Rozmiar czcionki:

W marcowym numerze "Pomeranii":

II Radio Gdańsk, prenumerata Pomeranii, telewizja TTM - reklama

III Polska Filharmonia Bałtycka im. Fryderyka Chopina w Gdańsku - reklama

IV XV Prozatorsczi Kònkùrs m. Jana Drzéżdżona

 

2. Od redaktora

Od 11 lat przyciąga tłumy. Główni bohaterowie w zasadzie co roku ci sami, miejsce też się nie zmienia. A jednak Verba Sacra, to wciąż niezwykłe wydarzenie. Trudno powiedzieć, w jakim stopniu ludzi przyciąga do wejherowskiej kolegiaty głębia Bożego słowa czytanego po kaszubsku, w jakim piękna muzyka, a w jakim kunszt aktorski i sława Danuty Stenki, czyli „naszi Danuszi”. To nieistotne, ważne, że całość „zagrała”. I to jak! Takiej promocji kaszubszczyzny potrzeba nam nie tylko w Wejherowie – promocji na wysokim poziomie, z dopracowanymi szczegółami, działającej na wyobraźnię i poruszającej zarówno młodszych, jak i starszych odbiorców. Szkoda, że Danuta Stenka jest tylko jedna, bo pewnie byłoby łatwiej…

I żal, że takie spektakularne wydarzenia mogą się odbywać tylko co jakiś czas. Jak wiadomo, do osiągnięcia sukcesu potrzebna jest przede wszystkim codzienna, mrówcza praca. Siedmioro Pomorzan, którzy takiej cierpliwej roboty się nie boją, Kolegium Redakcyjne wspólnie z redakcją „Pomeranii” wynagrodziło w minionym miesiącu Skrami Ormuzdowymi. Dziękujemy im za to, że po prostu chce im się dbać o nasz region, o jego kulturę, o język kaszubski, o gwarę kociewską. Mamy nadzieję, że uroczystość wręczenia Skier, na wypełnionej sali Nadbałtyckiego Centrum Kultury, z dedykowanym laureatom koncertem Pawła Ruszkowskiego oraz występem tanecznym zespołu Roczitkòwé Jagòdë, chociaż w części wynagrodziła im trud włożony w pracę na rzecz Pomorza.

Dariusz Majkowski


3. Róman Drzéżdżón.Wejrowsczé słëchanié Bòżégò Słowa

Verba Sacra to òsoblëwi szpektôczel widu, mùzyczi a słowa. Szpektôczel, na jaczi ju òd 11 lat do kòscoła pw. Swiãti Trójcë w Wejrowie przëchôdô hùrma lëdzy. Przëchôdają, bë słëchac Bòżégò Słowa w kaszëbsczi gôdce.

Zôczątk

W kòlegiace wszëtczé sedzącé place zajãté. Nie je to krëjamnotą, że niejedny niefòrmalno rezerwùją so plac. Wiele lëdzy, chcącë lepi widzec, stoji krótkò wôłtôrza. Ti sedzący slôdë mògą pòdzérac binã na wiôldżich telebimach. Tam-sam łi­skają flesze gazétników. Żdaniô na zôczątk szpektôkla towarzi szëmar, chtëren cëch­nie, czej przed wôłtôrz wëchôdô pre­zydeńt Wejrowa Krësztof Hildebrandt. Witô zeszłëch słëchińców, swiecczé a dëchòwné wëszëznë, òrganizatorów a ùdbòdôwców. Pò nim pòjôwiô sã pòchôdający z Wejrowa francyszkanin òjc prof. Adóm R. Sykòra z Ùniwersytetu m. Adama Mickewicza w Pòznanim, chtëren je dolmaczã tekstów, jaczé za sztót mdą czëtóné. Gôdô pòmalë, z pòwôgą, spòkójno, ważącë kòżdé słowò. W głosu je czëc bëlny kùńszt kaznodzeje, ale téż wzrëszenié. Òjc Adóm òsoblëwie dzãkùje za pòmòc w rëchtowanim kaszëbsczich dolmaczënków Swiãtëch Pismionów pro­fesorowi Jerzémù Trédrowi. Bez kòscół hòlëją stolemné brawa.

Latos szpektôczel zaczinają dze­cë. Niechtërny słëchińcowie są kąsk zadzëwòwóny – tak co jesz nie bëło. Kò wiedno czëta „nasza Danusza”.

Próba

Wicy jak miesąc przed 11. edicją Verba Sacra – Kaszëbskô Biblëjô Tomôsz Fóp­ka, direktór wejrowsczégò mùzeùm, dostôwô wiadło z Pòznaniô. Reżisera a ùdbòdôwca Verba Sacra Przemisłôw Basyńsczi prosy ò wskôzanié dzecy, co bëlno czëtają pò kaszëbskù. Kò mało czasu. Zdążą sã abë dzôtczi przërëch­towac? Ò pòmòc bëłë proszoné szkólné kaszëbsczégò jãzëka z Tëchòmia, Jeliń­sczi Hëtë a Swôrzewa. Ludmiła Gòłąbk, Joanna Ruczińskô a Kasza Bialkòwskô. Jich òdpòwiescë są krótczé: Jo!

6. Red. Sédmë Skrów, Roczitkòwé Jagòdë i Paweł Ruszkòwsczi

18 gromicznika w Stôromiejsczim Rôtëszu we Gduńskù òstałë wrãczoné Òrmùzdowé Skrë za 2013 rok.

Westrzód latosëch dobiwców rokrocz­ny nôdgrodë miesãcznika „Pomera­nia” są szkólny, artiscë, animatorzë kùlturë, a przede wszëtczim lubòtnicë Kaszub i pòmòrsczi kùlturë. Jesmë wëbiérelë z 16 kandidatów i tak pò prôw­dze kòżdi z nich miôł zasłużoné na Skrã. Dobrze sã stało, że latosé wëprzédnienia trôfiają do przedstôwców rozmajitëch dzélów Pòmòrzô – Krajnë, Kòcewiô, Kaszub – pòdczorchiwôł òb czas ùroczëznë przédnik Redakcjowégò Kòlegium Édmùnd Szczesôk.

Òrmùzdowé Skrë są wrãcziwóné òd 1985 r. To nôdgrodë m.jin. za rozkòscérzanié kaszëbsczi i pòmòrsczi kùlturë, spòlëznowé dzejanié i pòdskôcanié miłotë do môłi tatczëznë.

Hewò dobiwcowie nëch wëprzédnieniów za 2013 rok:

Aleksander Atamańsczi– szkól­ny z Kamienia Krajeńsczégò, załóż­ca regionalnégò karna „Śladowcy”. Zôchãcywô młodëch lëdzy do badéro­waniô historie swòjégò miasta i òkòlégò, wespół z nima mô starã ò zabëtkòwé môle w gardze i jegò òkòlim.

8. Sławomir Lewandowski. Więcej statków, więcej kontenerów

Największy i najszybciej rozwijający się polski terminal kontenerowy DCT Gdańsk miniony rok zakończył z bardzo dobrym wynikiem. W porównaniu z 2012 rokiem wzrosła liczba obsłużonych jednostek oraz masa przeładowanych kontenerów.

DCT Gdańsk jest jedynym głęboko­wodnym terminalem w tym rejonie Bałtyku, do którego bezpośrednio za­wijają statki z Dalekiego Wschodu. Był też pierwszym terminalem, do którego przypływały statki z Azji na Morze Bałtyckie, a dzisiaj jest miejscem do­celowym największych jednostek na świecie wyruszających z Chin, Korei Płd. oraz innych krajów azjatyckich. Tym samym na żeglugowych mapach świata powstał nowy szlak handlowy łączący Azję z Morzem Bałtyckim. Ter­minal DCT Gdańsk obsługuje polski import, eksport, tranzyt oraz tranzyt morski. Dzięki dobremu dostępowi ze strony morza zapewnionemu przez kanał podejściowy o głębokości 17 m oraz do 16,5 m (wzdłuż nabrzeża), braku zalodzenia oraz świetnym moż­liwościom operacyjnym, DCT Gdańsk jest doskonałym miejscem dla obrotu skonteneryzowanego w Europie Środ­kowo-Wschodniej.

10. Tatiana Slowi. Cemnosc widzã, to je ò bezbiałgłowsczichKaszëbach

Leno jedna białka bëła òbczas pierszich wnetka 60 lat dzejaniô Kaszëbsko-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô przédniczką ny òrganizacje, le 2 kòbiétë na 7 chłopów bëłë przédnyma redaktorkama cządnika „Pomerania”, z 66 dzejającëch partów KPZ leno 26 wëbrało so na przédnika niastã. KPZ nie prowadzy niżódny statisticzi tika­jący tegò, wiele westrzód nôleżników par­tów je białkama, ale pòdezdrzewac mòże, że ne wielënë nie bãdą pò starnie jednégò z ôrtów. Skądka taczi pòdzél? Ano pra­wie przez kòbiétë!


11. Słôwk Fòrmella. Lëstë Lecha Bądkòwsczégò. Dzél 2

Wiédzô ò kaszëbsczi regionalny rësznoce mòżemë nalezc we wielnëch historicznëch zdrzódłach. Kąsk wiadomòsców, co tikają sã naji historie, je téż zamkłé w aktach zebrónëch w archiwùm Institutu Nôrodny Pamiãcë.

Jednym ze zdrzódłów, z jaczégò Służ­ba Bezpiekù „lëdowi Pòlsczi” dostôwa wiadła, chtërne jã interesowałë, bëło przezéranié lëstów. Fónkcjonariuszo­wie krëjamnëch służbów mòglë sã z nich wëdowiedzec, z kim nen człowiek, chtërnégò lëstë czëtelë, miôł łączbã; czë westrzód lëdzy, do jaczich pisôł abò ja­czi do niegò piselë, nie bëło personów niebezpiecznëch dlô wëszëznów „so­cjalisticzny òjczëznë”. Kùreszce dzãka czëtaniémù lëstów esbecë mòglë téż do­znac sã, jaczé pò prôwdze pòzdrzatczi na rozmajité sprawë miôł jich aùtor i czë ni miôł òn czasã wrodżégò òdnieseniô do tegò wszëtczégò, co sã w Pòlsce dzejało. W òbrëmienim strukturów pòliticzny pòlicje kòmùnysticzny Pòlsczi jistniałë apartné wëdzélë, chtërnëch robòtnicë mielë zajëmac sã prawie przezéranim lëstów, jaczé piselë ë jaczé dostôwelë lëdze, co interesowelë SB. Bëłë to Wëdzélë „W”, co dzejałë w Wòjewódzczich Kòmańdach Òbëwatelsczi Milicje (òd 1983 r. ju Wòjewódzczich Ùrzãdach Bënowëch Sprawów), a chtërnym w Minysterstwie Bënowëch Sprawów òdpòwiôdało tak pòzwóné Bióro „W”.


13. Stanisław Salmonowicz. O Polakach, gdy Sarmatami się zwali

Maria Bogucka, profesor historii w War­szawie, ale dobrze znana w Gdańsku, któremu wiele książek poświęciła, ogłosiła nową książkę, znakomicie na­pisaną, którą można polecić każdemu, kto chciałby się dowiedzieć o kulturze materialnej i umysłowej, o życiu codziennym w Polsce wieków XVI–XVIII.

Elitę kraju zwano wówczas nieraz Sarmatami. O jakich tu Sarmatów cho­dzi? Odpowiedź jest dość skompliko­wana. Prawdziwi Sarmaci rzeczywiście istnieli, choć o nich za wiele nie wiemy. Był to bitny lud pochodzenia irańskie­go, który w pierwszych wiekach naszej ery wędrował zbrojnie po Europie, do­cierając aż do Hiszpanii i posiadłości imperium rzymskiego. Rzecz jednak w tym, iż w toku XVI/XVII w. mityczni nieco Sarmaci uznani zostali przez polskich pisarzy czy ówczesnych history­ków za protoplastów polskiej szlachty: słynący z waleczności, ale i bogactwa lud koczowników z równie mitycznego Orientu odpowiadał ideologom polskiej szlachty, którzy szukali w epoce antycz­nej godnych dla siebie wzorów.


15. Sësznik tińtu

 

15. Działo się w marcu


16. Maria Pająkowska-Kensik. Ludzi dobrej woli jest więcej

Tak ujmująco śpiewał niezapomniany (i z Gdańskiem też związany!) Czesław Niemen. Artystom Bóg daje więcej, więc trzymajmy się ich dobrych, trafnych myśli. Szukanie ludzi dobrej woli jest za­wsze budujące.

W święto Matki Boskiej Gromnicznej (w tym roku była to niedziela) podczas wieczornej mszy świętej z nadzieją liczy­łam zapalone świece. Tym razem byłam w gdańskim kościele na tzw. Małym Przymorzu. Na początku wydaje się, że już w tym roku prawie wszyscy zapomnieli o tradycji, bo szalona nowocze­sność, dzięki mediom bez przerwy też kuszą nowinki z całego świata. Kobiety – strażniczki tradycji – jednak pamiętają, zapalają nadzieję.


18. Józef Borzyszkowski. Wielkie dzieła ks. Szczepana Kellerai ks. Józefa Mazurowskiego

Czas Bożego Narodzenia i Nowego Roku, dni spotkań rodzinnych i opłatkowych, a także odwiedzin duszpasterskich, gdy często śpiewamy kolędy, zmobilizował mnie do przypomnienia tytułowych po­staci i ich dzieł. Chodzi o dwa śpiewniki: Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użyt­ku kościelnego i domowego, przygotowany przez ks. Szczepana Kellera (1827–1872), i Melodje do Zbioru pieśni nabożnych kato­lickich do użytku kościelnego, opracowane równocześnie przez ks. Józefa Mazurow­skiego (1832–1877). Obaj autorzy zapisali swoim życiem i dokonaniami piękne karty w dziejach Kaszubów i Pomorza, a zwłaszcza Diecezji Chełmińskiej ze sto­licą w Pelplinie.

Wspomniane dzieła ujrzały światło dzienne niemal półtora wieku temu. Pierwsze, z imprimatur ks. bpa Joannesa (Marwicza) z 13.07.1868, zostało wyda­ne w Pelplinie w 1871 roku (i ponownie w 1886).


20. Janina Bòrchmann. Lech Bądkòwsczi – trzëdzescë lat pózni

Tłóm. DM

26 gromicznika w Pùbliczny Biblotece Gminë Wejrowò m. Alek­sandra Labùdë w Bólszewie òdbëła sã nôùkòwô kònferencjô przërëchtowónô na wdôr 30. roczëznë smiercë Lecha Bądkòwsczégò.

Ji òrganizatorama bëlë: wójt gminë Wejrowò Henrik Skwarło, Kaszëbsczi Institut, Pòmòrskô Akademiô w Słëpskù, Miłosła­wa Kòsmùlskô – wnuczka Bądkòwsczégò, gdińsczi part Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô, Eùropejsczé Centrum Solidar­noscë i Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pi­smieniznë i Mùzyczi w Wejrowie.

Pò tim jak H. Skwarło i J. Bòrchmann przëwitelë gòscy, jaczi wëfùlowelë kònferencyjną zalã, prelegentowie wëgło­sëlë taczé referatë: Andrzéj Bùsler „Ka­szëbë w żëcym Lecha Bądkòwsczégò”, Anna Flisykòwskô „Lecha Bądkòwsczégò wizerënk òdjimniãti w archiwalnëch papiorach Zrzeszë Pòlsczich Lëteratów”, Zuzana Szwedek-Kwiecińskô „Mòtiw białczi w historicznëch romanach Lecha Bądkòwsczégò”, Miłosława Kòsmùlskô „Przemianë w lëteracczim jãzëkù Lecha Bądkòwsczégò”, Krësztof Kòrda „Lech Bądkòwsczi i jegò òkrãżé a Solidarnosc”, Daniél Kalinowsczi „Parabòlicznosc prozë Lecha Bądkòwsczégò”,

Jowita Kãcyńskô-Kaczmarek „Dlôcze prawie Pieśń o miłosnym wieńcu?”, Macéj Tamkùn „Malarsczé in­spiracje ùsôdzkã Lecha Bądkòwsczégò Pieśń o miłosnym wieńcu”.


21. Tómk Fópka. Zwierzné pierwiastczi w kaszëbsczimspiéwanim

3 lata temù karno Śliczne Goździki zrëchtowało mùzyczny projekt „Pieśni o Roślinach i Zwierzę­tach”, dze roscënë i zwierzãta òpòwiôdałë ò lëdzczich kawlach. Wszëtczé te dokazë òstałë wzãté òd Òskara Kòlberga, jaczi w XIX stalatim zbiérôł pò Pòlsce chòranczi. Jak pòdôwô Regina Òsowickô w swòji ksążce Bedeker wejherowski, pòd kuńc lata 1875 rokù nen badéra béł na Kaszëbach, we Wejrowie, dze jegò prowadnikã béł Ludwik Jakòwicczi, szkólny z gimnazjum. Chcemë, jidącë Òskarowim szlachã, spróbòwac zebrac pò 139 latach kaszëbsczé piesnie tzw. lëdowé (jaczich nie znómë aùtorów), dze nalezc mòżemë zwierzãta.

„Kaszëbsczé nótë”, co tak pò prôwdze nie są wcale kaszëbsczé, mają w se sło­wa ptôczi i wół. „Ach, Sybir nen”: soból chòwie sã; „Mòrze rëczi” z Karwień­sczich Błot: jak mewa procëm fali gnają, wielë rib złowilë; „Rëbòcë òd Wiôldżégò Mòrza” z Hélu: jedzemë na mòrze na bańt­czi, wãgòrze; më rëbë złowimë ë do waji wrócymë; „Na Kaszëbach”: Hej, tu ù nas, na Kaszëbach ribkã ribkã gòni; „Spiéwczi słodzą żëcé”: ptôszczi lotné; „Do Pùcka pò sledza”; „Na pastwiskù”: jô bãdã pasł bëdełkò; „Zalotë przë stëdni” ze Skòrzewa: mòja miłô, napój mie kònia; „Nierobnô Ha­nuszka” ze Strzelna: pògnała kaczczi na grochòwiskò; „Kùkówka” z Bãdargòwa: kùkówka, dzãcołë, gòłąbeczka; „Rëbackô frantówka” z Rotãbarka: Hej, wa, płotczi, òkùneczczi, mòréneczczi téż; „Na darmò” z Rëbôków: sto talarów wëdôł i kòniczi sprzedôł; „Na co płakac”: spiéwôł ptôszk ò pòrénk; „Ùtracony wiónk” ze Strzel­na: łabãdze mają pòpłënąc pò wiónczi, co wòda wzãła;


22. Sławomir Bronk. Òskar Kòlberg na Kaszëbach

Tłóm. Bòżena Ùgòwskô

Dwasta lat temù (22 gromicznika) ùrodzył sã Henrik Òskar Kòlberg – etnograf, fòlklorista i kómpòzytór. Z leżnotë ti òkrãgłi roczëznë Sejm Rzeczëpòspòliti Pòlsczi ògłosył rok 2014 Rokã Kòlberga. W ùdokaznienim pòsélcowie napiselë m.jin. „Òskar Kòlberg zebrôł i òpracowôł 33 tomë regionalnëch i tématicznëch mònografiów, drëkã wëdôł kòle 200 artiklów z òbrëmia etno­grafii, fòlkloristiczi, jãzëkòznôwstwa i mùzykòlogii. Spôdkòwizna Òskara Kòlberga je spòdlim, do jaczégò òdwòłiwają sã pòkòlenia ùtwórców i badérów kùlturë”. Wôrt je przë tim dodac: téż badérów Pòmòrzégò.

Etnograficznô réza na Pòmòrzé

Òskar Kòlberg na Kaszëbach bawił w drëdżi pòłowie zélnika 1875 rokù. Na krótkò zascygnął sã w Pelplinie, a tej przëjachôł na przëmòrzé. Tu gòscënã na­lôzł w Sopòce ù rodzënë Donimirsczich: „W Copòtach, gdze jô béł na pòmieszkanim ù państwa Donimirsczich dni 10, jô miôł leżnotã kòrzëstac z pòblëznotë mòrza i ùrządzywónëch tuwò mòrsczich kąpa­niów; czej jem sã z rena wëkąpôł, jô miôł całi dzéń dlô se i wëzwëskiwôł jem gò (czej wiodro bëło łaskawé) na òrganizowanié wanogów w głąb Kaszëb dëcht pòd bokã leżącëch. Taczim przëtrôfkã jô béł w Òliwie, w Kackù, na Òksywiu, w Wejro­wie. Pòtemù jem sã wëprawił do Gduńska, skądka pôrã razy lóprowôł jem tam i sam, pò mòrzu téż, leno wiedno z etnograficzny łakòtë (cobë marinów pòznac)” (tłóm. BÙ).

24. Adrian Watkowski. Z życia Pomorzanina

Bolesław Grzywacz – nauczyciel, wychowawca młodzieży, działacz społeczny. Urodził się 20 kwietnia 1894 r. w Nieżychowicach (pow. chojnicki). W czasie I wojny światowej wcielony do armii niemieckiej, walczył we Francji i na terenie Cesarstwa Rosyjskiego. Po zakończeniu dzia­łań wojennych przyłączył się do powstańców wielkopolskich. Następnie podjął pracę jako na­uczyciel i kierownik szkoły w Godziszewie, a potem w Turzu. Podczas II wojny światowej wraz z rodziną przebywał w Generalnej Guberni. Po 1945 r. aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa. Zmarł w Tczewie 13 czerwca 1984 r. W wieku 86 lat postanowił spisać wspomnienia.

Strajk szkolny

Lata zaboru pruskiego, to okres przy­musowej germanizacji na Pomorzu, zwłaszcza w szkolnictwie. Sytuacja ta powodowała liczne bunty i protesty ze strony młodzieży. Do jednego z nich przyłączył się Bolesław Grzywacz.

W roku szkolnym 1906/07 chodziłem do szkoły do Rytla. Było tu 5 nauczycieli: Treuge kierownik, Henschke ewangelik, Adler, Morawski i Boris. Tu zorganizowa­liśmy za namową Ojca strajk szkolny. Ja i kuzyn Leon Grzywacz, i najstarszy z nas Jan Chabowski, który również u wujka wybierał ziemniaki, wystąpił jako inicja­tor. Kierownik wchodzi do klasy, a wszy­scy mówią: „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!”. Kierownik pyta: „Co jest?” Niemki, córki wachmistrza, odpo­wiedzieli i wskazali na nas.


26. Józef Czarliński. Tu nie macie żadnych praw

Józef Czarliński urodził się 18 marca 1923 r. w Szteklinie na Kociewiu. W czasie II wojny świato­wej został wcielony do Wehrmachtu. Jego wojenne drogi prowadziły m.in. do Francji i Norwegii. Był też żołnierzem Polskich Sił Zbrojnych I Dywizji Pancernej gen. Maczka. W latach 2010–2011 opisał swoje wojenne losy na kilkudziesięciu stronach i wysłał do popularyzatora pomorskiej historii Benedykta Reszki, aby „pozostawić po sobie prawdziwą historię opartą na prawdziwych faktach”. Naszym Czytelnikom prezentujemy krótkie fragmenty jego wspomnień, ukazujące cier­pienia, jakich doznał od nazistów.

Powołanie do wojska

Dnia 8 września 1942 roku otrzy­małem wezwanie w celu powołania mnie, obywatela polskiego, do armii niemieckiej. To był lament i płacz mo­ich rodziców, jak mogą mnie zabierać do Wehrmachtu, jak moi starsi bracia cierpią w obozach hitlerowskich (…). Pamiętam jak dziś, na wezwaniu było wypisane: stawić się w tym dniu i tej godzinie w Starogardzie Gdańskim, w razie niestawienia się grozi kara śmierci. Co robić? Uciekać do lasu jest niemożliwe, to by groziło wymordo­waniem całej mojej rodziny. Mój ojciec śp. zawiózł mnie w konie bryczką do Starogardu na dworzec kolejowy (…). W mieście Butzbach-Hessen padł roz­kaz „Wysiadać!”, poprowadzono nas do koszar, do magazynu mundurowego, umundurowali nas w mundury Wehr­machtu. Poprowadzono nas na jadalnię specjalnie przygotowaną, białe obrusy, talerze, noże, widelce. Kultura niemiec­ka na pokaz. Codziennie ćwiczenia, a po południu musztra, tzn. pruska dyscypli­na. Można było pisać listy do domu (…).


28. Teresa Tyszkiewicz. Wycieczka do Wdzydz

Wakacje letnie 1938 roku były dla nas (tzn. mego brata Leona, siostry Marysi, mnie i malutkie­go Stasia) nietypowe. Swego imiennika Dziadek Leon Janta Połczyński zabrał na wycieczkę do Gdańska, Marysię i Stasia rodzice wzięli na wieś do krewnych w Żydowie pod Gnieznem, a ja zostałam z dziadkami i wujem Maciejem w Chojnatach pod Chojnicami. Snułam się po pokojach chojnackich nieco smętna, bo nie było z kim się bawić, miałam 9 lat. Babcia postanowiła mi jakoś zrekompensować ten okres samotności i zabrać mnie na organizowaną przez siebie wycieczkę ziemianek pomorskich do Wdzydz.

Etap pierwszy:

W wielewskiej kalwarii

Punkt zborny był w Chojnicach, skąd wycieczka miała już ruszyć autobusem dalej. Z Babcią i mnóstwem podręcznych pakunków stanęliśmy w Chojnicach w godzinach rannych. Tam czekało już spore grono raczej starszych pań (ani jednego dziecka!), a po chwili podje­chał, warcząc i zgrzytając, duży autobus (gdzie jemu do obecnych, eleganckich autokarów!). Wycieczkowiczki, wśród gwaru powitań i rozmów, wypełniły go prawie w całości.

30. Jacek Borkowicz. Non omnis mortuus est… (część 16)

Dziś jest tu elegancka przystań jachtowa, ale kiedyś Mousehole z pewnością zasługiwało na swoją nazwę. Po angielsku znaczy ona: Mysia Dziura. Aby zrozumieć jej sens, trzeba tu dotrzeć drogą lądową, od strony miasteczka Penzance. Po obu stronach szosy ciągnie się bezdrzewna płaszczyzna, na horyzoncie morze… a osady ani śladu. Dopiero przy samym wybrzeżu dro­ga gwałtownie opada zielonym wąwozem. Kilkadziesiąt domków, przycupniętych na wąskim skrawku ziemi pomiędzy skarpą a brzegiem akwenu, jakby celowo ukryto przed niepożądanym wzrokiem. Jesteśmy u celu.

Zapadły kąt

Kornwalia to długi i wąski półwysep, wbijający się klinem w wody Atlantyku. Mousehole leży na samym jego końcu. Tutaj rozumie się sens słowa „kresy”. Póki nie zbudowano tu bitej drogi, póty niełatwo było dojechać do rybackiego zakątka. A i jego mieszkańcy niechętnie wychylali się poza obręb skarpy, zasła­niającej im resztę lądowego świata. Tutaj blisko zawsze było tylko do morza.


31. Zyta Wejer. Dzisiaj bandzie maltich zez parzónkó!

Jak ja żam eszcze była srodze młodsza, to mnie sia nie chciało pjichciyć maltichóf. Tedi ja ano zaderłóm sukniska ji szłam lós zez dodóm do jaki jadłodajni, chdzie dobrze futrowali za małi grosz. Tam sia nabuzowałóm, popjitkó popsiyłóm, pisk witerłóm serwetko abo sznoptucham ji hajda na jake lófri, najwjanc do córkóf. Jak łusz mnie sia spszikszyło łazić dur­cham wew to jedno ji to same mieście, to szłóm chdzie jindzi, na tan pszikłat bez most do Poznański kele Fobriki Myblóf Okrantowych.

 

32. Czuję się tu jak u siebie. Z Anną Matusewicz rozmawia Marek Adamkowicz

Rozmowa z Anną Matusewicz, wilnianką, która w Trójmieście znalazła swoje miejsce na ziemi.

Kiedy mówimy o kresowiakach na Po­morzu, przychodzą nam na myśl prze­siedleńcy, którzy trafili tu zaraz po wojnie. Ty przyjechałaś stosunkowo niedawno.

Do Trójmiasta sprowadziłam się jede­naście lat temu. Jeszcze trochę, a będę mogła powiedzieć, że dłużej mieszkam w Polsce, niż mieszkałam na Wileńsz­czyźnie. Dzieciństwo spędziłam w Wil­nie, w dzielnicy zwanej przed wojną No­wym Światem. Chodziłam do polskiej szkoły, która znajduje się tuż przy sta­rówce. Wilno więc było i wciąż pozostaje dla mnie bardzo ważne. Mimo upływu czasu nadal uważam się za wilniankę.

Świadomie na miejsce osiedlenia wy­brałaś Trójmiasto?

Przyjeżdżając na Pomorze, w ogóle nie zastanawiałam się nad tym, dokąd jadę. Pamiętałam, że Gdańsk to bardzo ładne miasto. I ta bliskość morza! Dopiero na miejscu się dowiedziałam, że rodzice lub dziadkowie wielu nowych znajomych mają korzenie wileńskie. Odkrywałam więc Trójmiasto na dwóch płaszczy­znach: jako zupełnie nowe, nieznane mi miejsce, ale też mieszkających tu ludzi, którzy mają sentyment do Wilna, a często również rodzinne powiązania. Wilno już na zawsze zostanie moją Małą Ojczyzną. Kocham ją!


34. Marta Szagżdowicz. Nowa twarz Ogarnej

Choć równoległa do słynnej Długiej, jednak zawsze wydawała się ulicą na uboczu. Po zmianach na początku 2014 roku nowe oblicze Ogarnej zyskało zwolenników, ale także oponentów. Wy­ruszmy sprawdzić, czy udało się zachować – a może stworzyć – klimat miejsca.

Kwartał eksperyment

Ulica Ogarna jest najstarszym świadec­twem dzieła odbudowy miasta Gdańska po wojennych zniszczeniach. To właśnie tu „eksperymentowano”, z ruin podno­sząc pierwsze domy. Po kilkudziesięciu latach z pierwotnej świeżości pozosta­ła jedynie szarość i nuda. W 2013 roku Referat Estetyzacji Miasta Gdańska po­stanowił to zmienić. Powierzył zadanie nadania nowego oblicza ulicy Fundacji Urban Forms z Łodzi, która specjalizuje się w wielkoformatowym malarstwie. Artyści ozdobili współczesnymi deko­racjami 20 fasad kamienic przy ulicy Ogarnej, a także Ławniczej. Pojawiły się więc nowe kolory i wzory, które oburza­ją niektórych swoją nowoczesnością. Wyeksponowano ponadto miejsce uro­dzin Daniela Gabriela Fahrenheita. Dziś nie sposób nie zauważyć kamienicy nr 95, w której przyszedł na świat, a tu­ryści nareszcie zaczęli fotografować dom słynnego gdańszczanina!


35. Z drugiej ręki

TEaTER 16. Kaszëbë 2.0. Radio Kaszëbë, 30.01.2014
(…) [Radio Kaszëbë, Jan Jablonsczi] Czy my naprawdę nie możemy wymagać od siebie więcej? (…) Więcej, czyli co? W po­przednim odcinku magazynu TEaTER roz­mawialiśmy o trzech pokoleniach: naszych dziadków, naszych rodziców i naszym. Każde z pokoleń ma swoje kompleksy i przenosi je na następne pokolenia. Widać to choćby wśród studentów w Gdańsku.

[Mateusz Schmidt] Jo, jô to tak widzã. Terô prawie jak jô sztudérëjã w Gduńskù. Lëdze, jaczi przëjechalë z bùtna tu na Ka­szëbë na sztudia (…), czej më wchôdómë na tã témã kaszëbiznë, tej òni zarô do mie: A wez rzeczë dwa słowa pò kaszëbskù, a wez rzeczë, jak to tam ù was sã rzecze na to, a jak wëzdrzą zwëczi na Wilejã (…). A strzód lëdzy stądka, ze Gduńska, z Trzëgardu, òni tak nié za baro do ti kaszëbiznë cygną. Téż nie wiém, skądka sã wzãło to, że w samim Gduńskù strzód młodzëznë pòzwa „Ty Kaszubie” je baro pejoratiwnô. Nie wiém, dlôcze òni jaż tak lëchò na nas zdrzą…

 

36. Róman Drzéżdżón, Danuta Pioch. Ùczba 31. Kaszëbskô Jerozolëma

Jerozolëma to pò pòlskù Jerozolima. Wejrowò to Wejherowo. Kalwariô to Kalwaria. Kómpanijô to grupa pielgrzymów. Òdpùst to odpust.

Cwiczënk 1

Przeczëtôj gôdkã i przełożë jã na pòlsczi jãzëk. Wëzwëskôj do te słowôrz kaszëbskò-pòlsczi. (Przeczytaj rozmowę i przetłumacz ją na język polski. Wy­korzystaj do tego słownik kaszubsko-polski).

– Mie je cãżkò!

– Nie gniecë, le pòj dali. Mùszimë całą drogã przeńc. Bëlno wiész, że chtëż za żëcégò Wejrowsczi Kalwarëji nie òbéńdze, nen mdze mùszôł zrobic to pò smiercë.

– Ale jô ju ni mògã. Cëż to są za przitczé grzëpë? Mie bòli noga, a mòże nawetka òbie nodżi.

– Òd pòłowë XVII wiekù lëdze tuwò pò nëch górkach chòdzëlë, niejedny nawetka na klëczkach, a na gwës tak nie stãkelë jak të.

– Jô nie stãkóm, leno sã dzëwùjã. Ni mógł nen Wejher ny Kalwarëji na plaskatim wëbùdowac?

 

38. Roman Rogaczewski. Derdowsczi w Pariżu

Tłóm. Hana Makùrôt

Kùczer, tramwajowi mechanik, tłómôcz, baloniôrz… Ùsôdzca Czôrlińsczégò we Francji szukôł za robòtą, wiédzą i dëtkama. Dodóm przëszedł nazôd „bez dëtka”, chòc na gwës bòkadniészi ò nowé doswiôdczenia.

Wëjôzd do Francji

Ten nieùbëtny duch nalôzł sã w Pari­żu w 1877 r., a wiãc tej, czej béł 25 lat stôri. Nie òznôczô to równak, że ni miôł warkòwégò i żëcowégò doswiôdcze­niô. Przed zaczãcym zôróbkòwi robòtë zarechòwôł jaż szesc szkòłów. Pierszô to spòdlecznô we Wielu, slédnô – gim­nazjum w Òlsztinkù, w chtërnym wierã w 1870 rokù dostôł swiadectwò dozdrzeniałoscë. Do dzysdnia swiadectwò nie òstało nalazłé. Zmianë szkòłów nie bëłë wëchôdënkã tegò, że béł òn zgniłim ùczniã, a jegò rozëm nie béł w sztãdze przëswòjiwac wiédzë. Prawie procëmno, wiedno dostôwôł òn pòzytiwné òcenë i wëapartniwôł sã doprzińdzeniama wëchôdającyma bùten zwëczajnëch szkòłowëch òbrzészków. Relegòwanié ze szkòłów miało swòjã przëczënã w jegò nieùbëtnym dëchù, chôłpiznie przigòdów, nadzwëkòwi wrazlëwòce i niezgòdze na jistniejący pòliticzny pòrządk.

 

40. Aleksandra Majkowska. Tucholscy strzelcy

W wielu pomorskich miastach w ostatnich latach zostały reaktywowane bractwa kurkowe. Dzia­łają m.in. w Brusach, Chojnicach, Gdyni, Kościerzynie czy Tczewie. Uczą władania bronią palną, umacniają patriotyzm u swoich członków, dbają o zabytki oraz aktywnie włączają się w wyda­rzenia kulturalne i akcje charytatywne. Międzynarodową sławę zdobyło bractwo w Tucholi, które w 2012 r. zorganizowało XVII Europejskie Spotkania Historycznych Strzelców. Podczas ubie­głorocznych spotkań dla piszących po kaszubsku postanowiliśmy odwiedzić właśnie Tucholę i spotkać się z Mariuszem Słomińskim, kanclerzem tutejszego Kurkowego Bractwa Strzeleckiego, oraz Czesławem Wegnerem, podstarszym i dwukrotnym królem kurkowym okręgu pomorskiego.

Najpierw było Bractwo Piwowarów

W Tucholi z powodu wielu pożarów i zniszczeń miasta nie zachowały się żad­ne dokumenty i pamiątki z tego okresu, ale prawdopodobnie już w XVI w. powsta­ło tu Bractwo Piwowarów, które można uznać za poprzednika dzisiejszego Kur­kowego Bractwa Strzeleckiego w Tucholi. Wzmiankę na ten temat można znaleźć w pracy Romualda Frydrychowicza „Hi­storia miasta, komturii i starostwa tuchol­skiego” (Geschichte der Stadt, der Komthurei und Starostei Tuchel, Berlin 1879).


42. Kazimierz Ostrowski. Kultura przy piecu chlebowym

Chcąc mieć obraz współczesnego życia kulturalnego na pomor­skiej wsi, warto uważniej przypatrzyć się gminie Chojnice. Jej północny cypel, z sołectwem Swornegacie w centrum, jest mocno zakotwiczony na Ka­szubach, co widać nie tylko od święta, lecz i w dniu powszednim.

 

42. Kùltura przë chlebòwim piecu
Tłóm. Bògùsława Gòłąbk

44. Józef Borzyszkowski. Kazimierz (Kazik, Kajtek, Kaj) Przybyszewski…

Pogrzeb Kazika pokazał, jak wielką straciliśmy postać, jak wiele znaczył, jak liczne jest grono jego przyjaciół, reprezentujących różne środowiska, dzielących wraz z najbliższymi ból i smutek po śmierci wyjątkowego badacza, autora tomów biografii – biogramów wybitnych torunian, człowieka ogromnej pracowitości, skromności, życzliwości, serdeczności i uczynności…

Jego odejście to nie tylko wielka strata dla rodziny i Torunia. Straciło całe Pomo­rze i Rzeczpospolita! Także Kaszubi stra­cili wielkiego przyjaciela i orędownika spraw kaszubsko-pomorskich w grodzie Kopernika.

Kazimierz, jak wiemy, pochodził z samego Torunia, czyli z południowego krańca Pomorza nad Wisłą, ale część dzieciństwa spędził na Pomorzu Zachod­nim (urodził się w Granowie, w domu babci po kądzieli). Jako obywatel Torunia i historyk – badacz dziejów tego miasta w II Rzeczpospolitej, zarówno dokonań jego samorządu, jak i władz wojewódz­kich – skupił swoje zainteresowanie na poznaniu i przypomnieniu życia i działań ówczesnych elit na rzecz dobra wspólnego. Jego publikacje książkowe oraz artykuły, także prasowe, przybliży­ły mieszkańcom Torunia i Pomorzanom setki postaci naszych poprzedników – ich codzienną pracę i niecodzienne do­świadczenia, obejmujące niekiedy dzie­siątki lat twórczego życia na Pomorzu w całym XX wieku.

 

47. Listy

 

51. Lektury

 

59. Maya Gielniak. Kòniczi Wiesława
Tłóm. Iwóna Makùrôt

Wiesłôw Kòżëczkòwsczi, co mieszkô w dodomie lesnégò pòd Bëtowã, od czilenôsce lat trzimie pòlsczé kòniczi. Zaczął hòdowlã wiele przed tim, czej pòjawiłë sã dëtczi z ùnie i niglë zapanowa móda na kònie te zortu.

Kòl 10 lat pòlsczé kòniczi pòmôgałë mù w jegò służbòwëch òbrzészkach w òbéńdze prowadzonégò bez niegò lesyństwa. Bëłë jakno niezawódny, tóny i „ekòlogiczny” strzódk transpòrtu. Robionô na jegò kònikach hipòterapiô pòmògła wiele niefùlsprôwnym dzôt­kóm z Bëtowa i òkòlô.

Zôczątk béł ju w szkòle

Ò pòlsczich kònikach, pòzwónëch téż le­snyma tarpanama, pierszi rôz czuł jesz w spòdleczny szkòle w Naklë. Szkólny òd geògrafie, gôdający dzecóm ò tëch dzëkò żëjącëch w białowiesczi pùszczë kòniach, nawetka so nie mëslôł, jak głãbòk jegò gôdanié zapadnie w serce jednémù z ùczniów. Czej farwno kôrbił ò nëkającëch dzëkò pò lasu tabùnach môłëch szarëch kòników, zaszczepił Wieszkòwi Kòżëczkòwsczémù miłotã do kòni. W hënetnym czasu dostanié kònia tegò zortu nie bëło letczé.

 

62. Klëka

 

66. Teresa Juńska-Subocz.Działo się w Gdańsku

25 listopada 2013 roku – w gdańskim Ratuszu Staromiejskim Jerzy Nacel, członek zarządu Zrzeszenia Kaszub­sko-Pomorskiego Oddział w Gdańsku, laureat Skry Ormuzdowej 2011, za cało­kształt działalności kaszubskiej, w tym szczególnie za napisanie książki Chemiô – òglowô i òrganicznô (pierwszej z serii Kaszëbskô encyklopediô tematicznô), a także scenariusza do filmu „Kaszubi w Gdańsku” (prapremiera odbyła się podczas XIX Zjazdu ZKP), został uho­norowany najwyższym odznaczeniem przyznawanym przez KS Pomorania – Medalem Stolema. Laudację wygłosi­ła Katarzyna Główczewska.

 

67. Tómk Fópka. Z brakù… warków
W Wieczorze VII Kabaretu Starszich Panów, jaczi to cykel lecôł w pòlsczi telewizji midzë 1958 a 1966 rokã, pòjawił sã warkòwi pita (chlacz). Człowiek taczi na zamówienié: broji, spiéwô, rzëgô. Je akùratny w swi robòce i pòrządny. A do te je wiedno… trzézwi. Ùpic sã mòże za to szczescym, dobëcym i miłotą*.

Przëszło Wama czedës zapłacëc kòmùs za cos, czegò Wa nie chca, ni mia czasu abò ni mògła zrobic? Pewno, że jo! Lëdze różné rzeczë robią lepi òd nas. Na przikłôd mòja Biał­ka mie lepi òbstrzëże, niżlë jô bë to miôł zrobic. Lepi za mie kùpi, pieńdze wëdô. Jô je za to lepi zarobiã. Tak sobie mëszlã, cobë mòżna jesz jinyma dac do robòtë? Mòże jaczé nowé warczi pòwstóną? Chcemë le tej…


68. Rómk Drzédżónk. Jastrowô kôrtka do brifczi

Miast „niech bądze pòchwôlony” brifka przëwitôł sã słowama:

– Biéda, panie, biéda, ach jakô wiôlgô biéda.

„Jenkù jo, nen zôs stãkô” – pòmëslôł jem swòje, ale òdrzekł, jak sã słëchô:

– Jo, panie, biéda, wiedno biéda. Òd lat latecznëch biéda. Bëła biéda, je biéda a bądze biéda.

– Biéda to dopiérze je terô. Za mòjich czasów tak wiôldżi nigdë nie bëło.

– Jakùż nié? Nie pamiãtôsz të, jak më stojelë w dłudżich régach za brótã chleba?

– Co të pleszczesz? Jô za chlebã nigdë nie stojôł! Më gò sami w ògrodze pieklë.

– Ale za zdrzélnikã të sto­jôł. Pamiãtajã jak dzysô. Më so doch dwaji w rédze wëmieniwelë.

– Eeee – skrzëwił mùniã brifka – przënômni wiesoło bëło. A terô co? Terô ni ma nick do smianiô! Zdrzij na mòjã taszã, në.

 

 

Edukacyjny dodôwk „Najô Ùczba”

I  Éwa Kasprzôk. Më jesmë jak ptôchë

II Éwa Warmòwskô.Midzë niebã a zemią

III Ludmiła Gòłąbk. Hej zëma – mòje przigòdë ze zëmą

VIAlicjô Pioch. Jigrë z przësłowiama

VIII Hana Makùrôt. Słowòbùdowizna jistników. Jistniczi ùsadzoné  òd przëmiónkòwëch rzeczeniów

Joomla Templates - by Joomlage.com