasznie się cieszyć… Wyczuwa zgrzyt między słowami. Włącza się prosta logika językowa. Cieszyć się można bardzo, bardziej, najbardziej. Oczywiście, że tak. Słowa jednak też tracą swą moc, jakby zbyt powszednieją przez często używanie. Dlatego słyszymy, że cieszyć się (radować, weselić) można potwornie, okropnie. Inni wolą szalenie, niezwykle. To już brzmi im lepiej.

41. Òsoblëwô Gwiôzdka. Adrian Watkowski

 

Kaszëbskô Gwiôzdka je wëdarzenim dlô całi rodzënë. Starszi w gromadze z dzecama òdkriwają kąsk zabôczoné tradicje gòdowé, co czedës bëłë spòtikóné w kòżdim dodomù. A przede wszëtczim Gwiôzdka pòkôzywô, że Gòdë nôlepi spãdzywô sã z rodzëną.

Rozegracjô ju czwiôrty rôz bëła ùsôdzónô przez Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié. W ji przeprowadzenim pòmôgelë téż sztudérowie z klubù Pomorania. 28 stëcznika w zalach Stôromiesczégò Rôtësza we Gduńskù zgromadzëło sã kòl sto sztëk dzecy i karno kaszëbsczich gwiżdżów. Zaczãło sã òd spiéwaniô gòdowëch franatowków a kòlãdów. Dzecóm towarzëlë jejich starszi a starkowie. Pózni bëłë tuńce i wiôldżé kùcharzenié.

 

42. Gromadki. Waldemar Mierzwa

 

Gromadkarze, czyli zbierający się razem, to jeden z największych mazurskich fenomenów. Ten protestancki ruch pojawił się w Prusach Wschodnich pod koniec XVIII w. najpierw na Litwie Pruskiej, na Mazury dotarł w połowie następnego stulecia, stamtąd wraz z emigracją zarobkową, dość szybko pojawił się w Westfalii, a w Zagłębiu Ruhry działa do dziś! Przed wybuchem I wojny światowej gromadkarzem na Mazurach był co czwarty mieszkaniec krainy.

Korzenie ruchu sięgają drugiej połowy XVII w., kiedy w Kościele luterańskim rozwinął się nurt zwany pietyzmem. Jego przedstawiciele, m.in. Arndt, Spencer, Francke i Zinsendorf, żądali zerwania z racjonalizmem i pobudzenia wewnętrznej, czyli duchowej pobożności człowieka. Pietyści twierdzili, że w życiu człowieka ważny jest tylko Bóg i dlatego treścią jego egzystencji winna być codzienna modlitwa – rozmowa z Bogiem, studiowanie Biblii, rozmyślania, śpiewanie religijnych pieśni. Stawiali sobie wysokie wymagania moralne, odrzucali ziemskie pokusy, zapoczątkowali akcje charytatywne, zakładali szpitale, domy opieki, interesowali się losem biedoty (bezpłatne szkoły, seminaria dla nauczycieli). Spotykali się w swoim gronie, ale nadal aktywnie uczestniczyli w życiu kościelnym.

 

44. Wybierzmy najważniejsze kaszubskie książki!

 

„Pomerania” organizuje wybór najważniejszych książek literackich w języku kaszubskim, od początków literatury kaszubskiej po dzień dzisiejszy. Prosimy zgłaszać książki napisane przeważająco w języku kaszubskim (ponad połowa objętości publikacji) z utworami w dowolnym gatunku literackim (również tłumaczenia na język kaszubski).

Taki wybór jest dla środowiska kaszubskiego ważny, jak sądzimy, z kilku powodów:

 

1. Przypomni klasyków literatury kaszubskiej (również współczesnych – żyjących) i wartościowe dzieła literackie lub zachęci do ich poznania.

2. Zarekomenduje książki w języku kaszubskim.

3. Pozwoli się dowiedzieć, jak zmieniają się gusta czytelników (wskazówka dla pisarzy, wydawców czy badaczy).

4. Pomoże tworzyć podstawę programową do badań literatury kaszubskiej.

5. Zapewni językoznawcom podstawę do badań najlepszego z języków literatury kaszubskiej (do słowników różnego rodzaju), według reguły, że to, co czytelnicy lubią czytać i do czego wracają, powinno być ich przedmiotem badań.

            Jeżeli chodzi o sam wybór, to zainteresowani powinni głosować na te książki, które ich zdaniem pozostawiły ślad zarówno w środowisku i kulturze kaszubskiej, jak i w ich świadomości.

            W każdym numerze „Pomeranii” wychodzącym w okresie głosowania, czyli od marca do grudnia 2015 roku, osoby znane w środowisku kaszubskim wymienią kilka pozycji książkowych, które dla nich miały szczególne znaczenie. W tym numerze jest to prof. Edward Breza.

Regulamin głosowania

1. Każda zainteresowana osoba może zagłosować TYLKO RAZ na 5 książek literackich wydanych w języku kaszubskim (proza, poezja, dramat, eseje, felietony, zbiory – również bajek, twórczości ludowej, tłumaczeń, także wydań równoległych – w języku kaszubskim i polskim itd.).

2. Osoby głosujące wysyłają swoje propozycje, podpisane imieniem i nazwiskiem, za pośrednictwem poczty elektronicznej, na adres: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. , lub listownie, na adres: ul. Straganiarska 20–23, 80-837 Gdańsk (wypełniając kupon konkursowy wydrukowany w „Pomeranii” lub wypisując tytuły książek na kartce papieru bądź pocztówce) – do 1 października 2015 roku.

3. Zgłoszone książki powinny być poszeregowane od 1. do 5. miejsca.

4. Komisja powołana przez organizatora zbiera dane dostarczone przez czytelników, opracowuje je (odrzuca ewentualne nieważne głosy) i w numerze 1/2016 ogłasza wyniki głosowania na najważniejsze książki literackie w języku kaszubskim.

 

Kupon do głosowania

 

Głosuję na:

1................................................................

2................................................................

3................................................................

4................................................................

5................................................................

 

Imię i nazwisko: …................................................................................................................................

 

45. Najważniejsze kaszubskie książki. Edward Breza

 

Na otwarty konkurs na najważniejsze książki autorskie i tłumaczenia w języku kaszubskim przedkładam pięć następujących:

I. Żëcé i przigòdë Rémùsa Aleksandra Majkowskiego.Zalecają tę epopeję moim zdaniem: fabuła, wymowa ideowa, ukazanie wiarygodnych bohaterów, miejscowości, bogactwo języka zróżnicowanego lokalnie. Każdy naród uważa jakąś pozycję literacką za reprezentatywną dla siebie, a badacze literatury i kultury przyjmują tę opinię za ostateczny werdykt. Tak więc za reprezentatywne dla kultury i literatury starożytnych Greków uznane zostały nieśmiertelne poematy Homera: Iliada i Odyseja, dla Rzymian Eneida Wergilego, Włosi za reprezentatywną przyjmują Boską komedię A. Dantego, Niemcy Fausta J.W. Goethego, Polacy Pana Tadeusza A. Mickiewicza, Kaszubi właśnie w dziedzinie prozy Remusa A. Majkowskiego, a w dziedzinie poezji: humorystyczny poemat

II. Hieronima Derdowskiego Ò panu Czôrlińsczim, co do Pùcka pò séce jachôł.Zdaję sobie sprawę, że ten drugi wybór jest bardzo subiektywny. W czasie posuchy w edukacji regionalnej znalazłem się przypadkowo w 1958 r. na uroczystości odsłonięcia pomnika H. Derdowskiego we Wielu, gdzie wysłuchałem referatu prof. dra A. Bukowskiego o tym twórcy i dowiedziałem się o poemacie Ò panu Czôrlińsczim. Wówczas z literatury kaszubskiej znane mi były jedynie Jestem Kaszubą F. Sędzickiego (Wejherowo 1956) oraz Nasze stronë J. Piepki i L. Roppla (Wejherowo 1955). W l. 1960–1962 uczyłem jęz. polskiego i jęz. rosyjskiego w Szkole Podstawowej w Dziemianach, w ramach zajęć pozalekcyjnych prowadziłem kółko recytatorskie, gdzie czytałem i objaśniałem uczniom fragmenty wspomnianego poematu oraz ćwiczyłem z nimi ich deklamowanie. Pojechałem z tymi uczniami do Kościerzyny na eliminacje powiatowe konkursu recytatorskiego, gdzie jury złożone z pracowników Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Gdańsku przyznało nam tylko nagrodę pocieszenia, bo recytacje były nie po polsku, a oni uznali siebie za niekompetentnych w innym języku. Jednak obecni na eliminacjach Kaszubi gratulowali nam serdecznie, zebraliśmy także gratulacje i owacje na spotkaniu szkolnym dla mieszkańców wsi Dziemiany. Fragmenty poematu o Panu Czôrlińsczim recytuję na międzynarodowych konferencjach, gdy słuchacze chcą usłyszeć mowę Kaszubów, deklamowałem je także w czasie 4-krotnego pobytu w Grodnie wśród studentów polonistyki na tamtejszym Uniwersytecie oraz w językowo i narodowościowo mieszanym środowisku tamtejszej inteligencji, a także wśród Kaszubów kanadyjskich w 1998 r. Części utworu pt. „Drużba prosy na wesele” i „Czôrlińskô spòtikô swòjégò chłopa w Krokòwie na biesadze” prezentuję na uroczystościach weselnych.

III. Bieżący rok Kaszubi ogłosili Rokiem L. Heykego (Heyki), na konferencję poświęconą temu literatowi kaszubskiemu w bibliotece w Bolszewie (27 III br.) przygotowuję słownictwo z tomiku Kaszëbsczé spiéwë (red. S. Janke, Gdańsk 1999) oraz z poematu Dobrogost i Miłosława (red. S. Janke, Gdańsk 1999).Liryki miłosne L. Heykego wyszły spod pióra pierwszego Kaszuby uprawiającego poezję miłosną (A. Majkowski i J. Karnowski uprawiali poezję patriotyczną i okolicznościową). Wybranka najczęściej bywa nazywana „Miluszinką”, rzadziej „Malulinką” i „Nôpiãkniészą”, raz „Niewiérną”. To miłość romantyczna, obraz dziewczyny kształtowany jest na wzór Najświętszej Maryi Panny, dostrzega się w niej wartości wewnętrzne, piękno duchowe. Nie można tu mówić o erotykach, tylko w wierszu „Òstatny rôz” czytamy „I gãbë […] òstatny rôz mù da”, wcześniej młodzi w czasie burzy z piorunami okrywają się jednym płaszczem i nic więcej.

Dobrogost to rycerz średniowieczny, który oddaje duszę Bogu, miecz królowi, a serce damie (Miłosławie). Wypowiedź kształtowana na wzór starożytnych epopei, składnia wzorowana na najlepszych wzorcach polszczyzny, często słowa polskie, tylko kaszubione, autor oszczędny w użyciu germanizmów (miał kłopoty z jęz. niemieckim w szkole).

IV. Tłumaczenia Pisma św. jako skaszubienie wersji polskiej z III wydania katolickiej Biblii Tysiąclecia albo Tynieckiej przez Eugeniusza Gołąbka: Swięté Pismiona Nowégò Testameńtu (Gduńsk – Pelplin 1993), Knéga psalmów (Gdańsk 1999) na podstawie Biblii Tysiąclecia (wyd. IV 1989), przekłady tych fragmentów St. Testamentu, które stanowią czytania lekcyjne na niedziele i święta roku kościelnego z lekcjonarza To je słowò Bòżé (Gdańsk 2007), oraz (razem z E. Pryczkowskim) podstawowych modlitw i pieśni katolika w Më trzimómë z Bògã (Gduńsk 1998) – wszystkie te pozycje rekomendowałem do druku po ich dokładnym przestudiowaniu i zgłoszeniu drobnych uwag krytycznych. W punkcie I wymieniałem arcydzieła literackie – Biblia to księga nad księgami, list Pana Boga do wszystkich narodów wszystkich czasów: Słowo Pańskie – bowiem – nie jest związane i Trwa na wieki (Verbum Domini non est alligatum (2 Tym 2,9),et Manet in aeternum (Iz 40,8) wypada zatem wiernym tylko powtórzyć za Samuelem: „Mów, Panie, bo sługa Twój słucha” (1 Sm 3,9). Tłumacze Biblii mają zawsze znaczący wpływ na rozwój języka narodowego, np. od przekładu M. Lutra liczy się epoka języka nowoniemieckiego, od tłumaczeń XVI-wiecznych na język górno- i dolnołużycki liczy się język literacki tych narodów, w polszczyźnie pojęcie języka i stylu biblijnego zawdzięczamy przekładowi (z łaciny) Nowego Testamentu ks. jezuity Jakuba Wujka z 1593 r. Niewątpliwie przyswojone Kaszubom teksty biblijne i kościelne mają wpływ na literacki język kaszubski. Dlatego też w Radzie Języka Kaszubskiego przygotowałem słownictwo związane tematycznie z objawieniem Bożym i zaproponowałem kaszubskie nazwy ksiąg biblijnych przyjęte przez E. Gołąbka, choć do niektórych mógłbym zgłosić zastrzeżenia, chodzi jednak o to, byśmy mówili jednym głosem, nie tworzyli nowożytnej wieży Babel, gdzie się nie porozumiemy bądź trudno będzie się nam porozumieć.

Przekładu z języków oryginalnych, w tym wypadku z jęz. greckiego Ewangelii dokonał profesor biblistyki o. Adam Ryszard Sikora, franciszkanin z Wejherowa, i wyszły one jako Nowi Testameńt. Ewanielie pò kaszëbskù (Gdańsk 2014).

Przepraszam za osobiste zwierzenie, ale w czasie stanu wojennego jako prodziekan Wydziału Humanistycznego UG ds. nauczania musiałem zapoznawać studentów Wydziału z przepisami tego aktu pseudoprawnego. Będąc bezsilnym wobec tamtej sytuacji, po odbyciu zajęć dydaktycznych obłożyłem się w domu gramatykami i słownikami greckimi (mając podstawy z lektoratu tego języka u ks. prof. Feliksa Szredera z Prokowskich Chróstów, zob. jego krótki biogram w Encyklopedii katolickiej t. 19, szp. 127–128), czytałem i studiowałem Nowy Testament po grecku.

Skaszubienia więc E. Gołąbka tekstów biblijnych i tłumaczenia tekstów religijnych oraztłumaczenie Ewangelii o. prof. A.R. Sikory zestawiam obok siebie i ex aequo, na równi zgłaszam do konkursu „Najważniejszych kaszubskich książek”.

V. Tłumaczenie Pana Tadeusza A. Mickiewicza przez Stanisława Jankego:Adam Mickiewicz, Pón Tadeùsz, to je òstatny najachùnk na Lëtwie… skaszëbił Stanisław Janke, (Wejrowo – Gduńsk 2012). Translator, choć skromnie mówi o kaszubieniu, już wcześniej okazał swoje umiejętności w tłumaczeniu Sonetów krymskich (por. Sonetë krimsczé, skaszëbił S. Janke, Wejrowò 1998) A. Mickiewicza. Bliżej się przyjrzałem fragmentom, których uczyłem się na pamięć, a część z nich znam, tj. Inwokację, Grzybobranie, Zachód słońca, Koncert Jankiela, Spowiedź Jacka Soplicy. Uczestniczyłem w promocji na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Gdańskiego, gdzie można było trochę się dowiedzieć o tzw. „kuchni” tłumacza. Znane mi są też bardzo pozytywne opinie o przekładzie polskiej epopei narodowej kaszubologów i filologów polskich i słowiańskich: prof. H. Popowskiej-Taborskiej i prof. J. Tredera, wykazanego zresztą jako konsultant językowy. Gdyby jednak ktoś dopatrzył się pewnych usterek, to mam w odpowiedzi maksymę Propercjusza: In magnis et voluisse sat est „W rzeczach wielkich nawet chcieć wystarczy” (tłumaczenie własne).

 

47. Na najich Gôchach. bc

 

W Bòrowim Młinie 20 gromicznika bëłë swiãtowòné jaż trzë roczëznë.

95 lat temù lëdze z tëch strón nie chcelë sã pògòdzëc z tim, jak wedle wersalsczich ùchwôlënków miała przebiégac grańca kòl jich chëczów i pòlów. Dzãka jich dzejanióm Pòlskô dosta na tim terenie wiãcy zemi, niżlë bëło pierwi ùgôdóné, grańca òstała przesëniãtô jaż ò 10 km. Jednym z przédników Gôchów w tim, co pózni òstało nazwóné „pôlëkòwą wòjną” (pòl. palikowa wojna), béł tuwòtészi probòszcz Bernat Gòńcz (chtërnégò za patróna czile lat dowsladë wzãła Zrzesz Szkòłów w Bòrowim Młinie).

30 lat temù mieszkańcë Bòrowégò Młina i sąsadnëch môlëznów zrobilë pierszi krok, cobë nie zadżinãła pamiãc ò jich bòhatersczich przódkach, na bùdinkù szkòłë pòwiesëlë drzewianą tôflã z taczim nôdpisã: „Stôł sã cud, Kaszëbskô wstała [wëjimk z wiérztë Heyczi]. Na pamiątkę patriotycznego zrywu mieszkańców Gochów, którzy w lutym 1920 roku sercem stanęli przy Polsce, a granicę odepchnęli na zachód (...)”.

10 lat temù pòwsta Fundacja Naji Gochë, chtërny ùdbòdôwca i przédnik Zbigórz Talewsczi to spiritus movens ùpamiãtniwaniô herojów „pôlëkòwi wòjnë” i òglowò historie Gôchów, tak przez coroczné ùroczëstoscë òrganizowóné w òsoblëwim môlù, jaczim je Leśna Strażnica Patriotyzmu i Pamięci im. Bohaterskich Gochów nad Jezorã Gwiôzdë, jak i w artiklach pùblikòwónëch w pismionie „Naji Gòchë”, chtërnégò je przédnym redaktorã.

Cobë ùtczëc te trzë latosé roczëznë Honorowa Kapituła Fundacji Naje Gochë przëzna w 2015 rokù wiãcy niżlë chùdzy nôdgrodów i diplomów.

 

48. Dobrô mó(ò)da. Platka, co szmakô za wicy. Tómk Fópka

Dzénny wid ùzdrzôł prawie nônowszi fònograficzny dokôz pòdpisóny przez stowôrã a Kameralny Chór DISCANTUS z Gòwidlëna – „Dzysô takô mòda je”. Je to ju czwiôrtô pò: „Mòja dësza wielbi Pana”, „Gòdë na Kaszëbach” i „Knôpi za mną, póczi jesz jem panną” platka młodégò, ale rësznégò w dzejanim karna pòd przédnictwã Sławòmira Bronka. Discantus swòjima projektoma, na chtërne ùmiejãtno zwëskiwô różné ùdëtkòwienia – wnôszô do kaszëbsczi kùlturë nowé, swiéżé tchnienié. Nie je to przë tim całowné przelëftowiwanié naszi mùzyczny, paradny jizbë, le òtemknienié òknów, przez jaczé to słunuszkò nowëch lëdzy i dokôzów zazdrzi, to wiatrowi wiéw z cëzy mùzyczny stronë zawitô a swójsczé nórtë òbnëkô.

49. Wojna morza z lądem. Jacek Borkowicz

 

Na wschód od Wismaru niemieckie wybrzeże Bałtyku przybiera dziwnie pokrętne formy. Pomiędzy linią mierzei a głębokim lądowym zapleczem znajdujemy mnóstwo mniejszych i większych akwenów: to Bodden, formacja typowo pomorska. Wody tych ni to zatok, ni jezior nie są tak rozległe, jak nasza Zatoka Gdańska czy Zalew Wiślany, ale płynąć można nimi równie długo. Bodden, jak perełki, łączą się bowiem ze sobą w długi wodny naszyjnik.

To jedne z piękniejszych miejsc, jakie Bóg stworzył na ziemi. Wydają się też matecznikiem ciszy. Gdzieś tam, za piaszczystym wałem huczy morze, jednak tu, nad porastającym trzcinami wybrzeżem króluje spokój i harmonia.

 

50. Wizjonéra z Piôszna. Andrzéj Kraùse, Róman Drzéżdżón

 

Chëcz na górze. Królestwò Lémanów. Mòże smiało rzec – Stolemanów. Tuwò widzec je, że lëdze, jak le chcą, to mògą zrealizowac wszëtczé swòje snienia. Òtemkłé serce a òtemkłô głowa – tak w skrócënkù mòże òpisac Klémãsa Lémana, chtëren przëjimô naju na swòjim gbùrstwie. Wasta Klémãs, gbùr z Piôszna w tëchómsczi gminie, ùrodzył sã w 1962 rokù. Jakno môłi knôp pòmôgôł swòjim starkóm na pléwkòwatim gòspòdarstwie. Czej w latach sétmëdzesątëch i òsmëdzesątëch chòdzył do szkòłë w Bëtowie, zmerkôł, że wiele jegò sąsadów wëjéżdżiwô za robòtą do Niemców, dze òstôwają na wiedno. Czedë szedł dodóm z aùtobùsa pòd górã, dze mielë swój môl starkòwie, przëszło jemù do głowë, czë bë ni mógł na ji czëpie pòstawic widokòwi wieżë, z chtërny bãdze widzec całé òkòlé. Kò to przëcygnie letników i szkòłowé dzecë, a môlowi lëdze ùzdrzą, że wôrt je tuwò òstac a nawetka zarabiac dëtczi.

 

52. Pò serbskù ò rodny mòwie Kaszëbów. Dariusz Majkòwsczi

 

Pòd kùńc łońsczégò rokù ùkôzała sã pòstãpnô ksążka znónégò jazëkòznajôrza z Gduńsczégò Ùniwersytetu Duszana Pażdżersczégò. Кашупске теме (Kaszëbsczé témë) to zbiér artiklów napisónëch przez aùtora w slédnëch latach. Wiele z nich nie bëło donëchczôs nigdze drëkòwóné.

Ksążkã wëda Alma, jaczi miéwcą je prof. Dżordże Òtaszewicz, chtëren na codzéń robi w Instituce Serbsczégò Jãzëka kòl Serbsczi Akademie Nôùk. Ta serbskô wëdôwizna nié pierszi rôz zainteresowa sã najim jãzëka. Кашупске теме to drëdżi tom z serie Kaszëbskô Biblioteka. Pierszim ji dzélã bëła Антологија кашyпске народне приповетке, to je Antologiô kaszëbsczi lëdowi pòwiôstczi, a trzecą bãdze tłómaczenié na serbsczi nônowszi pùblikacje prof. Jerzégò Trédra Spòdlowô wiédzô ò kaszëbiznie.

To wierã jedurnô takô seriô, jakô wëchòdzy za grańcama Pòlsczi – pòdczorchiwô D. Pażdżersczi.

 

54. Lektury

 

58. Wiosna jidzie… Zyta Wejer

 

Wiosna, kochane, cieszta sia cieszta!

Wiosna nadchodzi, zimi łusz reszta!

To je ciekawe, jak nas prziwjita?

Może pokaże, jak krokus rozkwita.

 

A może pjankne przebjiśmniegi

Bielo zasipjó ziania jak wew zimnie śmniegi!

 

Ptaszasziska nazad przilejtó dó nas zez łotdali,

Ji ziania sia bandzie mogła pochwalyć,

Że je tak pjankna ji zielóna.

A na drzewach lśni łuż młoda koróna.

 

Aż nóm serduszko wesoło przigrywa na to,

Że wiosna zez łotdali przibiwa!!!

 

59. Kaszubskie słowniki dla dzieci. Ewa Andrzejewska

 

Mój słowôrz autorstwa Marzeny Dembek i Kaszёbsczi słowôrz ilustrowóny – Wanoga z dёchama Ludmiły Gołąbek to dwie nowe książki pomocnicze do nauki języka kaszubskiego w szkole podstawowej, które wzbogacają dotychczasową ofertę materiałów dydaktycznych dla najmłodszych uczniów. Publikacje te ukazały się nakładem Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego i zostały sfinansowane przez Ministerstwo Edukacji Narodowej. Obie książki łączy podobna koncepcja, kwalifikacja tytułowa jako słownik oraz ich przeznaczenie do nauki języka. Jakość publikacji mogą gwarantować gruntowna znajomość języka kaszubskiego oraz doświadczenie pedagogiczne autorek słownika, talent ilustratorek, a także osobiste zaangażowanie w realizację projektu redaktora prowadzącego Lucyny Radzimińskiej. Ilustrowane słowniki języka kaszubskiego dla najmłodszych uczniów M. Dembek i L. Gołąbek nawiązują do tradycji stosowania wizualizacji w dydaktyce języka, której początki sięgają podręcznika słynnego pedagoga Jana Amosa Komeńskiego (1592–1670). Jego Świat w obrazach (Orbis Sensualium Pictus) z 1658 roku wykraczał poza podstawową funkcję słownika jako książki, w której sprawdzamy znaczenie czy poprawność ortograficzną wyrazów. Pełnił on rolę książki do uczenia się i nauczania języka, w której ilustracja pomagała w przyswajaniu słów i wyrażeń a także pełniła funkcję informacji o świecie. Również słownikom M. Dembek i L. Gołąbek przypisane zostały funkcje książek do nauki języka kaszubskiego. Wynika z tego, że mogą one rozwijać kompetencje związane z przyswajaniem języka, a mianowicie kompetencje leksykalne, semantyczne, gramatyczne, sprawności językowe, kompetencje kulturowe, ale również kształcić umiejętność posługiwania się słownikiem. Koncepcja, kształt oraz potencjał dydaktyczny tkwiący w tych książkach zasługują na uwagę.

 

61. Chcemë swiãtowac! DM

 

Jak rok w rok zachãcywómë najich Czëtińców do swiãtowaniô Dnia Jednotë Kaszëbów wszãdze, gdze bãdzeta w tim nadzwëkòwim dniu. Òsoblëwie równak rôczimë do Sëlëczëna, bò prawie w ti wsy òdbãdze sã 10. jëbleùszowô próba bicégò rekòrdu w równoczasnym granim na akòrdionach.

 

62. Klëka

 

67. Pies z kòtã. Tómk Fópka

 

Ala kòcëszcze jo! Ùrną psu! Jakùż mòżna pëtac, czë barżi lubiã kòta, czë psa?! Kò to je bùten szëkù! To jakbë pëtôł, czë lepszi je tata czë mëma…

Równak pò pierszich, pòlityczno pòprawnëch głosach, że psë i kòtë równé, że wszëtczé nasze są, a że je tak mòckò kòchómë – wëszło w internece, że nié dlô psa wôrzta a że szkòta gadac. Bò tã lëdzką miłotã do psa a kòta nôbarżi je w schróniskach dlô zwierzãtów widzec. I wcale nie kòchómë kòtów a psów jednakò…

Mòje dzeckò, Agatka, zrobiło rodzynną anketã dlô tatka. Wënik: 4 głosë za psama a jeden za kòtoma. Psów, w całoscë cëzëch, sã bòjimë, że ùżgrzéc mògą. Lubimë za to, że są drëszné, mądré, wiérné, żdają, pòtrafią òbrónic człowieka, bawią sã z dzecoma i… liżą. Kòtë są miłé, mòże je pòsmùkac, ale łażą nierôczoné pò cëzym, mògą pòdrapac i… niszczą ògródk. Internaùcë barżi wòlelë kòtë, jeden chłop nawetk za to, że chùtczi sã gòtëją…

 

68. Rómk Drzéżdżónk. Pùtin

 

Kùńc swiata, a pół Rusëji! Lëdze gôdają, że prezydeńta Pùtin mô do Pëlckòwa przëjachac. Taczé sensacjowé wiadło przëniósł dzysô mój drëch lubòtny, brifka nasz pëlckòwsczi. Krącył sã pòdskôcony pò jizbie a głosno rozmëszliwôł:

– Matizernoga jo, za czim òn sã tuwò do najégò, zataconégò na përdëgóńsczich barabónach, Pëlckòwa, pchaje?

– Pewno chce so Pëlckòwiôków òbezdrzec, pòkąd më jesz żëjemë – rzekł jem przekãsno.

– A co? Je òn jaczi etnografa? Badéra dżinącëch plemionów?

– Mëszlã nié, ale tak mie przëszło do głowë, czë òn czasã kòrzeniów nie szukô?

– Kòrzeniów? Òd chójczi? Doch òn je prezydeńtą, a nié kòszikôrzã – brifka klepnął sã w łësënã.

– Ó to mie drëszkù nie jidze! Mëslôł jem ò jegò rodzynnëch kòrzeniach.

– Mëslisz, że òn je z Pëlckòwiôkama krewny? – brifka złożił rãce jak do Òjcze Nasz. – Broni naju Panie Bòże a wszëtcë swiãti.

 

III okładka. Jarosłôw Kroplewsczi. Mòje serakòjscze miesące. Strëmiannik

 

Strëmiannik na trzë stronë spłënie:

Z pòpiołã na se,

Spòd sniegù

Pò flastrze,

Bez biszung

Na ksãżą łąkã

      spłëną letczé grzéchë              

            i tam wmikną. 

 

Ùczapóné słowã

Spòd ùrzmë,

Pò stegnach,

Wedle płotu

Do Kòminka

      spłëną strzédné grzéchë

      i tam rozrzadną.

 

Smiertelné grzéchë swiata

I całëch Kaszëbów

Do Swiniewa spłëną

I tam sã bãdą swinic.

 

Na ksãżi łące wôłtôrz,

Kòmink zarosłi,

A Swiniewò...

Swiniewò bãdze jak lëdze.

 

A na pôłnié brzadowô zupa.

A na pò zupie sledze.

 

Joomla Templates - by Joomlage.com