Rozmiar czcionki:

Wakacyjna "Pomerania"

2. Od redaktora

Gospodarzem tegorocznego Zjazdu Kaszubów jest Pruszcz Gdański – miasto, w którym przenika się kilka kultur: kaszubska, kociewska, żuławska, kresowa… Pisząc te słowa, nie wiem jeszcze, jak będzie wyglądało i czy się uda to wielkie święto, ale z pewnością ze względu na miejsce, w którym się spotkamy, będzie to wyjątkowa okazja do wzajemnego poznania się. Dobrze, że na scenie obok zespołów kaszubskich pojawią się Kociewiacy z Frantówki, a nawet Górale, którzy mają nas zachęcać do umiłowania małej ojczyzny. Warto poznawać kulturę i sposób myślenia tych, którzy są blisko, i tych, którzy mieszkają trochę dalej, bo smażenie się we własnym sosie rzadko przynosi postęp.

 

3. Czôrno-żôłté Swiãto Dzãkczënieniô. Red.

Na rôczbã kardinała Kazmierza Nycza Kaszëbi pòjachelë do warszawsczi swiãtnicë Bòżi Òpatrznoscë dzãkòwac za swiãtégò Jana Pawła II i 25 lat wòlnotë. 1 czerwińca we Warszawie bëło fejrowóné Swiãto Dzãkczënieniô. Ju sódmi rôz pòd swiãtnicą Bòżi Òpatrznoscë zeszłë sã rzmë lëdztwa. Latos òb czas òbchòdów òsoblëwie bëło widzec Kaszëbów, jaczich przëjachało do stolëcë Pòlsczi przez pół tësąca. W farwnëch lëdowëch ruchnach stojelë, w zòrganizowónëch karnach, w pierszich régach przed wôłtôrzã. Jesmë przëjachelë do Warszawë dzãkòwac za to, że ùdało sã nama wëzwëskac wòlnotã do rozwiju naji tatczëznë. Kaszëbë zmieniłë sã òb òstatné 25 lat pòzytiwno – gôdô ò célu ti wiôldżi pielgrzimczi przédnik Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô Łukôsz Grzãdzëcczi.

 

4. Medal dla kopalni tematów. Red.

9 czerwca 2014 roku to dzień, który złotymi zgłoskami wpisuje się w historię naszego pisma. W imieniu „Pomeranii” jej wieloletni redaktor naczelny i obecny przewodniczący Kolegium Redakcyjnego Edmund Szczesiak odebrał Medal Księcia Mściwoja II.

Medal ten ustanowiony został w 1997 roku. To najbardziej prestiżowe wyróżnienie, zaraz po honorowym obywatelstwie, przyznawane przez Radę Miasta Gdańska. Otrzymują go zasłużone dla Gdańska osoby, instytucje czy organizacje. Medal Księcia Mściwoja II przyznawany jest za zasługi na polu lokalnym.

Miesięcznik „Pomerania” wyróżnienie otrzymał za „wieloletnie efektywne promowanie na wysokim poziomie edytorskim kultury kaszubsko-pomorskiej, niezmiernie ważnej dla umacniania tożsamości naszego regionu, a także tradycji historycznych Gdańska i Pomorza”.

 

5. Kaszuba, co walczył po obu stronach frontu. W.R.

71 lat temu do domu jego rodziców w Kiedrowicach zapukał listonosz i wręczył Zygmuntowi Werze powołanie do niemieckiej armii. To był początek jego czteroletniej wojennej tułaczki. Rozpoczął ją w mundurze Wehrmachtu, a zakończył w uniformie 2 Korpusu Polskiego. Historia, jakich wiele na Kaszubach, czyli „syndrom dziadka z Wehrmachtu”.

W tym roku skończył 90 lat. Z Kiedrowicami w gminie Lipnica (na Gochach) związany jest od urodzenia. W czasie mojego życia wieś zmieniła się nie do poznania. Przed wojną jedynym murowanym budynkiem była szkoła. Reszta to drewniane chaty, przykryte najczęściej słomą – opowiada Z. Wera, dziarsko pchając taczkę z drewnem na opał. Muszę coś robić, bo inaczej człowiek zastygnie i wcale z łóżka nie wstanie – mówi pogodny staruszek, zrzucając drewno. Z okien jego domu położonego na wysokiej skarpie rozciąga się piękny widok na całą okolicę. Jak na dłoni widać ponadstuhektarowe Jezioro Kiedrowickie, przytulające się do centrum miejscowości. Od zawsze mam taki widok, to się przyzwyczaiłem. Dom moich rodziców, który spalił się w czasie wojny, stał tuż obok. Potem ożeniłem się i zamieszkałem tutaj, zaledwie kilkaset metrów dalej – opowiada, wbijając wzrok w horyzont. Jako dziecko zjeżdżaliśmy z tej skarpy na sankach prosto na drogę. Dzisiaj już nie można tego robić, bo jeździ nią za dużo samochodów. A w jeziorze było też o wiele więcej ryb. Łowiono je również zimą pod lodem. Mieszkańcy mieli niewiele sprzętu, dlatego kilka razy w roku organizowano duże połowy. Wtedy wynajmowano ludzi, którzy zawodowo rybaczyli i mieli ogromne sieci. Jednym z nich był Bielawa z osady Hamer-Młyn. Pamiętam, że po jednym takim połowie z jeziora wyciągnięto tyle ryb, że wysypywały się z furmanki, na którą je załadowano – wspomina mieszkaniec Kiedrowic.

8. Jak budowano kościół Ducha Świętego. W.R.

Pojawili się we wsi nie wiadomo skąd. Jak anioły z niebios tchnęli w mieszkańców pomysł budowy kościoła i zniknęli – opowiada ks. Jacek Halman, proboszcz parafii pw. Ducha Świętego w Borowym Młynie, która niedawno obchodziła swoje 100-lecie.

Cóż innego jak nie Opatrzność sprawiło, że miesiąc przed uroczystymi obchodami 100-lecia parafii w Borowym Młynie w gminie Lipnica w jednym z domowych archiwów znaleziono tajemniczą, nikomu nieznaną kronikę wsi. Kilka pożółkłych stron zapisano (na maszynie) dokładnie 50 lat wcześniej. Autor Leon Skiba ze szczegółami opisuje ciekawe wątki z historii wsi i narodzin parafii – mówi ks. Halman. Wcześniej katolicy z Borowego Młyna chodzili do odległego o 12 km kościoła w Borzyszkowach. Mimo sporej odległości musieli być przywiązani do najstarszego na Gochach kościoła, bo gdy pojawiła się propozycja przeniesienia do Borowego kaplicy z Koczały, odmówili. Mniej więcej w tym czasie, w 1885 r., we wsi świątynię postawiła wspólnota ewangelicka. Być może ten fakt sprawił, że w głowach katolików zaczęła się rodzić podobna myśl. Z kroniki wiadomo, że komitet budowy kościoła założył leśniczy i jego teść. Dwaj mężczyźni nie pochodzili stąd. Wiadomo, że byli Polakami o niemieckobrzmiących nazwiskach. Tak jak nagle się pojawili, tak po dwóch latach zniknęli. Niczym anioły, które zaszczepiły w mieszkańcach myśl budowy świątyni – stwierdza dzisiejszy proboszcz.

 

10. Nôbarżi kaszëbskô gmina

 

Z wójtã Lëpińców Andrzejã Lemańczikã gôdómë ò Festiwalu Pòlsczich i Swiatowëch Hitów pò Kaszëbskù, szkólnëch i zmianach na Gôchach.

 

Wójt Lëpińców czë wójt na Gôchach? Jak sã wóm barżi widzy?

Òbëdwie fòrmë mie sã widzą. Je prôwdą, że czëjã sã mòcno sparłãczony z Gôchama, chòc sóm jem sã tuwò nie rodzył. Ùrodzony jem w Przechlewie, ale mòji starszi są z Gôchów, a jô wespół z całą familią jem tuwò przecygnął w 1978 rokù. Czëjã òbòwiązk promòwaniô tegò piãknégò dzélu Kaszëb. Chcã, żebë wszëtcë wiedzelë, że je taczi región, gdze mieszkô wiele wôrtoscowëch lëdzy, co żëją kaszëbizną. Òdkądka pamiãtóm, ten jãzëk béł na Gôchach wszãdze wkół – w gôdce mieszkańców, ale téż na rozmajitëch ùroczëznach. Kąsk mało czëc gò do dzysô w kòscele, ale tak je nié le na Gôchach.

 

12. Niezłomny Kapłan. Andrzej Busler

3 kwietnia 2014 roku minęło sto lat od narodzin śp. księdza prałata dr. Hilarego Jastaka. Gdynia nie zapomniała o swoim honorowym obywatelu, 15 stycznia br. na XXXV Sesji Rady Miasta Gdyni jednogłośnie podjęto rezolucję w sprawie ustanowienia roku 2014 Rokiem ks. Prałata Hilarego Jastaka.

Urodził się w Kościerzynie 3 kwietnia 1914 roku. Był najmłodszym z szesnaściorga dzieci Marii i Jakuba Jastaków. Matka zmarła, gdy Hilary miał zaledwie 7 lat. Jakub Jastak to postać niezwykle znana w Kościerzynie, w czasach zaboru pruskiego należał bowiem do aktywnych działaczy propolskich, w okresie I wojny światowej zasiadał w Radzie Miejskiej Kościerzyny z listy polskiej, a w międzywojniu był początkowo przewodniczącym Rady, a w późniejszym czasie burmistrzem tego miasta. Za sprawą działalności społecznej i politycznej swego ojca młody Hilary miał okazję do spotkań z wieloma działaczami i literatami kaszubsko-pomorskimi, którzy często odwiedzali kościerski dom Jastaków, byli to m.in. Antoni Abraham, Tomasz Rogala, biskup Konstantyn Dominik, ks. Kazimierz Bieszk, ks. Józef Wrycza, redaktor Władysław Kulerski, Izydor i Teodora Gulgowscy oraz ks. Leon Heyke (który był także jego nauczycielem i miał ogromny wpływ na powołanie do kapłaństwa swojego ucznia). W Kościerzynie Hilary Jastak ukończył Szkołę Powszechną przy Seminarium Nauczycielskim oraz Gimnazjum Męskie w Chełmnie.

 

15. Fotograf powstania warszawskiego z Kaszub. Jerzy Nacel

Był fotoreporterem Referatu Fotograficznego Biura Informacji i Propagandy AK. W powstaniu warszawskim najczęściej fotografował w rejonie Śródmieścia.

Żołnierz Armii Krajowej, uczestnik powstania warszawskiego Joachim Joachimczyk „Joachim”, syn Jana i Agnieszki, urodził się 16 maja 1914 roku w Swornychgaciach na południowych Kaszubach. W 1935 roku zamieszkał w Gdyni. Brał udział w kampanii wrześniowej w rejonie Gór Świętokrzyskich jako porucznik 16 Dywizji Piechoty. Podczas okupacji niemieckiej mieszkał w Warszawie. Posługiwał się wtedy pseudonimem „Joachim”. Jako żołnierz Armii Krajowej był fotoreporterem Referatu Fotograficznego Biura Informacji i Propagandy AK.

 

16. Pòszmakôj Kaszëbë. Edita Jankòwskô-Giermek

 

Restaùracjô czë kaszëbsczé centrum kùlturë? Gwësno môl, w chtërnym mòżna òdczëc, że tuwò są Kaszëbë. Karczma Mùlk w Miszewkù kòl Chwaszczëna. Wôrt jã òbôczëc, jeżlë czedës nalézeta sã na dardze midzë Kaszëbską Szwajcarëją a Trójgardã. Jô zajachała w òkòlé òb czas warkòwniów dlô piszącëch pò kaszëbskù. Ò Mùlkù czëła jem wiele. Mùsz je to sprawdzëc. Rôczã bënë!

Restaùracjô pòwsta 3 lata temù, w 2011 rokù. Wëzdrzi równak jak stôrô kaszëbskô chëcz. Mùlk béł wëbùdowóny tak, jak przóde na Kaszëbach, a jistnô chëcz je zarô kòl Przedkòwã – w Wilanowie. Mniészą wersjã kôtë nalézemë w Szimbarkù, w Centrum Edukacje i Promòcje Regionu. Przeniósł jã tam Daniél Czapiewsczi. Chëcz z Miszewka je czile razów wikszô. Czekawi je jesz dak bùdinkù – zawiniãti z bòków, tak jak to przóde robilë, czej kłedlë tzw. szindle. Je to nowòsc dlô kògòs, chto nie znaje tuwòtészi architekturë. Nad dwiérzama restaùracje bùszno pòwiéwają czôrno-żôłté kaszëbsczé fanë. Nie je to równak niżóden apartny dzéń ani kaszëbsczé swiãto.

 

19. Céle mùszą bëc realné. Pioter Lessnaù, Éwelina Stefańskô

„Gmina skôzónô na dobëcé”. „To czas aktiwnoscë môlowëch pòspólnotów”. Te dwa zéwiszcza pò gôdce z Jackã Fópką – przédnikã Kòmitetu Mieszkańców szas. Rewerendë i Pólny òsoblëwie òstałë nama w pamiãcë. Òklepóné? Nabùsznioné? Kąsk jo. Ale prôwdzëwé.

Pòspólnym spòdlim dlô dzejaniów mieszkańców szas. Rewerendë i Pólny bëło ùcwiardzenié drogów i – co za tim jidze – pòprawienié przejazdowòscë. Chùtkò sã òkôzało, że to leno czëpk lodowi górë, bò timczasã wëszło jesz, że mùsz biôtkòwac ò òswietlenié drodżi czë bezpiek piechtnëch i jesz zmienic na lepszé estetikã wsë. Ale za régą…

Chwaszczëno mô dzysô przez 3 tës. mieszkańców i je jedną z nôwiãkszich môlëznów gminë Żukòwò. A lëdze zameldowóny przë szas. Rewerendë i Pólny to kòl 1/6 ti wielënë.

Spòlëznowô struktura nie apartni sã za baro òd jinszich wsów, jaczé leżą krótkò Trójgardu. Jack Fópka badérowaniów, prôwdac, nie robił, ale rechùje, że kòl 50% lëdztwa na tim terenie to drżëniowi mieszkańcë, a drëgô pòłowa to lëdze, co tuwò przecygnãlë z bùtna. Taczi je téż zestôwk – czësto nieùmëslno – w samim kòmitece. Jack Fópka, Wòjcech Freiberg i Joana Gùtowskô to „tuwòtészi” – òd prastarków, a Jarosłôw Wësocczi, Róbert Rëbińsczi i Arkadiusz Òbiegłi są przedstôwcama „nowëch” – przédno z Trójgardu. Ale de facto pòdzélu ni ma, bò je pòspólny cél i swiąda jednégò môlu. Dodôwkòwą wôrtnotą w kòmitece je rozmajité doswiôdczenié jegò nôleżników, chtërny dzejają na wiele pòlach. To pòmôgô w rozeznôwanim pòtrzebów i òb czas realizacji rozmajitëch ùdbów.

 

22. Upamiętnienie zasłużonego Kaszuby. Andrzej Busler

Gdynia to młode miasto. Można by zatem pomyśleć, że nie ma długiej historii. Miłośnicy nauki o tej nazwie, zajmującej się badaniem przeszłości, wiedzą jednak, że jest inaczej. Wiele dzielnic Gdyni, które dawniej były samodzielnymi miejscowościami, może się pochwalić niezwykle ciekawymi i bogatymi dziejami. Jednym z takich miejsc na gdyńskiej mapie jest Chylonia. 6 czerwca w Gdyni miała miejsce uroczystość ukazująca cząstkę jej bogatej historii – nadanie węzłowi drogowemu imienia Antoniego Jasińskiego, dawnego sołtysa i wójta chylońskiego, orędownika powrotu tych ziem do Macierzy. Uchwałę o nadaniu nazwy upamiętniającej tego zasłużonego Kaszubę radni gdyńscy podjęli blisko rok wcześniej: 28 sierpnia 2013 roku na 33. sesji Rady Miasta Gdyni.

 

23. Gdańsk to część Kaszub

 

Z Andrzejem Januszajtisem, znawcą historii Gdańska i Pomorza, prezesem Stowarzyszenia „Nasz Gdańsk” rozmawia Sławomir Lewandowski.

 

Czy Gdańsk jest stolicą Kaszub?

Gdańsk jest stolicą Pomorza Gdańskiego. W związku z tym, że te ziemie od wieków zamieszkują Kaszubi, można też nazwać Gdańsk stolicą Kaszub. Choć należy pamiętać, że każde zjawisko trzeba rozpatrywać w zależności od czasów, w których ono zachodzi. Jeśli się tego nie robi, powstają liczne nieporozumienia, np. uważa się dawnych książąt gdańskich za książąt kaszubskich, a tymczasem wywodzili się z rodu Lisów pochodzącego z ziemi sieradzkiej, jak wykazał prof. Błażej Śliwiński. Ale jeśli uznać te ziemie za kaszubskie, choć wówczas tak nie mówiono, to można uznać Gdańsk za stolicę Kaszub. Nie uważam, żeby było w tym coś złego. Zdaję sobie sprawę, że Kartuzy i Kościerzyna, a ostatnio także Gdynia roszczą sobie prawo do bycia stolicą Kaszub. Mamy więc równocześnie cztery stolice. Z tych czterech miejscowości Gdańsk był zawsze ośrodkiem wiodącym, zawsze zamieszkiwali tu Kaszubi, od zawsze jest też to rynek zbytu dla kaszubskich płodów. Co istotne, w Gdańsku mieści się główna siedziba Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, co samo w sobie powinno być odpowiedzią dlaczego za stolicę Kaszub uchodzi właśnie gród Neptuna.        

 

26. Bëc kaszëbsczim ùsôdzcą

 

Z pòétą i kómpòzytorã Jerzim Łiskã gôdô Stanisłôw Janke.

 

Të sã ùrodzył szescdzesąt sztërë lata temù w Pùckù. Dzysôdnia w miastach mało chto ju gôdô pò kaszëbskù. A jak bëło kòl ce doma?

 

Jô òd pòczątkù rósł i wëchòwiwôł sã w chëczë kòl Pólny 9, chtërna òsoblëwie w cządze mòjégò dzectwa bëla nafùlowónô kaszëbską mòwą. Ji mieszkańcë – mëmka, tatk, stark Ksaweri, starka Klara i ji sostra Józefina z dodomù Bòrchmann, jak téż cotka Stefania Lieske, sostra mòjégò òjca, i dwaj strijowie Kazmiérz i Jan Łiskowie, bracynowie mòjégò òjca – gôdalë ze sobą blós pò kaszëbskù, tej nen jãzëk mie béł znóny òd kòlibczi.

 

28. Wycieczka z wiosłem. Marta Szagżdowicz

W upalne dni męczy nas miejski skwar. Gdańsk można jednak zwiedzać także od strony wody. Zapraszamy na wakacyjny spacer… kajakiem. Naszą wyprawę rozpoczynamy na Żabim Kruku (nr 1 na mapce). W tutejszym klubie wodnym możemy wypożyczyć niezbędny sprzęt. O nietypowej nazwie miejsca krążą w mieście legendy. W znajdującym się tu bajorze pełnym żab miał pewnego dnia wylądować wielki kruk. Ptaszysko było tak naprawdę zaklętym młodzieńcem. Nieszczęśnik został przemieniony w kruka przez Lucyfera, który porwał jego piękną narzeczoną. Nie pozostało mu nic innego jak przeganiać bociany liczące na żabią przekąskę. Ropuszki odwdzięczyły się nowemu przyjacielowi i odnalazły miejsce ukrycia jego ukochanej. Krukowi udało się pokonać diabła, a gdy czar prysnął, odzyskał ludzką postać… Jeśli nie przekonuje nas legenda, to warto dodać, że niemiecka nazwa ulicy brzmiała Poggenpfuhl, czyli Ropusze Bajoro. I choć były to grząskie tereny, to takie określenie nosiły też miejsca, gdzie można było spotkać panny lekkich obyczajów.

 

30. Zasada „SZU”, czyli o wzajemnej grzeczności. Stanisław Salmonowicz

Problem wzajemnego odnoszenia się ludzi w życiu codziennym, towarzyskim czy zawodowym w każdej epoce historycznej i w stosunku do każdej niemal grupy społecznej i zawodowej – zależnie od kultury i gospodarki epoki – wyglądał inaczej. Także troglodyci, mieszkając w jaskiniach, mieli swoje zwyczaje i obyczaje, choć oczywiście nadmiernie nam by się już nie podobały. Od zamierzchłych czasów w różnych cywilizacjach usiłowano „kodyfikować”, opisywać zwyczaje czy obyczaje ludzi, jedne ganiąc, inne chwaląc. Nie jest więc całkiem rzeczą przypadku, że najstarszy zachowany polski wiersz o tematyce świeckiej, pióra Przecława Słoty, burgrabiego poznańskiego, żyjącego na przełomie wieków XIV/XV, nosił tytuł: „Wiersz o zachowaniu się przy stole”. Datowano ten wiersz na rok 1400. Dziś na ulicy naszych miast, a nawet w restauracji łatwo możemy się przekonać, że polskie powiedzenie „Nie czyń drugiemu, co tobie niemiłe” jakby odchodziło w przeszłość, przestało dyktować, jak się człowiek w danej sytuacji powinien zachować. Nie kto inny, jak nasz wieszcz narodowy, którego dzieło podobno już niedługo przestaniemy traktować jako lekturę szkolną (za długie czy niezrozumiałe dla młodego Polaka?!), pisał o tym w Panu Tadeuszu.

 

32. Czas wanogi. Kazimierz Ostrowski

Kto za młodu zasmakował w turystycznych wędrówkach, ten z wiekiem coraz większego nabiera do nich upodobania i wciąż poszerza zakres swojej ciekawości świata. Wędrowanie staje się często namiętnością, która pcha człowieka w najdalsze zakątki globu ziemskiego, jeżeli sytuacja życiowa mu na to pozwala. Ba, dla większości nas odległe i egzotyczne kraje są niedostępne, toteż muszą nam wystarczyć ojczyste strony, które z wielu powodów powinniśmy poznawać. Zostawmy innym dalekie podróże, odwiedzajmy miejsca nam bliskie i godne uwagi, a jeszcze nie poznane.

Wakacje i czas urlopów, to najlepszy okres dla krajoznawczych wypraw pieszych, wodnych, rowerowych etc. Po pierwsze wędrujmy, ażeby zobaczyć, jak piękne jest nasze Pomorze – Kaszuby, Kociewie i cała reszta regionu. Przekonać się, ile jest w naszej krainie osobliwości, ciekawych miejsc, urokliwych miasteczek, gwarnych kurortów i zacisznych pustkowi. Warto zwiedzać Pomorze i czerpać stąd radość. Także po to, aby pełni zachwytu  turyści z kraju i zagranicy nie zarzucili nam, iż „Cudze chwalicie, swego  nie znacie...”

 

32. Czas wanodżi. Tłóm. Iwóna Makùrôt

Chto za knôpiczich lat zaszmakôł w turisticznëch wanogach, ten z latama corôz wiãkszi nabiérô do ni chãcë i dërch rozcygô òbjim swòji cekawòtë swiata. Wanożenié stôwô sã wiele razy nôłogã, co pchô człowieka w nôdalszé nórtczi zemsczégò globù, jeżlë żëcowô jeleżnosc na to dozwôlô. Wej, dlô wiãkszégò dzélu nas daleczé i egzoticzné kraje nie są do dostaniô, tej mùszą nama sygnąc òjczësté stronë, jaczé z wiele leżnosców je nót pòznawac. Òstawmë jinszim daleczé rézowanié, òdwiedzywôjmë môle krótkò nas i wôrtné bôczënkù, a jesz nie póznóné.

Latné ferie i cząd wòlnégò to nôbëlniészi czas dlô krôjoznôwczich wanogów piechtnëch, wòdnëch, kòłowëch, etc. Pò pierszé rézëjemë, cobë òbaczëc, jak snôżé je nasze Pòmòrzé – Kaszëbë, Kòcewié i całô reszta regionu. Doznac sã, wiele je w naszi krôjnie òsoblëwòtów, cekawëch môlów, apartnëch gardów, głosnëch ùzdrowisków i cëchëch pùstków. Je wôrt zwiedzywac Pòmòrzé i cygnąc stądka redotã. Téż za tim, cobë zadzëwòwóny turiscë z kraju i zeza grańcë nie zarzucëlë nama, że „Cëzé më chwôlimë, a swòjégò nie znajemë...”

 

34. Lëdowô Pòlskô wedle zrzeszińców. Słôwk Fòrmella

W ny rédze artiklów chcemë przedstawic Tczëwôrtnym Czëtińcóm najégò cządnika dzeje Kaszëbów òb czas „lëdowëch” rządów w Pòlsce. Wëzwëskiwómë przë tim to, co zamkłé je w aktach zebrónëch w archiwùm Institutu Nôrodny Pamiãcë. Nen tekst bãdze równak kąsk jinszi, jak te wëdóné rëchli, bò w nich głos zabierzą sami Kaszëbi. W aktach dôwny bezpieczi przewarało do dzysô téż to, co ò czasach, w jaczich żëlë, mëslelë kaszëbsczi dzejarze. W nym przëtrôfkù bãdą to Jón Trepczik a Aleksander Labùda. Kòżdi z nich na swój apartny ôrt, jeden pòwôżno, drëdżi zôs ze szpòrtã, napiselë, co sã jima nie widzało.

Pierszi tekst, jaczi terô przedstawimë, to pismiono napisóné rãczno przez Jana Trepczika i przeniosłë przez niegò na zéńdzenié z fónkcjonariuszama ùrzãdu do sprawów pùblicznégò bezpiekù w 1955 r. Jesz niglë gò napisôł, béł ju rôz „rôczony” na ÙB, gdze pitóny béł midzë jinszima ò swòje dzejanié przed wòjną, òb czas ni a pò ni. Miôł gadac, co wié ò dzejarzach kaszëbsczich, chtërnëch znaje, a na pòstãpny rôz miôł napisac dlô ùbòwców wszëtkò, co wié ò kaszëbsczim separatizmie, ò dzejanim przedwòjnowi ë pòwòjnowi „Zrzeszë Kaszëbsczi”, ò znónëch kaszëbsczich dzejarzach (miôł dac jich charakteristiczi) i ò tim, jaczi je jegò pòzdrzatk na òglowé ùregùlowanié kaszëbsczi sprawë.

 

36. Nowy Śpiewnik Polski z melodyami. Józef Borzyszkowski

Pokolenia moich rodziców i dziadków oraz ich przodków wyrastały na Pomorzu w świecie wielu etni, języków, religii i kultur. Przy urzędowej dominacji języka niemieckiego, dzięki szkole, wojsku, a i sąsiadom, Kaszubi – Pomorzanie – Polacy nieźle poznawali niemiecką kulturę, a zwłaszcza niemiecką ludową i popularną pieśń. W lokalnym środowisku pomorsko-polskim obok regionalnych pieśni, także kaszubskiej piosenki ludowej, ich duchową i towarzyską strawą była różnorodna pieśń polska. Świadectwem i wyrazem tego swoistego kultu pieśni i zamkniętych w nich tradycji polskich są śpiewniki, m.in. Orfeusz ks. Ignacego Zielińskiego oraz pomnikowy (zaprezentowany wcześniej na tych łamach) Zbiór pieśni nabożnych… ks. Szczepana Kellera.

 

40. Drodżi i nima w piesni wanodżi. Tómk Fópka

Wez mie prowadzë mòja steżenkò

Dalek, daleczkò, przez rzmë, przez dołë!

(Jón Trepczik, „Òb drogã”)

W piątą jastrową niedzelã w kòscołach je czëtóny wëjimk z Ewanielie pòdług sw. Jana, w chtërnym apòsztoł Tomôsz pitô ò drogã. Jezës mù òdpòwiedzôł: Jô jem drogą, prôwdą i żëcym. Nicht nie przëchòdzy do Òjca jinaczi jak przeze mie. Chcemë sã doznac, jaczima drogama, òd dzejów nieznónëch pò żëjącëch, prowadzą nas aùtorzë tekstów wëbrónëch 100 kaszëbsczich piesniów.

 

42. Kraina. Waldemar Mierzwa

Z Mazurami mamy problem. Oczywiście prawie wszyscy wiedzą, że to kraina położona w północno-wschodniej Polsce, słynna z licznych jezior i rozległych lasów, jednak z wykreśleniem jej granic dają sobie radę naprawdę nieliczni. Ba, sami mieszkańcy dzisiejszego województwa warmińsko-mazurskiego, nawet jeśli orientują się, do którego z jego historycznych regionów należy ich miejscowość, często wbrew prawdzie, podają jako miejsce swojego zamieszkania Mazury, bo to „po prostu lepiej brzmi”. Tylko nieliczni próbują tłumaczyć zawiłości, bronić historycznej odrębności swoich małych ojczyzn.

 

44. Rumia, Reda i Wejherowo w historycznej pigułce. Bogusław Breza

 

Kultura jest wpisana zarówno w istotę Małego Trójmiasta Kaszubskiego jako całości, jak w istotę i dzieje każdego z miast wchodzących w jego skład. W prehistorii towarzyszyła im przede wszystkim w mowie i nazwach. Dwa najstarsze z nich – Reda i Rumia, jak twierdzą językoznawcy, swoje miano wywodzą od nazw przepływających przez nie rzek. Ma to historyczne uzasadnienie, bez wody w pobliżu żadna archeologiczna osada nie miała szansy rozwoju. Także w nazwie Wejherowo tkwi źródło poznania jego początku – woli pomorskiego magnata Jakuba Wejhera.

Ustna tradycja w przekazywanych z pokolenia na pokolenie legendach, czyli niepisanej literaturze pięknej, zachowała te i inne wątki z przeszłości miast stanowiących Małe Trójmiasto Kaszubskie. Najstarsza legenda związana z Rumią opowiada o biskupie przetrzymywanym przez rumian w niewoli, z której wybawił go przejeżdżający przez wieś zakonnik, usłyszawszy śpiewaną przez biskupa po łacinie pobożną pieśń.

 

47. Przenikanie. Ryszard Ronczewski

Zdarzyło się to przed wielu laty, spędzałem wakacje nad jeziorem na Mazurach. Po deszczach nadeszły słoneczne i bardzo upalne tygodnie, a że był to koniec lata, rankami snuły się nad nadbrzeżnymi trzcinami mgły, których cienkie pasma zakradały się do niedalekich zagajników.

Wyruszałem bardzo wcześnie na ryby, kiedy jeszcze świecił księżyc, trawa była mokra, na pajęczynach kropelki rosy, głębokie cienie pod drzewami na skraju lasu. Po przejściu małej łąki pozostawała do przebycia długa przesieka leśna, podnosząca się stromo do góry, aż las się kończył i w dole były już nadbrzeżne trzciny i jezioro. Kiedy tam docierałem, wody nie było widać, mgła przypominała zaśnieżone pole. W trzcinach miałem ukrytą łódź, a do niej przywiązany sadzyk z żywcami.

 

49. Dzieje rodu i powstanie 66 pułku (cz. 1). Krzysztof Kowalkowski

W 2013 r. ukazała się praca Jak Kaszubi bili bolszewików. Jest to reprint książki Zarys historii wojennej 66 Kaszubskiego Pułku Piechoty im. Marszałka J. Piłsudskiego autorstwa Wacława Jankiewicza (wyd. w Warszawie w 1929 r.) opisującej organizację pułku oraz jego szlak bojowy od Poznania do Horodca. Publikacja tego dzieła spowodowała, że zainteresowałem się nie tylko historią pułku, ale przede wszystkim dziejami jednego z jego oficerów Romana Woyke.

Z nazwiskiem Woyke stykałem się wielokrotnie podczas prac nad książką Miłobądz. Historia miejscowości i parafii 1250–2000 (Miłobądz 2000)*. W wielu materiałach, które wówczas przeglądałem, Woykowie byli wymieniani jako zaangażowani w pracę dla społeczności rodzinnej wsi Malenin i parafii w Miłobądzu. Nigdzie jednak nie zetknąłem się z informacją, że jeden z Woyków – Roman – walczył jako oficer polskiego wojska w 1920 r. z bolszewikami. Wynika to prawdopodobnie z sytuacji, jaka powstała po II wojnie światowej, gdy fakt walki z bolszewikami był wystarczającą przyczyną do prześladowań. Zapewne dlatego, jak wspominał w rozmowie ze mną Witold Woyke, syn Romana, jego ojciec nigdy o tej części swojego życia dzieciom nie opowiadał.

 

51. Z kaszëbsczim do Słowenie. Adrian Watkowski

Kaszëbsczi jãzëk wcyg rozkòscérzô òbrëmié swòjégò dzejaniô. Ùczą sã gò nié leno Kaszëbi z Kaszëb, ale téż lëdze, co pòchôdają z Warmie, Szczecëna czë daleczi Słowenie. Pòkôzelë to bëtnicë V edicje Kùrsu Kaszëbsczégò Jãzëka, chtërnégò ùroczësté zakùńczenié bëło 4 czerwińca w Kaszëbsczim Dodomie przë sz. Straganiarsczi. Darmòwi kùrs kaszëbsczégò jãzëka ùsôdzô òd 2009 rokù na Gduńsczim Ùniwersytece (GÙ) Karno Sztudérów Pòmòraniô. Òd trzech lat prowadzy gò Bòżena Ùgòwskô. Na zôczątkù brelë w nim ùdzél òsoblëwie nôleżnicë tego sztudérsczégò karna. Równak slédnym czasã zwiãkszëła sã wielëna bëtników spòza Kaszëb. Jednym z nich je Łukôsz Krygier, sztudéra anielsczi filologie na GÙ. Jesz nié tak dôwno kaszëbizna nie interesowała gò tak wiele. Zmieniła to jegò slédnô wanoga pò Kaszëbach. Òb czas òbzéraniô tak snôżich placów, jak Kartuzë, Chmielno, Wdzydze jô sã zetknął z kaszëbsczim pierszi rôz. Zainteresowôł jem sã nim, tej jô ùdbôł so lepi gò pòznac. I tak jem sã nalôzł tuwò.

 

52. Tajemnica dzwonu. Jacek Borkowicz

Wmurowany w ścianę kruchty kościoła Mariackiego w Gdańsku, pęknięty i zdeformowany, od dawna przyciąga uwagę historyków miasta. Z zachowanego napisu wiadomo o tym dzwonie tyle, że pochodzi z Iwangorodu, twierdzy na granicy Estonii i Rosji. Nikt jednak nie wie, w jaki sposób trafił do grodu nad Motławą. Powstało na ten temat kilka teorii, czasem dość karkołomnych. Jak dotąd, żadna z nich nie wyjaśniła przekonująco tajemnicy dzwonu. Tymczasem jej rozwiązanie może być prostsze, niż myśleliśmy.

 

53. Nôdgroda Remùsa. rd

Remùs – bòhatéra romana Aleksandra Majkòwsczégò – pchô naladowóną ksążkama karã. Kòl niegò stoji jegò wiérny towarzësz Trąba. Może zarôzka jaczi wiwat zagraje? Kòmùż to? Kò lëdzóm, jaczi na artisticznym czë kùlturalnym gónie dzejalë w wejrowsczi òbéńdze. Spiritus movens Nôdgrodë Remùsa béł Jerzi Czedrowsczi, a przëznôwało ją Gdańskie Towarzystwo Przyjaciół Sztuki, jegò wejrowsczi part. Aùtorã sztaturë béł wërzinôrz Stanisłôw Nastałi. Òd 60. do 80. lat XX stalata ùtczonëch nią bëło wiele artistów czë dzejarzów kùlturë z wejrowsczi zemi.

 

54. Oryginalny świat Kaszubów

O książce poświęconej kaszubskim przysłowiom rozmawiamy z jej autorką dr Justyną Pomierską z Uniwersytetu Gdańskiego.

 

Ten gruby tom, to kontynuacja Twoich wcześniejszych zainteresowań kaszubskimi przysłowiami. Wcześniej wydałaś poświęconą im publikację popularnonaukową...

 

Justyna Pomierska: Przësłowié samò sã rodzy w głowie zawierającą kaszubskie przysłowia z ich polskimi odpowiednikami (nie: tłumaczeniami!). To było ponad tysiąc przysłów, wybranych z ok. 4 tysięcy wypisanych ze Słownika gwar kaszubskich na tle kultury ludowej Bernarda Sychty. Tylko z Sychty. Uporządkowałam je w kilkunastu grupach tematycznych, np. o pogodzie, chorobach, przyjaźni, zaletach, wadach. W kontekście tej grubej książki, która leży przed nami, to była trochę jakby zabawa, ale bardzo inspirująca! Przekonałam się, z jak bogatym – i niezbadanym! – materiałem mam do czynienia, jak wiele kaszubskich przysłów nie ma swoich odpowiedników w zbiorze przysłów polskich, a także dostrzegłam oryginalność zaklętego w mądrości ludowej świata Kaszubów.

 

56. Półwiecze „Zeszytów Chojnickich”. Kazimierz Jaruszewski

Wielu czytelników „Pomeranii” zna to czasopismo, niektórzy w nim publikowali. Wśród pomorskich tytułów prasowych „Zeszyty Chojnickie” zajmują bowiem szczególne miejsce jako periodyk popularyzujący najpierw wiedzę historyczną, a później interdyscyplinarną o ziemi chojnickiej.

Pismo ukazuje się nieregularnie od 1964 r. Pierwszy jego numer (w nakładzie 12 egzemplarzy) zredagowali regionaliści: Witold Look, Franciszek Pabich i Julian Rydzkowski. We wstępie autorzy napisali, że Powiatowe Archiwum Państwowe i Muzeum Regionalne w Chojnicach „pragną za pośrednictwem pierwszego, próbnego numeru (...) ukazać możliwości nie tylko pracy popularnonaukowej dla poznania dziejów Chojnic i okolicy, ale jednocześnie zamierzają przerwać, chociaż w formie bardzo skromnej ten rodzaj pisania, który w efekcie kończy się włożeniem dorobku do szuflady” (s. 4).

 

58. Lektury

 

64. Rowerem po Nordzie. Sławomir Lewandowski

Północne Kaszuby, to jedno z najpiękniejszych miejsc w Polsce. Można je zwiedzać na wiele sposobów, np. rowerem. Wycieczkom rowerowym sprzyja stale rozbudowywana sieć tras rowerowych.    

Najbardziej popularną trasą rowerową Nordy jest niemal 44-kilometrowa ścieżka Puck –Hel. Jej popularność wynika z nadmorskiego położenia i z tego, że bez trudu przejedzie nią nawet niewprawiony rowerzysta. Przebiega ona w dużej części wydzieloną drogą rowerową. Między Juratą a Helem oraz w okolicy Swarzewa pojedziemy szutrową nawierzchnią, niekiedy przez niewielkie pagórki, co może być nieco męczące. W sezonie wiosennym i letnim miłośnicy rowerów bardzo często wybierają właśnie tę trasę. Tylko tu można podczas jazdy poczuć orzeźwiający wiaterek od morza, który niweluje trudy pokonywanych kilometrów. Nie bez znaczenia są również atrakcje turystyczne, które można wkomponować w plan całodniowej wycieczki.

 

66. W Lęborskich Lasach. Kamila Kotowska

Kiedy pierwszy raz odwiedziłam Zwartowo, niewielką osadę kaszubską na północno-zachodnim krańcu powiatu wejherowskiego, miałam 11 lat, głowę pełną marzeń i koszyczek z pisankami. Nie zachwycił mnie wtedy park na tyłach pałacu, w którym się zatrzymaliśmy. Nie zwróciłam uwagi na zabytkową architekturę XIX-wiecznej budowli. Ani myślałam o bliskości lubiatowskiej plaży czy Lęborskich Lasów. Wtedy całym moim światem był plac zabaw i obiecana przez rodziców przejażdżka konna. Dzisiaj i moje życie wygląda inaczej, i Zwartowo.

 

67. Świat w kolorze nadziei. Maria Pająkowska-Kensik

Pisząc felieton z Kociewia, muszę zacząć od Kaszub, gdzie często bywam. Nieprzypadkowo trafiłam kiedyś do wielkiej wsi – Luzina, by uczestniczyć w spotkaniu poświęconym Gerardowi Labudzie. Miałam szczęście poznać tam niezwykłą kobietę, Genowefę Kasprzyk, o której już wiele dobrego słyszałam. Od razu budziła sympatię i porywała do działań. Jedna z tych dzielnych kobiet, które robią „coś ponad”, wychodzą poza ramy schematu dom – rodzina (oczywiście bardzo ważnego!). Od ich pochodni warto zapalić i swoją.

Są tacy ludzie, którzy odchodząc, stają się bardziej obecni – myślałam podczas żałobnej mszy w luzińskim kościele. W „pożegnaniach” długa lista Jej zasług: radna, aktywny społecznik, animatorka wielu przedsięwzięć kulturalnych, „dobra dusza ziemi luzińskiej”. Bogate życie i o wiele za krótkie. Genowefę Kasprzyk żegnało wielu znanych i bliskich mi – z kaszubskiej przestrzeni – osób, tych utwierdzających, że idzie się we właściwym kierunku.

 

68. Honor, małpa i kości. Jerzy Samp

Wac zawsze był inny aniżeli jego rówieśnicy. Wiedzieli o tym wszyscy, którzy poznali go w dzieciństwie, a jeszcze bardziej, gdy okazywał już hardość wobec rodziców, nie mówiąc o rodzeństwie i najbliższym otoczeniu. Za nic miał sobie wszelkie przestrogi mówiące o tym, na kogo wyrośnie, jeśli nie podporządkuje się obowiązującym od niepamiętnych czasów zasadom. Pracę na roli uważał za zło konieczne. Zamiast do pługa jakaś niepojęta siła ciągnęła go w szeroki świat, o którym wiedział jednak tylko tyle, ile mógł wyczytać z książek. Najchętniej jednak sięgał po dzieła „zakazane”. Jakimi sposobami do nich docierał, to już zupełnie inna sprawa.

 

68. Tcza, môłpa i kòstczi. Tłóm. Grégór J. Schramke

Wac wiedno béł jinszi jak jegò rówiennicë. Wiedzelë ò tim wszëtce, co pòznalë gò w dzecnëch latach, a jesz barżi, czej ju sã robił ùdornym przed starszima, bë nick tu nie rzec ò bracczich a sostrach i nôblëższim òkòlim. Za nick òn miôł wszëtczé òstrzédżi prawiącé ò tim, na kògùm òn wërosce, jeżlë sã nie pòddô òbrzésznym òd pòkónu swiata prawom. Robòtã na gbùrstwie miôł so za mùszebné złé. W môl pługa jakôs niepòjãtô mòc cągnãła gò w szeroczi swiat, ò jaczim równak wiedzôł le tëli, co mógł wëczëtac z ksążków. Nômili jednak sëgôł pò „zakazóné” dokazë. Jaczima drogama òn do nich doprzëchòdzył, to je ju jinsza jinszosc.   

 

74. Wiérztë. Zygmùnt Narsczi

 

75. Dobiwcowie z Gniewina. DM

Trzecy rôz nôleżnicë Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô pòtkelë sã na bòjiszczu, gdze szlë na miónczi, grającë w balã. Latos ùdało sã zagrac na gniewińsczim stadionie „Arena Mistrzów”, na jaczim w 2012 r. trenérowelë Szpanijczicë – méstrowie Eùropë i wcyg jesz méstrowie swiata w kòpóną balã. Do ùdzélu w fùsbalowim turnieju zgłosëło sã 10 karnów.

 

76. Klëka

 

83. Droga. Tómk Fópka

Pòjkôj, Synkù, pòkôżã Cë stegnã,

Tã, co prosto prowadzy na swiat.

Pòtkôsz lëdzy tam, biédã niejednã

I niejeden mdze wanożny czap...

 

Nierôz bãdzesz namiszlôł sã w drodze,

Kądka jic, chtëren wëbrac môsz szlach.

Wiédzkôj Synkù, że pòswiã Cë przodzy

Mòjã gwiôzdã, bë gòrnią Twą ba...

 

Droga. Dalekô – w nieznóné. Rëklëniastô, bò kaszëbskô, pòlskô. Czasã szarô, pòwiatowô, bò ò taczich spiéwa Marila Rodowicz. Równô, bò za ùnijné dëtczi zrobionô. Droga dodóm, co nią sã nôchùtczi wrôcô – w całoscë pòd wpłiwã… Krãtë-wãtë, co to drogą nie są. I psé drodżi, co nigdze nie prowadzą. 

 

84. Pëlckòwskô afera pòdsłëchòwô. Rómk Drzéżdżónk

Brifka bez dłëgszi sztërk próbòwôł wëgódno ùsadzëc swòje sztërë lëtrë kòl mie na łôwce. Cësnął sã, cësnął, krącył a krącył, kùreszce jem nie strzimôł, pãknął jegò przez łep a riknął na niegò:

– Diôblëszcze, môsz të, glëpero, robôczi w slôdkù?! Sedzë doch, do pùrtka jaczégò, spòkójno!

– Cëszi! – brifka przëtkł pôlc do lëpów, rozezdrzôł sã wkół, zazdrzôł pòd łôwkã, a szeptnął mie na ùchò: – Nie gôdôj tak brzëdkò. Mikrofónë mògą bëc wszãdze… Nie jem gwës, czë naju nichtos nie nagriwô.

Joomla Templates - by Joomlage.com