Rozmiar czcionki:

Zapraszamy do lektury wrześniowej "Pomeranii"

2. Od redaktora

Słuchając lub czytając o krzywdach i cierpieniach, które dotykają ludzi podczas wojen, czasami mamy wrażenie, że to niemożliwe, że los nie może być taki okrutny i niesprawiedliwy. Zwłaszcza gdy ból, głód, śmierć, dotykają najmłodszych. Wczytując się np. w historię rodziny Klotzke („Mały Siegi” s. 14–16) czy inne, podobne wspomnienia, których niestety nie brak w pomorskich rodzinach, trudno się nie zastanawiać nad tym, jaki bagaż złych doświadczeń zrzuca wojna na barki ludzi. Jak łatwo można zatracić dobre odruchy i widzieć nawet w niewinnym dziecku tylko syna czy córkę wroga.

 

3. Zjôzd w òdjimkach

Latos Kaszëbi zjachalë do Pruszcza, miasta na zberkù trzech krôjnów: Kaszub, Kòcewiô i Zëławë. Razã z nima swiãtowelë téż Górale, chtërny wëstapilë na binie z programã „Môłé òjczëznë ks. Tischnera”. Wôrt so przëbôczëc te chwile pòspólny redotë i ju pòmalë szëkòwac sã na XVII zéńdzenié – tim razã w Rédze.

 

4. Wielekùlturowi festiwal na pôłniowëch Kaszëbach. Grégór J. Schramke

Òd 23 do 27 lëpińca latos miôł môl Międzynarodowy Festiwal Folkloru „Kaszubskie Spotkania z Folklorem Świata”. Zaczął sã òn we Wielu paradnym marszã lëdowëch karnów, a tej inaùgùracjowim kòncertã w amfiteatrze nad jezorã. Na binie, króm najich domôcëch artistów, jak Krëbane zez Brus, Kaszuby z Wiela a Kôrsëna czë Kościerzyna z Kòscérznë, w krótczich wëstãpach sã téż pòkôzałë: pòlonijno-kaszëbskô Ludowa Nuta z Kanadë, góralskô Równica z Ùstronia, pòlonijnô Karolinka z Biôłorusë, mùzykancë Vechtekrainer z Niemców, Dilianka z Bùłgarie, Tikves z Macedonie, Pioneiros do Centro Oeste z Brazylie a fòlkloristyczné karno z Tajwanu – jaczé to slédné òbadwa bez swòjã egzotikã rozskôcałë wierã nôwiãkszé zacekawienié. Òbzérôczów bëła fùl widzawniô, a kòncert zakùńcził sã pòkôzkã sztëcznëch ògniów.

 

6. Klub Inteligencji Kaszubskiej w Wejherowie (część 1). Adam Patok

Będzie to opowieść o kolegach, przyjaciołach z lat mojej młodości, z którymi przypadło nam żyć i pracować w Wejherowie. Dane nam było realizować w tym mieście swe romantyczne marzenia o zmianie szarej rzeczywistości. A były to czasy, kiedy wierzono jeszcze w sens pracy społecznej, choć wszelkie działania były ograniczone przez panującą wtedy ideologiczną doktrynę. Staraliśmy się znaleźć dla siebie neutralne pole działania, dalekie od bieżącej polityki, i wydawało nam się, że kaszubszczyzna może być antidotum na społeczną stagnację.

 

8. Dzesątô mùza w Miszewkù. DM

Kaszëbsczé słowarze, pùsté noce, strajczi w gdińsczi i gduńsczi stoczni, kùreszce historiô i dzysdniowé żëcé Kaszëbów z Kanadë – to latosé témë Festiwalu Kaszëbsczich Filmów.

 

Ju czwiôrti rok za régą w restaùracje Mùlk w Miszewkù mógł òbezdrzec czile filmów, chtërne pòkazywają Kaszëbë, najã historiã, zwëczi i jãzëk. Czej jesmë òrganizowelë pierszi festiwal, towarzëła nama mësla, że wôrt pòkôzac lëdzóm, że zbiér filmów ò Kaszëbach je ju dosc bògati. Òkróm bëlnégò fòlkloru, terôczasnégò mùzycznégò ùtwórstwa, lëteraturë czë kùńsztu filmë stałë sã fùlprawnym dzélëkã naji kùlturë – pòdczorchiwô ùdbòdôwôcz festiwalu Eùgeniusz Prëczkòwsczi.

 

9. Wësziwk wpisóny w mòje żëcé

 

Z wësziwôrką Ingą Mach gôdô Stanisłôw Janke.

 

Jô jem pòd wrażenim pani wësziwnëch dokazów. Pani wësziwô równo tradicyjné deczi i tôfloczi, jak téż baro òsoblëwé òbrazë, stanice. Co wiãcy rekònstruùje pani stôré chòrągwie i stanice. Ta robòta wëmôgô, pòza talentã, apartny precyzji, skùpieniô, cerplëwòscë. Je pani òsobą baro wëcëszoną, żëczlëwą, z ùlubienim pòtrafi òpòwiadac ò swòji robòce. Në prawie… baro mie czekawi, jak wëzdrzi pani dzéń robòtë.

Mòją maksymą je: „Człowiek, żebë béł szczestlëwi, mùszi sã starac bëc pòtrzébny”, i to jô próbùjã wszczepiac w żëcé. Temù dzéń przecãtnie szesnôsce gòdzyn toczi sã nawkół robòtë. Jô pòchòdzã z rzemiãslniczi rodzënë, ò wiôldżi pòczestnoscë do robòtë z pòwiedzenim: „Panu Bògù czasu nie kradnąc”. Z rena, pò robòce przë domôcëch sprawach, jô colemało òdbiéróm internetową pòcztã, przez chtërną jô kùpiwóm materiałë do mòji prôcë – nitczi, bò są tóńszé w internetowëch hùrtowniach, i to, czegò jô ni mògã nalezc w krómach, przikładã są niejedne tichë (tkaninë). Znôwù nitczi, francëską mùlinã, chtërnyma jô wësziwóm patronów i òbrazë, jô kùpùjã w krómie w Bëtowie; ten ôrt nitków je drogszi òd pòlsczich czë niemiecczich i do tegò mô ò wiele szerszą gamã farwów i òdcéni, przez co òtrzimùje sã stonowanié òbrazu i bëlniészą plastikã. Jakò wëùczonô w fachù fòtografa jô przëwiązëjã wiôlgą wôgã do ùjãcô widu i céni. Do wësziwaniô jô przëstãpiwóm colemało kòle pôłniô i przed północą kùńczã. Jô robiã w bëlno rozswietlonym pòmieszczenim, w chtërnym scanë są biôłé, téż wid je biôłim widã swietlówków wëpełnionëch parama rtãcë. Przë taczim òswietlenim nie je zakłóconé rozpòznawanié farwów.

11. Trzy polskie Sierpnie. Stanisław Salmonowicz

Rok 2014 jest rokiem niezwykłym. Obchodziliśmy uroczyście międzynarodową rocznicę wyborów czerwcowych 1989 roku. 25 lat temu droga do upadku komunizmu, którą zapoczątkował sierpień 1980 roku, była otwartą. Tej rocznicy dziś przypominać nie trzeba. Wiek XX jednak przyniósł w kalendarzu narodowej historii trzy ważne daty, każdą związaną z sierpniem. 1 sierpnia 1944 roku wybuchło tragiczne w skutkach powstanie warszawskie. 6 sierpnia 1914 roku wyruszył z krakowskich Oleandrów oddział tworzonego przez Józefa Piłsudskiego wojska polskiego, Pierwsza Kadrowa, zalążek Legionów Piłsudskiego. W połowie sierpnia 1920roku na przedpolach Warszawy toczył się przeciw Armii Czerwonej bój w obronie stolicy, a 16 sierpnia ruszyła zwycięska polska kontrofensywa, która uratowała Polskę na 20 lat przed komunizmem. Każda z tych rocznic, w różny sposób, była w dobie PRL mniej lub bardziej przemilczana, fałszowana, latami one jakby nie istniały w zbiorowej pamięci narodu. Niepodległość kraju w latach 1918–1939 nie była nigdy gloryfikowana przez komunistyczną propagandę. Powstanie warszawskie traktowano wyłącznie jako klęskę, zawinioną przez reakcyjnych polskich przywódców. Wszystko natomiast, co mogło się pozytywnie wiązać z postacią Józefa Piłsudskiego, starano się wymazać z pamięci społecznej.

W wąskich ramach felietonu warto może jednak w paru słowach uświadomić sobie, jakiej rangi to były wydarzenia historyczne i jak dziś historyk spogląda na nie z dalekiej już perspektywy minionego czasu.

 

13. Mały Siegi. Wiktoria Kozikowska

Zygfryd Kozikowski, a naprawdę Siegfried Klotzke. Dla mnie to dziadek Zyguś – uśmiechnięty, pomocny, pełny optymizmu i mający w sobie ducha małolata! Nikt nie byłby w stanie uwierzyć w to, jaką trudną przeszłość ma za sobą. Ile bólu, cierpienia i strat odczuł „dzięki” II wojnie światowej. Jak długo przez panujący po wojnie ustrój szukał swojej rodziny, rozdzielonej różnymi sytuacjami kończącej się, przegranej dla Niemców, II wojny światowej.

Mój dziadek urodził się w 1941 roku w Gdańsku – w niemieckim Gdańsku. Mieszkał razem z siedmiorgiem rodzeństwa (Hansem, Ursulą, Kurtem, Gerhardem, Gerdą, Laurą i Horstem) i rodzicami w kamienicy na Holzraum. Byli typową niemiecką rodziną. Gertruda (Mutti) i Franz (Vater) starali się zapewnić spokój swojej rodzinie mimo wojny. Jednak nie było zależne od nich, jak potoczą się losy całej rodziny.

Starszych synów Gertrudy i Franza, czyli Hansa, Kurta i Gerharda, wzięto do Wehrmachtu. Hans widział swojego braciszka Siegfrieda tylko raz, jako niemowlaka w pieluszkach, gdyż w 1941 roku doszedł do rodziny Klotzke list mówiący o tym, że Hans Klotzke zginął za Führera i ojczyznę. Jak się później okazało – napisał o tym duchowny będący przy śmierci Hansa – „szeregowiec Klotzke zginął przez rozstrzelanie dlatego, że odmówił egzekucji dezertera”. List od księdza zawierał także zdjęcie grobu Hansa. Laura (mająca w 1941 r. 7 lat) pamięta tylko przejmujący lament mamy: Mein Gott! Mein Gott…

Ich rodzina jest rodziną katolicką – dzieci ochrzczone, a w domu odbywają się codzienne modlitwy za walczących gdzieś na wojnie Kurta i Gerharda.

 

16. Kaszëbskô platka pòlonijnégò karna. Jan Dosz

W Kanadze sã ùkôza platka CD pòd titlã „Zeza wiôldżi wòdë… Kaszëbë. Beyond the Great Water… Kaszëbë”. Nagrania zrobiło pòlonijné karno Ludowa nuta przë wspòmóżce partu Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô w Baninie.

 

Ludowa nuta òd swòjégò pòczątkù w 2005 rokù trzimô mòcną łączbã z Kaszëbama w Kanadze, a w Pòlsce mët. Przënôleżnikama karna są pòtómkòwie Pòlôchów, w tim czile òsób – òsoblëwie familiô przédnika karna Sławòmira Dudalsczégò – mô baro blisczé rodzynné pòwiązania z Kaszëbama w Round Lake. Sóm przédnik je Pòmòrzôkã z Grëdządza rodã. Ùkùńcził Mùzyczną Akademiã we Gduńskù. Stąd kaszëbizna bëła mù wiedno kąsk znónô i bliskô.

 

17. Drzimałka. rd

Wedle mùzealny kôrtë wëkònanié ti tobaczérë datowóné je na 1918 rok. Zrobił jã a bez dłudżé lata ji ùżiwôł rodzony w Tãpczu kòl Lëzëna Aùgùstin Tempsczi. Tobaczéra, zwónô dózą, je kùńsztowno zrobionô z krowiégò roga. Pò bòkach mô stalowé òkùca, a wieczkò precyzyjno je zamòńtowóné na zôwiasach.

Czemùż „drzimałka”? Kò na wieczkù widzec je wóz Drzimałë – wiôlgòpòlsczégò chłopa, chtëren zamieszkôł w cyrkòwim wòzu, czedë prësczé władze zabronilë mù bùdowë chëczi. Jesz przed Michałã Drzimałą tak co zrobił Kaszëba, Francëszk Peplińsczi ze Skòrzewa, le ò nim swiat mało pisze, a i Kaszëbi mają gò w zabëcym…

 

18. Zrzeszenié òb czas krizysu ë zjinaczi. Słôwk Fòrmella

Na pòczątkù lat sétmëdzesątëch ùszłégò stalata sytuacjô w Kaszëbskò-Pòmòrsczim Zrzeszenim nie bëła letkô. Wedle wiele dzejarzów òrganizacje w dzejanim Przédnégò Zarządu, chtërnym òd 1959 r. czerowôł Bernat Szczãsny, felało aktiwnotë. Zrzeszenié jakbë stanãło w môlu i dëcht nick sã w nim nie dzejało. Pòzdrzatk taczi mielë przede wszëtczim Lech Bądkòwsczi i karno jegò wespółrobòtników, do jaczégò przënôlégelë: Wòjcech Czedrowsczi, Izabella Trojanowskô, Édmùnd Kamińsczi ë Józef Bòrzëszkòwsczi. Kùreszce na zymkù 1971 r. ùdało sã jima doprowadzëc do zmianów w zarządze KPZ. A jakùż do tegò doszło, mòżemë sã dzysô wëdowiedzec midzë jinszima z aktów prowôdzony w sétmëdzesątëch latach przez gduńską Służbã Bezpiekù òbiektowi sprawë ò tacewny pòzwie „Saga”.

 

20. Część 2: W kaszubskim pułku. Krzysztof Kowalkowski

W poprzednim numerze autor, który zainteresował się działalnością Romana Woykego po przeczytaniu publikacji Jak Kaszubi bili bolszewików (reprintu książki Zarys historii wojennej 66 Kaszubskiego Pułku Piechoty im. Marszałka J. Piłsudskiego Wacława Jankiewicza), przedstawił dzieje jego rodu i powstanie 66 pułku. Dziś ciąg dalszy opowieści o losach oficera tej jednostki. 

W styczniu 1920 r. w pułku w miejsce kompanii kadrowych powstały trzy bataliony, a Roman Woyke już w stopniu podporucznika był wymieniany jako dowódca III batalionu.

Gdy w styczniu 1920 r. na mocy traktatu wersalskiego Wojsko Polskie zajmowało Pomorze, 66 Kaszubski Pułk Piechoty im. Marszałka Józefa Piłsudskiego wraz z całą dywizją 18 stycznia wkroczył do Torunia.

 

22. Òddóny chòjnicczi zemi. Kazmiérz Jaruszewsczi

W drëdżi pòłowie XX wiekù do karna nôbarżi zasłużonëch współtwórców rësznotë regionalny w Chòjnicach i w pòwiece chòjnicczim nôleżôł Klémãs Szczepańsczi. Latos, w gromicznikù, minãła 25. roczëzna jegò smiercë.

Ùrodzył sã 23 stëcznika 1937 rokù w Ritlu w dodomie swoich starków Galikòwsczich. Ten bùdink, co stojôł tedë naprocëm szkòłë, dzysô ju nie istnieje. W jegò môlu w w 1955 r. Józef Galikòwsczi (brat matczi) pòbùdowôł dlô swòji rodzëznë nowé chëcze. Zôs starszi Klémãsa, Kònrad (1912–1986) i Anna (1911–1998), wëbùdowelë swój bùdink w òblëżim Wiôldżégò Kanału Brdë (200 métrów òd kòscoła) i zamieszkelë w nim w 1949 r. Klémãs Léónôrd miôł troje rodzeństwa: bracynôw Kònrada (1939–1946; ùmarłégò na difterit) i Édmùnda (ur. 1940) i sostrã Helenã (ùr. 1950), chtërna mieszkô do dzysô w tim domôctwie. Pòchòdzący z Kòsobùdów na Zabòrach òjc Klémãsa robił w ritelsczim tartakù, nôprzód jakno robòtnik, a pózni, jaż do emeriturë, jakno czerownik składu bôlów. Matka, ritlanka, zajimała sã dodomã i wëchòwanim czwòrga dzecy.

 

24. Ùkòchôł mòrzé. Roman Robaczewski

Kazmiérz Łómniewsczi (Kazimierz Łomniewski) przëcygnął na Pòmòrzé w 1933 roku i òstôł tuwò do kùńc żëcô. Béł wiôldżim ùczałim i bëlnym szkólnym, chtëren miłotã do historie i geògrafie przekôzôł m.jin. prof. Geratowi Labùdze.

Ùrodzył sã 22 gromicznika 1907 rokù w Radomëslim Wiôldżim pòd Tarnowã. W tim placu skùńcził spòdleczną szkòłã, a strzédną w krótkò leżący Dãbicë. Egzamin dozdrzeniałoscë złożił w 1925 rokù. Zgódno ze swòjima zamiłowaniama zaczął na Jagielóńsczim Ùniwersytece geògraficzné studia, na dodôwk béł słëchińcã historicznëch wëkładów. W geògrafie nôbarżi cygnãła gò wiédzô ò hidrograficznëch zjawiszczach. Studia skùńcził w 1930 cedlã doktora filozofie w òbjimie geògrafie, na spòdlim disertacje pt. „Zjawiska i okres lodowy w prawym dorzeczu górnej Wisły”. Promòtorã jegò dokazu béł znóny geògraf prof. Józef Smòleńsczi.

 

26. Kró(ö)më wejrowsczi zemi. Tómk Fópka

Jak mdze pò kaszëbskù pòlsczi sklep? Króm. A w kaszëbsczim co òznôczô słowò sklep? Pò pòlskù to bë bëła piwnica. A kùli mómë krómów z pòzwą KRÓM? Skòpicą? Nié. Chòco, chto wié… Kòl samégò Wejrowa leno trzë, chòcô bëło jich razã piãc...

Bò są krómë i krömë.

Jeden kröm béł w Lëzënie, leno gò cëzy króm ze skrzëdlatim robôkã w pòzwie z rénkù wëkarowôł. Drëdżi kröm béł na Czôrny Górze kòl Bòjana, ale jak mie rzekła jedna krómòwô z Kòleczkòwa – jegò miéwca sã wzął i pòwiesył na drzéwiãcu, na swòjim pòdwòrzim. Më nawetkã chcelë pózni òd nich nen bùdink wëarãdowac, leno za wiele chcelë – i pòdôwô mie dwie lónczi worztë i kòłôcza.

 

28. Mierzeja Kurońska – bałtycka oaza spokoju. Sławomir Lewandowski

Choć leżący w odległości ok. 100 mil morskich od Mierzei Helskiej kuroński półwysep jest od niej ponadtrzykrotnie dłuższy, jednak te miejsca mają z sobą wiele wspólnego. Najbardziej rzucającym się w oczy podobieństwem jest oczywiście sam kształt obu mierzei. Niemniej ten, kto miał okazję odwiedzić litewsko-rosyjską „kosę”, doświadczył czegoś, czego próżno szukać na naszym, czyli helskim półwyspie.

Licząca 97 km długości Mierzeja Kurońska oddzielająca Morze Bałtyckie od Zalewu Kurońskiego przyciąga tysiące turystów. Największą atrakcją tego wąskiego i długiego skrawka lądu, choć nie jedyną, są niepowtarzalne i jedne z największych w Europie ruchome piaszczyste wydmy. Kuroński półwysep, którego szerokość waha się od 400 metrów do ok. 3 kilometrów, leży na terytorium Litwy (50 km) i Rosji (47 km).

 

30. Kartki z życiorysu nauczyciela (uzupełnienie). Kazimierz Ostrowski

Od 1 kwietnia 1934 r. objął posadę nauczyciela szkoły polskiej w Brąswałdzie na Warmii. Przedtem jednak został wezwany do Berlina na rozmowę z ambasadorem RP Józefem Lipskim, któremu przyrzekł, że będzie skutecznie bronił tamtejszej szkoły przed szczególnymi atakami i germanizacyjnym naporem. Była to bowiem jedyna szkoła polska (otwarta w 1931 r.) w północnej części powiatu olsztyńskiego. Jak się miało okazać, nie było łatwo dotrzymać obietnicy.

Dwa lata wcześniej Adam ożenił się z Kunegundą Przybyłką, panną ze swej rodzinnej Wiśniewki, pojechał więc do Brąswałdu z żoną. Wkrótce po przyjeździe na nowe miejsce urodziła się młodym małżonkom córka Krystyna.

Brąswałd (niem. Braunswalde) to stara wieś w malowniczej okolicy, położona zaledwie 8 km na północ od Olsztyna. Szkoła mieściła się w domu prywatnym J. Bartnika, naprzeciw domu rodzinnego Marii Zientary-Malewskiej, nauczycielki i pisarki warmińskiej. Rodzina murarza Augusta Zientary była prawdziwą ostoją polskości w tej wiosce i obrońcą kruchej, nieustannie zagrożonej placówki oświatowej. Kołodziej, jeśli opuszczał wieś, to zawsze informował Zientarów dokąd się udaje, a synowie murarza August II i Jan w potrzebie natychmiast po niego przyjeżdżali, także do sąsiednich wiosek. Na antypolskie ataki szczególnie narażone były trzy rodziny, dość chwiejne, jak się wydawało: Wieczorków, Kisielów i Kwiatkowskiej. Nie dawała im spokoju policja, niemiecki nauczyciel, niemieckie siostry zakonne i ksiądz, oczywiście schulrat z Olsztyna, dokuczały nawet starsze dzieci szkolne.

 

32. Ùczba 35. Krôj Stolemów. Róman Drzéżdżón, Danuta Pioch

Stolem to pò pòlskù olbrzym. Mòżemë téż napisac stolëm abò stolim. Na stolemë lëdze gôdelë téż rugan abò hùn. Mòżemë rzec stolem, wiôlgòsz, gòléra na wiôldżégò chłopa (pòl. wysoki mężczyzna).

Cwiczënk 1

Przeczëtôj gôdkã i przełożë jã na pòlsczi jãzëk. Wëzwëskôj do te słowôrz kaszëbskò-pòlsczi.
(Przeczytaj rozmowę i przetłumacz ją na język polski. Wykorzystaj do tego słownik kaszubsko-polski).

– Widzôł të tak co?

– Co?

– Shreka!

– Aj të mackù, to doch nie je Shrek, leno nasz kaszëbsczi stolem. Tuwò w Gniewinie je jich dosc wiele. Mòże rzec, że gniewińsczé kańtë to krôj stolemów. Hewòle, zdrzij tam. Widzysz të ną tormã – to je Kaszëbsczé Òkò.

34. Westerplatte – tu padły pierwsze strzały. Marta Szagżdowicz

Co roku o świcie 1 września, w rocznicę wybuchu II wojny światowej, na Westerplatte gromadzą się tłumy. My również, oddając hołd obrońcom, udajemy się na spacer po tym historycznym terenie.

Hasło Westerplatte nieodłącznie kojarzy się z II wojną światową. Tymczasem historia tego miejsca wydaje się zupełnie nie pasować do jego powagi. Westerplatte dla mieszkańców Gdańska XIX stulecia było po prostu kąpieliskiem, a pod koniec stulecia urosło do rangi kurortu. Letnicy dopływali tu statkiem. Wówczas celem wycieczki było plażowanie i spacer po tak zwanym Cesarskim Molo. Na kuracjuszy czekał Dom Zdrojowy, czy też Dom Ciepłych Kąpieli. Można tam było raczyć się kąpielami w podgrzanej wodzie morskiej. Śladu po dawnym kurorcie dziś nie ma. Ale przypomina o nim wystawa przygotowana przez Muzeum II Wojny Światowej „Westerplatte: Kurort – Bastion – Symbol”. Tablice z dawnymi zdjęciami i mapami ustawione są pomiędzy parkingiem dla autokarów a promenadą wzdłuż falochronu. Warto zwrócić uwagę na planszę ukazującą, jak powstał półwysep Westerplatte. Na mapach zobaczymy, że dawne ujście Wisły znajdowało się tam, gdzie dziś Twierdza Wisłoujście. Z nanosów utworzyła się wyspa zwana zachodnią łatą czy właśnie Westerplatte. W XIX wieku wyspę połączono z lądem, dzięki czemu powstał istniejący po dziś dzień półwysep.

 

35. Listy

 

39. Lektury

 

45. Słoje kultury (część 19). Jacek Borkowicz

Na szkockiej wyspie Lewis nie ma drzew. Są tylko skały i trawa. Cienka warstwa trawy pęka pod naporem kamienia jak wytarta zielona narzuta, którą opatulono kanciasty mebel. W którąkolwiek spojrzeć stronę – wiatr i morze. Wiatr panuje tu nad wszystkim. Kiedyś, w głodnych czasach, matki przywiązywały ciężary dzieciom idącym bawić się na klifach, by silniejszy podmuch nie zrzucił do przepaści wątłego ciała. A morze… Nawet gdy go nie widać, czuje się jego obecność.

 

46. Stefańscy i ich zjazd. Bogusław Breza 

Mój dziadek Robert, z wymienionego w tytule rodu, w okresie międzywojennym polował. Na początku okupacji jego żona Anna z domu Pałasz (moja babcia, która opowiadała mi o tym kilkadziesiąt lat później) tak dobrze ukryła myśliwską strzelbę, wystraszona zarządzeniami nowych władz o obowiązku zdania przez Polaków wszelkiej broni palnej, że sama nie mogła jej odnaleźć. Niemcy, skrupulatni w przeglądaniu polskiej dokumentacji, szybko się zorientowali, że moi przodkowie nie zdali fuzji. Skończyło się na tym, że dwóch niemieckich żandarmów ustawiło dziadka przed kapliczką położoną blisko zabudowań przekazywanego z ojca na syna kilkudziesięciohektarowego gospodarstwa w Skorzewie (wówczas w gminie Stężyca w powiecie kartuskim, obecnie gmina i powiat Kościerzyna). Wyglądało na to, że chciano go rozstrzelać, jeżeli nie odda strzelby lub nie wskaże miejsca jej ukrycia. Podobno uratowała go modlitwa do Matki Bożej, którą odmawiała babcia, stojąc obok z dwiema córkami: Zosią (moją mamą) i Gitą. Od tej pory Anna i Robert Stefańscy codziennie odmawiali litanię do Matki Bożej, a wspomniana kapliczka była traktowana nie tylko przez nich jako miejsce święte (poniekąd magiczne), co się umocniło, gdy hitlerowcy zniszczyli wiele okolicznych krzyży przydrożnych i innych miejsc kultu, ją jednak zostawili nienaruszoną.

 

47. Z drugiej ręki

 

48. Ucieczka donikąd. Kazimierz Ostrowski

W ostatnim tygodniu sierpnia życie w przygranicznym mieście toczyło się w nieustannym napięciu, rozedrgane jak mocno naciągnięta struna przy najlżejszym potrąceniu. Rowy strzeleckie na polach przedmiejskich, żelazne szyny wkopane na sztorc przeciw czołgom na wlotowych ulicach nie pozostawiały wątpliwości – to wojna!

Co robić, gdzie uciekać? W pamięci wielu rodzin bardzo mocno zapisały się dramatyczne przeżycia z pierwszych dni i tygodni września 1939 roku. To, co działo się później, w najczarniejszej nocy okupacyjnej, miało swój początek w momencie niemieckiej napaści na nasz kraj. „(....) wojna zburzyła nasze w miarę spokojne życie, przeobraziła świat...” – wspominał u schyłku życia chojniczanin Zbigniew Steinke, wówczas 10-letni chłopak. Kto miał krewnych na wsi, a jeszcze lepiej gdzieś w głębi Polski, wysyłał tam dzieci pod opieką matki, zaś w mieście, narażonym na pierwsze uderzenie napastnika, pozostawali ojcowie. A wyznaczone stanowiska wzdłuż granicy polsko-niemieckiej zajmowali strzelcy, ułani i piechota obrony narodowej. Wielodzietna rodzina Steinków, która przed frontową nawałnicą schroniła się u krewnych w Wielu, wracała do domu furmanką dopiero w pierwszych dniach października, po drodze sparaliżowana grozą żandarmskich karabinów. Rodzina 13-letniej Zofii Czapiewskiej z Pawłowa, która ledwie dwa lata wcześniej przeprowadziła się na Pomorze, przy huku strzałów armatnich uciekała w panice przez lasy „w stronę Wisły”, dzień i noc. Koszące serie z samolotów do rzesz uciekinierów na szosach uświadomiły Czapiewskim bezsens tej ucieczki. Postanowili wrócić, ale w drodze zmarł 4-letni braciszek Zofii, który zachorował po upadku z wozu, i pochowali go w Cekcynie.

 

48. Ùcek do nikądka. Tłóm. Hana Makùrôt

W slédnym tidzeniu zélnika żëcé w przëgrańcznym gardze przebiegało w bezòprzestôwnym napiãcym, rozdërgóné jak mòckò nacygnionô strëna przë nôlżészim czidniãcym. Strzélecczé rowë na przedgardowëch pòlach, żelôzné szinë wkòpóné òstrima kùńcama do górë procëm czôłgóm na wlotowëch szaséjach nie òstôwiałë wątplëwòtów – to wòjna!

Co robic, gdze ùcekac? W pamiãcë wiele rodzëznów baro mòckò zapisałë sã dramatné przeżëca z pierszich dniów i tidzeniów séwnika 1939 rokù. To, co dzało sã pòzdze, w nôczôrniészi òkùpacjowi nocë, miało swój zôczątk w sztóce miemiecczégò napadniãcégò na naj krôj. „(....) wòjna skazëła naje przëmiérzno pòkójné żëcé, przejinaczëła swiat...” – wspòminôł ù kùńca swòjégò żëcô chòniczón Zbigórz Steinke, wnenczas 10-latny knôp. Chto miôł krewnëch na wsë, a jesz lepi gdzes w westrzódkù Pòlsczi, sélôł tam dzecë pòd òpieką nënczi, za to w gardze, wëstôwionym na pierszi napadënk rabùsznika, pòòstôwelë òjcowie. A wëznôczoné stanowiszcza wedle pòlskò-miemiecczi grańcë zajimelë strzélcowie, ùłanowie i piechòta nôrodny òbronë. Wieledzecnô rodzëzna Steinków, chtërna przed frontã wòjnowëch biôtk nalazła ùtacenié kòl krewnëch we Wielu, wrôcała nazôd dodóm fùrmónką dopiérze w pierszich dniach rujana, òb drogã paraliżowôł jã ùrzas żandarmsczich karabinów. Rodzëzna 13-latny Zofii Czôpiewsczi z Pawłowa, jakô leno dwa lata rëchli przëcygnãła na Pòmòrzé, przë rëmòce kanónowëch strzélów ùcékała w przestrachù przez lasë „w stronã Wisłë”, òb dzéń i noc. Mòrdarsczé serie z fligrów do rzmów nëch, co ùcékelë na szosach, ùswiądniłë Czôpiewsczim bezszëk negò ùcekù. Ùdbelë so òni jic nazôd, ale òb drogã ùmarł 4-latny bracynk Zofii, chtëren zachòrzôł pò ùpôdniãcym z wòzu, i pòchòwelë gò w Cekcynie.

 

50. Lud. Waldemar Mierzwa

Kazimierz Władysław Wóycicki, który jest autorem hasła „Mazury” w Encyklopedii Powszechnej Orgelbranda (t. 18, Warszawa 1864), pisał w nim, zapewne patriotycznie, acz bałamutnie, że Mazury to „jedno z najliczniejszych pokoleń polskich, osiadłe nie tylko w mazowieckich księstwach, ale zajmujące niemal całą dawną pruską ziemię”. Powołując się na „najnowsze poszukiwania”, stwierdzał, że „starożytny lud zwany Prusakami był czystem plemieniem mazurskim, z tą tylko różnicą, że gdy tak zwani Mazurzy przyjęli od dwóch wieków z górą chrześcijaństwo, Prusacy trzymali się uporczywie bałwochwalstwa, i z powodu nienawiści religijnej, bratnie te plemiona tak długo staczały walki, dopóki Konrad I, książę mazowiecki, nieszczęsną myślą wiedziony, nie sprowadził zakonu Krzyżaków. (…) I pokolenie to bratnie, jednej krwi, języka i charakteru (…) wyginęło do szczętu, a szczęśliwi zwycięzcy, przybrawszy jego imię, dziś stanowią jedno z wielkich mocarstw Europy”.

 

52. O weselu na Kociewiu i nie tylko... Maria Pająkowska-Kensik

Minęła sierpniowa „noc spadających gwiazd”. W Gdańsku można było uczestniczyć w zorganizowanej przez Hewelianum obserwacji. Nie widziałam spadającej gwiazdy, ale marzyć nie przestaję, bo trzeba trochę marzeń mieć zawsze w zapasie... Zdarza się, że rzeczywistość je przerasta.

W archiwum osobistych przeżyć (przerastających marzenia) pozostanie namalowany barwami upalnego lata obraz wesela na Kociewiu. Uroczystego, wzniosłego i niezwykłego zarazem. Gdy w wianku i bukieciku Panny Młodej (coraz bardziej znanej w naszym regionie doktorantki z Pinczyna) zobaczyłam swojskie modraki, co to chabrami lub bławatami są też nazywane, uradowałam się bardzo, przywołując w myślach obraz pola pełnego modraków, gdy jadąc na to wesele od strony Gdańska, przemierzałam Kociewie. Ile wianków można by z nich uwić… Modraki łączą pomorskie krainy, są w hafcie kaszubskim, kociewskim i krajeńskim. Był to początek kociewskości tego wesela. Przy kościele delegacja w kociewskich strojach, teksty folklorystyczne w repertuarze orkiestry. Była też delegacja Maszków. A wszystko to działo się na pograniczu regionu – w Starej Kiszewie, w gospodzie z kwitnącym dachem (w wystroju wnętrza też były modraki).

 

53. Trasa Historyczna Wielki Kack. Andrzej Busler

Wielki Kack to niezwykłe miejsce na mapie Gdyni, gdzie nowoczesność bardzo dobrze komponuje się z przeszłością. To jeden z mateczników kaszubszczyzny tego miasta.

Przemierzając ulice tej dzielnicy, natrafimy na wiele miejsc związanych z historią dawnej wsi Wielki Kack. Do dziś mieszka tu wiele rodzin, które są w Wielkim Kacku „od zawsze”. W rozmowach wielokrotnie podkreślają swoje kaszubskie pochodzenie. Na terenie dzielnicy prężnie działają liczne organizacje, m.in. Rada Dzielnicy Wielki Kack, Niezależny Krąg Instruktorów Harcerskich „Leśna Szkółka” im. Henryka Wieczorkiewicza oraz Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Koło Gdynia Wielki Kack. Wspomniane stowarzyszenia realizują mnóstwo ciekawych projektów. 8 czerwca br. premierę miał jeden z najnowszych – otwarcie „Trasy Historycznej Wielki Kack”. Uroczystość rozpoczęto mszą św. w kościele pw. św. Wawrzyńca, odprawioną pod przewodnictwem ks. prałata Ryszarda Kwiatka w intencji mieszkańców Wielkiego Kacka – i tych dawnych, i współczesnych, w asyście sztandaru ZKP Gdynia oraz sztandarów harcerskich. Ta przeszło stuletnia świątynia to jeden z najpiękniejszych gdyńskich zabytków. Kolejni proboszczowie zarządzający parafią, którzy dokonywali zmian w świątyni, dowiedli znajomości architektury i sztuki sakralnej.

 

54. Z afrykańskimi obrazami w tle. Maya Gielniak

Zygmunt Ostrowski – profesor nauk medycznych. Pełni odpowiedzialne funkcje w wielu międzynarodowych organizacjach. Odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej i Orderem Uśmiechu (któremu od 1979 patronuje UNICEF) za uratowanie tysięcy dzieci. Podczas wojny domowej w Sudanie pełnił rolę negocjatora – przyczynił się m.in. do uwolnienia europejskich zakładników. Dzięki niemu powstała wystawa „Kolory życia”, składająca się z obrazów malowanych przez afrykańskie dzieci. Wystawiano ją m.in. w Nowym Jorku, Paryżu, Kampali, Wiedniu, Genewie, Tokio, Warszawie, Gdańsku i… Lipuszu.

Jak doszło do powstania tych prac i jak się znalazły na południowych Kaszubach, opowiedział nam tamtejszy lekarz Witold Ostrowski.

 

56. Wiersze. Kazimierz Nowosielski

 

57. Open`er Festival i promòcjô Kaszub Adrian Watkowski    

Latosô edicjô znónégò na całim swiece gdińsczégò festiwalu mùzyczi i kùńsztu Open`er tradicyjno zgromadzëła dzesątczi tësący lubòtników.

Bëtnicë mòglë nié leno pòsłëchac kòncertów òblubionëch karnów i téż dokazów nôlepszich pòlsczich a zagranicznëch dokazców, ale i żdało na nich wiele dodôwkòwëch atrakcjów. Òb czas rozegracje dzejôł plac òrganizacji pòzarządowëch, dze bëło téż stojiszcze Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Pòmòrańcë promòwelë na nim turistné atrakcje Kaszub, gôdelë do bëtników festiwalu pò kaszëbskù i przedstôwielë wskôzë najégò pisënkù. Mòżna bëło dostac gadżetë, ùlotczi i naklejczi z kaszëbsczim grifã. Wszëtcë chãtny mòglë sprawdzëc swòjã wiédzã ò regionie w quizu z nôdgrodama. Mòżna téż bëło zagrac na mrëczkù (bùrczibasu).

 

58. Kania zôs scãtô w Łączińsczi Hëce. Adrian Watkowski

Scynanié kanie to stôri pòmòrsczi lëdowi zwëk, znóny òd przełomù XIX i XX stalatégò. Jidze ò pùbliczny sąd nad kanią – drapieżnym ptôchã –– i ji egzekùcjã. Kania je to znanka wszelejaczégò zła i nieszczescô, co gnãbiłë wies.

21 czerwińca tegò rokù, pò czile latach przerwë, rozegracjô wrócëła do Łączińsczi Hëtë. Ùsôdzëlë jã przë swòji chëczë nôleżnicë Sztudérsczégò Karna Pòmòraniô. Pòstacje òbrzãdu zagrelë pòmòrańcë i drëchòwie Pòmòranii. Wëstrzód nich bëlë: senator Kazmiérz Kleina i kaszëbskô spiéwôrka Damroka Kwidzyńskô. Gòscã béł téż Sztefón Rambiert, przédnik karna w latach 70. Baro cesził sã z tegò, że znôwù je bëtnikã ti wôżny, pòmòrańsczi tradicje: Dlô najégò pòkòleniô na tradicjô bëła alternatiwą dlô państwòwëch rozegracjów i swiąt w PRL-u. Òn pòzwôlała nóm òderwac sã òd ti smùtny jawernotë i pòkôzac swòjã samòstójnosc òd władzë – gôdôł. 

 

60. Klëka

 

66. Działo się w Gdańsku

 

67. Pò włoskù. Tómk Fópka

Czej jem rzeknął mòji białeczce, że terô mdã pisôł ò włosach, przëbôczała mie, jak no nasze pòcechë wrócëłë latos z kòloniów zrëchtowónëch przez jednã parafiã. Ty jesteś ruda, ruda (…) i na dole też – tak sobie redotno nócëłë, a më z Kòchlińską wzãlë to nôprzódka za jakąs nowòmódną kòscelną spiéwã…

Żlë sã spiéwie, tej colemało o białogłowsczich włosach. A je jich pôrã zortów i nigdë dzysdnia jedna farwa na ti sami głowie dłëżi nie gòscy. Gôdô sã, że chłop robi cos z frizurą, czej mù włosëska na òczë, ùszë spôdają abò za kòszla wlôżają. Białka, czej miéniô frizurã, chce zmienic cos w żëcym.

Mómë tej òglowò różné włosné farwë: szëmlaté, czôrné, mëszaté, bruné, tãgòwé, sëwé i… łësé. Jedny gôdają, że wòlą bëc łësy prawie jak lësy, to je rudi, bò ti rudi pòdobno są falszëwi. Kòl ksãdza Sëchtë w słowarzu jem nalôzł, że lëdze tëch z czerwionyma włosoma sã bòją jak… ògnia wnetkã. Za to ò blondinach sã szpòrtë òpòwiôdô. Sëwi włos parłãczi sã z żëcowim doswiôdczenim abò z kłopòtã. Czôrné białczi bôdôj są wiérniészé a mëszaté – nijaczé. W całoscë gôdają, że dłudżé włosë, to krótczi rozëm. Ale to le są taczé kaczé gôdczi…

 

68. Szlachã Abecadła. Rómk Drzéżdżónk

– Pòj, jedzemë do Miasta – zabédowôł brifka.

– Niechc mie sã – zgniéło zdrzôł jem w mòdré niebò. – Mie tuwò je dobrze.

– Nie bądze taczim zgniélcã, rëszë sã, lato mómë. Në pòj, më dôwno w Miesce nie bëlë – brifka nôpiarto prosył.

– A za czim?

– Jakùż za czim? Miasto to je Miasto! Wiedno wôrtné naju wizytë.

– Miasto jak miasto… – machnał jem rãką. – Le czile dodomów, pôrã kòscołów a kąsk lëdzy i aùtołów na szasëjach wicy jak w najim Pëlckòwie. Nick czekawégò. Lepi sadnij so kòle mie – zrobił jem mù plac na mòji łôwce.

– Òd sedzeniô slôdk le bòli. 

– A òd łażeniô nodżi. Co je gòrszé?

– Hemòrojdë!

Taczi argùmeńt to mòże sedzącégò człowieka mòckò zabòlëc, temù flot jem wstôł a wiele czasu to nie zbawiło, czej ma dwaji na kòle do Miasta cësnãlë.

 

 

Joomla Templates - by Joomlage.com