Rozmiar czcionki:

W lutowym numerze "Pomeranii":

 

II Polska Filharmonia Bałtycka im. Fryderyka Chopina w Gdańsku - reklama

III Radio Gdańsk, prenumerata Pomeranii, telewizja TTM - reklama

IV Energa - reklama

 

2. Od redaktora

„Na póczątku teho stuleca bel pjirszi x. MRĄGA (Mron­govius) ve Gdąnsku, chteri se zaczą nad móvą Kaszebską zastanavjac e kilkanosce nom vłoscevech słov v swojim Mjemjecko-Polskim słovnjiku deł vedrekóvac” – tak w 1850 roku o Krzysztofie Celestynie Mrongowiuszu pisał budziciel Kaszubów Florian Ceynowa. O ile jednak o samym Ceynowie wiemy dzisiaj stosun­kowo dużo, o tyle Mrongowiusz jest w ruchu kaszub­sko-pomorskim nieco zapomniany. Zapewne także dlatego jego wybór na patrona 2014 roku był dla wie­lu członków Zrzeszenia zaskakujący. Tymczasem ten ewangelicki pastor z Mazur ma wielkie zasługi dla Gdańska, Kaszubów i ca­łego Pomorza. Dowodów warto poszukać w tekście Łukasza Grzędzickiego „Mrongovius z Gdańska” (s. 3).

Z jego wyboru na patrona cieszą się na pewno mieszkańcy gminy Głów­czyce, bo właśnie tutaj w latach 1827–1928 Mrongowiusz prowadził swoje badania nad językiem kaszubskim. Jak dowodzi Zbigniew Byczkowski w tek­ście „Pòbłocé – kaszëbizna wcyg żëje” (s. 26), wciąż nie brak w tych stronach Kaszubów i kaszubszczyzny. Ten rok będzie dobrą okazją do zwrócenia szczególnej uwagi właśnie na te tereny.

Mrongowiusz to też ważna postać dla Uniwersytetu Gdańskiego i nie przy­padkiem jego pomnik stoi przed gmachem Biblioteki Głównej tej uczelni, a co roku za szczególne osiągnięcia dydaktyczne wręczane są na UG tzw. Mrongowiusze. Dodajmy, że przez 57 lat patron bieżącego roku żył i praco­wał w Gdańsku, a przedtem był związany m.in. z Królewcem – dzisiejszym Kaliningradem – z którego ostatnio za sprawą polsko-rosyjskiej umowy o za­sadach małego ruchu granicznego zrobiło się „bliżej” do Trójmiasta i okolic.

Można być pewnym, że ciekawych tematów związanych z Mrongowiuszem nie zabraknie.

Dariusz Majkowski


3. Łukasz Grzędzicki. Mrongovius z Gdańska

W Zrzeszeniu Kaszubsko-Pomorskim patronem 2014 roku został Krzysztof Celestyn Mrongo­wiusz, który urodził się 250 lat temu.

Od kilku lat Zrzeszenie poprzez ogłasza­nie patrona dla każdego roku stara się popularyzować wiedzę o ludziach szcze­gólnie zasłużonych dla kultury naszego regionu i zachęcić w ten sposób do zain­teresowania się ich dokonaniami. Pewnie i tym razem pojawią się opinie, że tegoroczne wskazanie patrona jest trudne do zaakceptowania dla wszystkich, tym bardziej, że Mrongowiusz nie był prze­cież Kaszubą, a nawet Pomorzaninem, i co więcej był propagatorem języka polskiego. Uznanie postaci pastora lute­rańskiego z zamierzchłej przeszłości za bohatera roku na Kaszubach niektórzy mogą odebrać jako fanaberię. Na szczę­ście na temat Mrongowiusza napisano już wiele i spokojnie możemy zachęcić każdego do sięgnięcia po solidne pra­ce na temat owego pastora z Gdańska, autorstwa chociażby takich badaczy, jak Władysław Pniewski, Wiesław Bień­kowski, Hanna Popowska-Taborska, Zygmunt Szultka czy Jerzy Treder. A Mron­gowiusz był postacią naprawdę ciekawą, której poznanie i dziś może dostarczyć argumentów w realizacji programu ru­chu kaszubsko-pomorskiego.

Okres królewiecki

Krzysztof Celestyn Mrongowiusz urodził się 19 lipca 1764 r. w Olsztynku na Ma­zurach, czyli na terenie dawnych Prus Książęcych. Jego ojciec był rektorem szkoły miejskiej w Olsztynku i kazno­dzieją polsko-ewangelickim w Marwał­dzie pod Ostródą. Po kilku latach eduka­cji w szkole prowincjonalnej w Zalewie koło Morąga Krzysztof Celestyn, w wie­ku 16 lat, został zapisany do wyższych klas gimnazjum szkoły katedralnej na wyspie Knipawa w Królewcu.

W 1782 r. immatrykulował się na tamtejszym uniwersytecie „Albertyna” (niem. Albertus-Universität Königsberg) i rozpoczął studia, głównie teologiczne, filozoficzne i filologiczne. Duży wpływ na ukształtowanie się poglądów etycz­nych tego młodego Mazura miał Im­manuel Kant, w którego wykładach uczestniczył jako student królewieckie­go uniwersytetu.

6. Red. Pierszé zéńdzenié
Wëbranié Krësztofa Celestina Mrądżi patronã 2014 roku i pòwòłanié nowégò Zarządu Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô – to nôwôżniészé rozsądzenia Przédny Radzëznë KPZ, jakò òbradowa 18 stëcznika we Gduńskù.

Pierszé w nowi kadencji zéńdzenié Ra­dzëznë bëło bòkadné przede wszëtczim w personowé decyzje. Radny mùszelë wëbrac m.jin. nowi Zarząd, pòwòłac nôleżników Radzëznë Kaszëbsczégò Jãzëka i zacwierdzëc skłôd Redakcjowégò Kòlegium miesãcznika „Pomerania”.

Chcemë zacząc òd welacjów do Za­rządu. Przédnik KPZ Łukôsz Grzãdzëcczi dosc długò przedstôwiôł zasłudżi kan­didatów do tegò karna i mést przekònôł radnëch do kòżdégò z nich, bò wszëtcë òstelë zacwierdzony w krëjamnym we­lowanim.


7. Sławomir Lewandowski. Budżet w rękach obywateli
W 2014 roku gdańszczanie, pierwszy raz w historii w skali całego miasta, rozdysponują 9 milio­nów złotych – po 1,5 miliona zł w każdym z sześciu okręgów konsultacyjnych, na które został podzielony Gdańsk. Projekty zgłaszane były w listopadzie ub. roku. W lutym mieszkańcy wybiorą najciekawsze pomysły, które miasto zrealizuje do końca tego roku.

Wystarczyło 15 mieszkańców

Do tej pory aby realizować projekty oby­watelskie, miasto przekazywało pienią­dze organizacjom pozarządowym lub radom dzielnic i osiedli. Tym razem wła­dze Gdańska zdecydowały się dać prawo wyboru wszystkim obywatelom, którzy ukończyli 16 lat. Jak mówi prezydent miasta Paweł Adamowicz, jest to natu­ralna konsekwencja proobywatelskich działań w mieście: Chciałbym, żeby to był nasz wspólny budżet, ponad podziałami grup interesów czy nawet dzielnic. Chodzi o to, byśmy wspólnie wybrali i zrobili dla Gdańska coś dobrego.


9. Jan Mordawski. Rozważania o liczebności Kaszubów

Kwestią liczebności Kaszubów zajmo­wało się wielu badaczy, począwszy od połowy XIX wieku. Należy tu m.in. wymienić: F. Ceynowę (1843), który szacował liczbę Kaszubów na całym te­rytorium etnicznym na około 300 000; W. Seidela (1852) – na 150 000; J. Maroń-skiego (1860) – na 103 000; A. Hildebrandta (1862) – na przeszło 120 000; A. Hilferdinga (1862) – na 200 000; H. Der-dowskiego (1883) – na 170 000; S. Ra­mułta (1899) – na 186 000; F. Lorentza (1908) – na 140 000; W. Wojciechowskie­go (1909) – na 135 0001.

Od 1991 r. problematyka ta stała się przedmiotem zainteresowania autora ni­niejszej publikacji. Zastosowałem własną metodologię, której celem było objęcie badaniami największej liczby responden­tów, rozmieszczonych możliwie równo­miernie na całym terytorium etnicznym2. W latach 1995–2011 zbadałem w sumie około 70 000 ludzi – 4,1% populacji ka­szubskiego regionu etnicznego. Okazało się, że na objętym badaniami obszarze na przełomie XX i XXI wieku mieszkało około 391 000 Kaszubów i 176 000 osób z częściowym rodowodem kaszubskim. Zbliżone wyniki 10 lat wcześniej uzyskał Marek Latoszek (odpowiednio 332 000 i 184 000)3. Różnią się one znacznie w ob­rębie niektórych tylko gmin (np. Miastko, Czarna Dąbrówka, Chojnice, Czersk).

12. Daniel Kalinowski, tłóm. Bòżena Ùgòwskô. Dramaturgiô Annë Łajming

Dzél 2: „Parzyn” – pierszô binowô szołobùłka

Pisarsczi, a téż dramaturgiczny debiut Annë Łajming donëchczôs béł leno nadczidką bez pòpiarcégò w teksce, do chtërnégò czëtińcë bë mielë przistãp. Czedë pôrã lat temù jô zaczął zbierac materiałë do ksążczi ò kaszëbsczi dramie, doznôł jem sã, że felô nôrëchlészégò dokazu słëpsczi Aùtorczi, wësłónégò w 1958 rokù na lëteracczi kònkùrs do Kòszalëna.

Dôł jem sã w rézã do kòszalińsczi Miesczi i Wòjewódzczi Biblioteczi, żebë przezdrzec materiałë parłãczącé sã z pòmòrską kùlturalną rësznotą lat piãcdzesątëch, chtërne są tam pòzebróné. Równak we­strzód przëniosłëch mie przez prôcowni­ków biblioteczi aktowników ze zbiérama dokazów nôdgrodzonëch w henëtnëch lëteracczich kònkùrsach ùsôdzkù Łajming jô nie nalôzł. Jô ju zaczął miec pòbôczenié, że mòże tëli lat òd kònkùrsu z magazy­nów òsta sprzątnionô niepòtrzébnô papio­rzëna, a westrzód ni téż dokôz, dlô jaczégò jô tu przëjachôł. Na szczescé razã z bibliotekarzama më doszlë do dbë, że reszta tekstów, nëch, co nie bëłë nôdgrodzoné nôwôżniészima placama, mòże nalôżac sã nié w bibliotece, leno w Państwòwim Archiwùm, w dzélu, gdze pòzebróné są materiałë z dzejaniô Wòjewódzczi Radë Kùlturë, jakô bëła òrganizatorã kònkùrsu. Tak tej jednégò dnia zaszedł jem do czët­nicë negò archiwùm i sadowiącë sã midzë niemiecczima badérama-regionalistama a pòlsczima doktorantama-historikama wzął jem do rãczi wëpchóné tomiszcze z ùmëslënkama zgłoszonyma do òbsądu kònkùrsowi kòmisji. I narôz jakże jem sã zadzëwòwôł, czej pò ledwò pôrã sekùndach, westrzód dzesątków wiérz­tów i pòwiôstków natrafił jem na czile­nôscestronowi tekst znaczony zawòłanim „Zagajnik”.


14. Anna Łajming. Parzyn (Gawęda Kaszubów) – fragment

(...)

(Rozmowa dwóch kobiet toczy się na dworze przed domem, (...) słychać bliski świergot jaskółek)

– Wele we, jak ta Bronisia te drzwi szoruje – pewnie kawaler przyndze.

– Kawaler? A co kawalerowi po drzwiach? Kawaler chce pieniądze.

– Tak. To je prowda... bo niedowno u Lesinskich w Kruszynie też był kawaler, to nawet na pannę nie wezdrzył, a jeno z góry zapytoł „ile dają?”. I od razu wa­nożył po ich polu, zaglądoł do chlewów, ile świn, krów, tak jakby już był żonaty... I wieta, co się stało? (tajemniczo) Ledwo wylazł on z tej krówni, to jak ci jedna kro­wa, jak długo, chlunęła się i już więcej nie wstała. Musieli ją dorżnąc...

– A po co oni cudzego człowieka po chlewach oprowadzają?


17. Jerzi Hoppe. Òficér (dzél 4)

Róbert znôł adresã Milczi, równak nie wiedzôł, że to je mieszkanié w szkòle. Za­szedł òd stronë bòjiska i nacësnął knąpã zwónka przë dwiérzach. Òdemkło mù dzéwczã, baro zdzëwioné. Copnãło sã i z głową pół òdwróconą zawòła do tëłu:

– Mamo, jakiś pan w mundurze do nas!

– Pan?! Wandziu, nie poznajesz mnie? – cos Róberta chwëcało za gardło.

– Pan w mundurze? Wandusiu, co... – z drëdżi jizbë wëszła białka ju w szlafrokù – Robert, to ty?!

Jo, to bëła Milka, letkò zmienio­nô, ale òna, jegò białka. Òbjãlë sã, nic nie gôdając, i tak stojelë we dwiérzach przez dłëgszi czas. Wanda trzima sã jesz letkò z bòkù, wiedno jesz jakbë zdzëwionô, bò dali nie pòznôwa òjca. Równak òdebra òd niegò wòjskòwą taszã i złoża w kące, a Milka pòkôza Róbertowi jich dwie jizbë i kùchniã, gdze mógł sã ùmëc pò pòdróżë. I tak jak pôrã dni rëchli w Biôłi Rzéce, przë bónkawie i szokòlôdze pòsedzelë długò, bò tak samò tu bëło doch ò czim gadac. Tëli, że tegò, co Róbert gôdôł, te dwie ledwò słëchałë, bò Milka mùsza sã ùżalëc nad sobą. Ù Wiktora bëło jima zle, ach, bò ta jegò Stella... A jesz jich Rómk i Tréska dokùczalë Wanduszi. Ni ma na swiece nic gòrszégò niżlë bëc na łasce ù kògòs! Òna, Mila, nie lëdô téż żëcô na wsë! Czë Róbert to rozmieje? Na pewno nie rozmieje! Nie pisała pózni do niegò, bò nie lubi sã skarżëc, a òn doch i tak bë ji nie pòmógł. Mùsza sobie sama radzëc! Sama! Mielë strach Rusków, tej jacha­łë z Wandą do òjca, do Piaseczna.


20. rd. Bleczącé kôrtczi

Chòc òd zôczątkù 60. do kùńca 70. lat wëszło jich w Pòlsce skòpicą, równak dzysdnia mało chto ò nich pamiãtô, a ju nômłodszé pòkòlenié nijak nie wié, cëż to je.


21. Tadeusz Linkner. Profesor z Krakowa na Kaszubach (część 2)

Kazimierz Nitsch, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego i światowej sławy językoznawca, uro­dził się 140 lat temu – 1 lutego 1874 roku. Był także badaczem języka kaszubskiego; na początku XX wieku prowadził badania dialektologiczne na Pomorzu, m.in. w Luzinie, dzięki czemu powsta­ła praca Gwara luzińska, opublikowana w roku 1903. Prof. Linkner pisał o niej w styczniowym numerze naszego pisma. W lutym proponujemy Czytelnikom ciąg dalszy jego opowieści o poby­cie na Pomorzu krakowskiego profesora.

Językoznawcze wyprawy nie tylko na Pomorze

Zanim Nitsch 30 sierpnia 1904 roku po­wrócił pociągiem z Sępólna do Krakowa (A. Gruszecka-Nitschowa, Całe życie nad przyrodą mowy polskiej. Kazimierz Nitsch i jego prace, Kraków 1977, s. 75) z wie­lomiesięcznej kaszubsko-borowiacko­-krajeńsko-kociewskiej językoznawczej eskapady, o której 25 lipca tak pisał matce: „Od wyjazdu do Krakowa upły­nęło dni 79, do końca wakacji, które dla mnie wakacjami nie są, zostaje jeszcze 37. Dziś będę spał w 29 miejscu. Można się do tego przyzwyczaić, ale wolałbym już mieć swoje łóżko” (tamże, s. 75), poznał jeszcze ks. Stanisława Kujota, prezesa toruńskiego Towarzystwa Naukowego, który wtenczas pełnił swą duszpasterską posługę w chełmińskim Grzybnie, ale zawsze wiele o Kaszubach czy Kociewiu pisał. Kiedy 21 sierpnia 1904 roku Nitsch zaszedł na tamtejszą plebanię, dowiedział się, „że proboszcz jest na odpuście w niedalekim Trzebczu” (K. Nitsch, Ze wspomnień językoznawcy, Warszawa 1960, s. 86).

23. Jerzy Nacel. Kaszubski akcent w Pałacu Prezydenckim

W 1990 roku Lech Wałęsa został Prezydentem Rzeczypospolitej Polskiej. Funkcję pierwszego kapelana prezydenta powierzono wychowanemu na Kaszubach księdzu Alfredowi Franciszkowi Cybuli, duszpasterzowi dobrze znanemu w wielu parafiach gdań­skich, który od 1980 roku był spowiednikiem Lecha Wałęsy.

Jednym z pierwszych poczynań nowej głowy państwa była prośba skierowana na ręce Kurii Metropolitalnej Warszaw­skiej o erygowanie kaplicy w Pałacu Pre­zydenckim.


24. Bogusław Breza. Kaszubskie impresje z wycieczki na Bornholm
Na duńską wyspę Bornholm, położoną niedaleko od polskiego wybrzeża, stosunkowo łatwo dostać się z Kołobrzegu, czyli rzecz ujmując historycznie, miasta stanowiącego jeden z najważniej­szych ośrodków dawnych Kaszubów (Pomorzan). Już to pokazuje, że właśnie tą drogą dochodziło do wielu kontaktów skandynawsko-kaszubskich lub mówiąc inaczej: duńsko-pomorskich.

Nie do końca więc byłem zaskoczony, kie­dy przewodnik oprowadzający nas po tej wyspie w trakcie jednodniowej wycieczki stosunkowo często nawiązywał do Ka­szubów i szeroko pojętej kaszubszczyzny. Najmocniej, gdy mówił o niszczących najazdach kaszubskich (słowiańskich) wojów na Bornholm i inne regiony Da­nii oraz pozostałych obecnych państw skandynawskich. W tej narracji brak było uświadamiania sobie niszczycielskich wypraw wikingów na Pomorze, szkód, jakie one wyrządziły ówczesnym Pomorzanom. To Kaszubi byli w nich krwiożerczymi najeźdźcami, a Normanowie – spokojną ludnością, którą spotkała niczym nieza­służona krzywda. Więcej! W słowach przewodnika uderzało jego przekonanie, że działalność Skandynawów na Pomorzu przynosiła wyłącznie pozytywne efekty i nadal jest przyjmowana z wdzięcznością przez współczesnych Pomorzan.

 

25. Działo się w lutym


26. Zbigniew Byczkowski. Pòbłocé – kaszëbizna wcyg żëje
Tłóm. DM

Są wse w słëpsczim krézu, gdze przed drëgą swiatową wòjną mieszkało wiele familiów, w jaczich gôdało sã pò kaszëbskù. Jedną z nich je Pòbłocé. Pò 1945 rokù wikszosc tëch rodzëznów wëjachała, ale w jich plac przëcygnãlë téż Kaszëbi – òsoblëwie z wejrowsczich i kartësczich strón.

W naji szkòle ùczimë sã kaszëbsczégò

Pôrã lat temù, czedë jem jezdzył pò szkòłach w gminie Główczëce i zachãcywôł do wprowôdzaniô ùczbë kaszëbi­znë, ùdało sã nalezc 7 szkólnëch na kùrs kaszëbsczégò jãzëka dlô pòczątkùjącëch. Westrzód nich bëła Magdaléna Czarnowskô-Mikùlak, nié-Kaszëbka, jakô ùczëła fizyczi i chemie w Zespòle Szkòłów w Pòbłocym. Skùńczëła 42-gòdzënowi kùrs, zdała egzamin dôwający prawò do ùczeniô dzecy, ale tak pò prôwdze nie òprzestała pòznawac kaszëbiznë. Pòmôgôł ji chłop, dzecë ze szkòłë, jich starszi, miesz­kańcowie wsów Rzuszcze, Cecenowò, Przebãdowò, Wòlëniô, Dargòléza, Pòbło-cé… Czedë òstatno dostôł jem òd ni lëst (napisóny bëlno pò kaszëbskù), pòmëslôł jem, że wôrt òpisac rozmajité kaszëbsczé dzejania, jaczé w Pòbłocym i òkòlim mają plac nié leno dzãka robòce Magdalénë.


28. Słôwk Fòrmella. „Saga” ò Zrzeszenim (dzél 1)
W dzejach kaszëbsczi regionalny rësznotë nie felało snôżich sztërków. Dosc tëlé bëło téż nëch drãdżich. Wiadła ò nich nalezc mòżemë we wielnëch historicznëch zdrzódłach, dzãka chtërnyma pamiãc ò nich bãdze dérowa dłëżi niżle żëcé jednégò człowieka. Kąsk wiadłów, co tikają sã naji historie, zamkłëch je m.jin. w aktach zebrónëch w archiwùm Institutu Nôrodny Pamiãcë. W nym i pòstãpnëch artiklach chcã przedstawic to, co „tacy sã” w papiorach bezpieczi a tikô sã prawie Kaszëbów.

Jak wiémë, archiwùm Institutu Nôrodny Pamiãcë (INP) przechòwiwô papiorë, ja­czé òstałë pò krëjamny pòliticzny pòlicje „lëdowi” Pòlsczi, chtërna baro interesowa sã wszelejaczima dzejaniama lëdzy ë sto­wôrów, jaczé wedle ji pòzdrzatkù mògłë bëc sczerowóné procëm kòmùnysticznym wëszëznóm. To, co terô je w archiwach INP, to leno malińczi dzélëk tegò, co bëło tam przódë, bò krótkò przed zmiana­ma, jaczich brzadã béł kùńc „kòmùnë” w Pòlsce, fónkcjonariusze krëjamnëch służbów mielë starã ò to, żebë znikwic wiele papiorów w swòjich archiwach i w nen spòsób zatacëc przed lëdzama do­kazë swòjégò dzejaniô.


30. Ana Glëszczińskô. Ò felietonu pisanim
Swiat zeza równiznë wëra wëzdrzi ji­naczi. Zacësniony do wiôlgòscë jizbë zwòlniwô na sztërk, ale nie zatrzëmiwô sã. Z wòlna cygnie dali, wcyg dërchô – òd jednégò do drëdżégò pôleniô widu. Mòżna bë gò kąsk wiãcy wpùszczëc bënë, na przëmiôr bez òkno. Leno cëż to mô bëc? Blós bezzwãcznô, brunô, prawie smùtanowô brëja. Mòżna bë téż òtemknąc zaczarzoné, czôrné òkno, jaczé straszi ze scanë procëm mie. Leno cëż to mô bëc? Blós fùter dlô nëch nié za wiele òd żëcô chcącëch… Nibë wid, ale cos słabi.

„Jo, jo, felietón mdze!” Ale ò czim. Nawetka za rutą wszëtkò jakbë zatacëło sã przed mòjim zdrokã. I wcale nie jidze mie ò ten kriticzny… I wnet òbùdzëła sã na sztót ùsnionô dësza szkólny.


32. Maya Gielniak. Dzemiónë, trzeji królowie i... wielbłąd

Tłóm. Hana Makùrôt

Môłô kaszëbskô gmina Dzemiónë czësto niespòdzajno dobëła w òglowòpòlsczim internetowim kònkùrsu nad 150 pòlsczima môlëznama òrganizëjącyma Òrszôk Trzech Królów. Pòbiôtkòwała m.jin. Pòznóń, Rzeszów, Gdiniã czë Katowice. Nôdgrodą, ùdëtkòwioną przez pòwstałą w 2010 rokù Fùndacjã „Òrszôk Trzech Królów”, béł wielbłąd z Cyrkù Zalewsczi, chtëren to zwiérz 6 stëcz­nika latoségò rokù béł téż atrakcją farwnégò dzemiańsczégò przemarszu.

Òrszôk rësził ò pół trzecy pò pôłnim. Za òrkestrą jachelë Trzeji Królowie.


33. Marta Szagżdowicz. Gdzie tak naprawdę jest Matarnia...
Przejeżdżają tu codziennie setki aut, a co pięć minut latają samoloty. Jakby tego było mało, niebawem przebiegnie tędy trasa Pomorskiej Kolei Metropolitalnej. Mimo to mało kto odkrył serce Matarni.

Nie tylko sklepy

Matarnia to skrajna dzielnica administra­cyjna Gdańska, która graniczy od zacho­du z gminą Żukowo. Została włączona do obszaru miejskiego dopiero w 1973 roku. W jej obręb wchodzi m.in. Złota Karczma, Rębiechowo czy Klukowo. Gdańszczanom kojarzy się przede wszystkim z wielkim parkiem handlowym i znajdującym się tu sklepem IKEA.


34. Róman Drzéżdżón, Danuta Pioch. Ùczba 30. Bëtowò – kaszëbsczé Betlejem
Bëtowò to pò pòlsku Bytów. Katolëk to katolik, ewanielik abò lëter to ewangelik, zôs prawòsławny to prawosławny.

Cwiczënk 1

Przeczëtôj gôdkã i przełożë jã na pòlsczi jãzëk. Wëzwëskôj do te słowôrz kaszëbskò-pòlsczi. (Prze­czytaj rozmowę i przetłumacz ją na język polski. Wykorzystaj do tego słownik kaszubsko-polski).

– Cëż të sã tak wcyg wkół rozzérôsz? Chcesz të so łep ùkrącëc?


36. Paweł Gniewkowski. Między ziemią a niebem
Kaszubi nazwali to morenowe wzniesienie Grzëpa Pachôłka. W cysterskich kronikach występuje jako Pacholkenberg lub Mons Olivarum. W 1793 roku nieskromny opat Karol von Hohenzollern­-Hechingen postanowił nadać pagórkowi swoje imię. Dziś dawny Karlsberg (Góra Karola), to po prostu Pachołek. Niezależnie od nazwy i epoki wzgórze przyciąga wędrowców obietnicą prze­pięknych widoków.

Gdy po raz kolejny odwiedzam to wzniesienie, temperatura utrzymuje się znacznie poniżej zera. Każde zbocze pokryte jest śniegową pierzyną. Połacie bieli w oślepiającym słońcu mienią się feerią barw, czarują jak cekiny na sukni egzotycznej tancerki. Decyduję się wejść na szczyt od strony ulicy Tatrzańskiej. Mijam ostatnie zabudowania. W pew­nym momencie przebijająca przez śnieg brukowana droga kończy się, ustępuje miejsca ścieżce wydeptanej w śniegu. Rozglądam się wokół i nie mogę uwie­rzyć, że kilka kilometrów za moimi ple­cami szumi Bałtyk.


37. Stanisław Salmanowicz. O zapomnianej sztuce czytania książek
Tak się może dziwnie składa, iż sztuka czytania, przed którą ktoś musiał opa­nować sztukę pisania, leży u podstaw rozwoju cywilizacji ludzkiej. Ludy, które tych sztuk nie znały, pozostały dla nas anonimowymi, niewiele o nich wiemy. Już w starożytności w basenie Morza Śródziemnego książka (ówcześnie jako rękopis) była w powszechnym użyciu elit, a po upadku starożytnego Rzymu po kilku wiekach „ciemnych” praco­witość Zakonu św. Benedykta sytuację wkrótce zmieniła. I przyszła później era Gutenberga, którą żyliśmy do dzisiaj. Byli wprawdzie zawsze sceptycy czy nawet wrogowie książki, ale wiara w dobrą moc lektur (choć może nie wszelkich!) trwała przez wieki. Były wprawdzie książki zakazywane, palone na stosach, niekiedy ścigane nie bez pewnych racji. Wiele przecież znakomitych postaci bro­niło książki i jej roli, były nieraz gotowe głowę za nie położyć!

Mistrz aforyzmów w XVIII w., nie­miecki oświecony pisarz Georg Chri­stoph Lichtenberg napisał kiedyś tak: „Jeżeli przy zderzeniu się książki i głowy powstaje pusty dźwięk, czy to jest za­wsze winą książki?”.


39. Tómk Fópka. Cëzenié a lalanié

W òstatnym czasu całé wãbórczi, mało, baliczi drãkù kriticzi wëlóné òstałë na Nataszã Ùrbańską, co w swòjim telediskù pt. „Rolowanié” wëzwëska cëzą słowiznã, prôwdac, kąsk nieluso spiéwają­cë, ale pëszno za to sã rësza (jak wiedno) i… płiwa. Ùrbańskô, a tak pò prôwdze Zofiô Kòndrackô, jakô tekst napisała, wsadza czij w mrowiszcze. W mrowiszcze lëdzczi òchëbë. Pòwtórzã, përznã zmieniającë, za Słowã: Chto z Waji nie skażiwô jãzëka – niech pierszi szmërgnie kamã!

A kùli më, Kaszëbi, wcyskómë cëzëznë w nasz piãkny jãzëk? Wiele. W całoscë pòlaszimë, anielsczimë i jesz ką­synk – niemczimë. Pòlaszenié – to spòlëznowi cësk. Te dwa slédné nôwiãcy pewno – techniczny. Skażiwómë kaszëbiznã, nié za wiele ò tim mëszlącë. Prosto bierzemë i wëpùszczómë w swiat.


41. M.T. Krajniacy w Św. Janie i Tawernie Mestwin

Od kilkunastu lat Krajniacy z Wielkiego Buczka – tamtejszy oddział ZKP, którego spiritus movens jest prof. Jowita Kęcińska – w okresie przed Bożym Narodzeniem odwiedzają Gdańsk. Głównym celem tej swoistej pielgrzymki jest spotkanie opłatkowe z J.E. ks. abp. Tadeuszem Gocłowskim i przyjaciółmi z Gdańska.

W pierwszej części ma miejsce msza św. w kościele św. Jana, którego rektorem jest duszpasterz środowisk twórczych ks. dr Krzysztof Niedałtowski. Tego roku współsprawowali ją pod przewodnic­twem ks. arcybiskupa Tadeusza także ks. Krzysztof i ks. dr Bogusław Głodow­ski (ks. Bogusław w maju 2013 r. w im. J.E. poświęcił kapliczkę Matki Boskiej Ra­dosnej Leśnej w Wielkim Buczku). Obok Krajniaków wśród uczestników tej mszy św. była gdańska grupa przyjaciół śp. ks. prof. Józefa Tischnera z jego bratem Ka­zimierzem z Łopusznej, kontynuatorem dzieła kapelana Związku Podhalan i „So­lidarności” oraz przyjaciela Kaszubów.


42. DM. O początkach Pomoranii

W 2012 r. Klub Studentów Pomorania świętował hucznie swoje 50-lecie. Wspomnienia pomorańców i teksty przypominające hi­storię klubu publikowaliśmy również na łamach naszego mie­sięcznika. Nie wspomnieliśmy jednak wówczas, że swoje półwie­cze „podchorążówka Zrzeszenia” mogła świętować już w 2009 r.

16 grudnia 2013 r. napisał do nas pan Edwin Kozłowski. Oto treść jego listu:

Wielce Szanowny Panie Redaktorze,

W nr 12 (460) z grudnia 2012 r. „Pomera­nii” ukazał się wywiad ze Sławiną Kosmul­ską (str. 50–51), gdzie stwierdzono, że Klub Pomorania powstał w 1962 r. Wstąpiłem do tego klubu 17 III 1959 r.


43. Maria Pająkowska-Kensik. Niech nadzieja znów wstąpi w nas
Niby ciągle ją mamy, a jednak wyma­ga wzmocnienia, takiej odnowy formy na dany czas. Nawet mocno (tak bez „ale…”) wierzący tego potrzebują. To, że miłość jest najważniejsza – nigdy w to nie zwątpiłam. Nieraz myślę o tym, jak straszne jest życie tych, którzy czują, że nie są kochani, i sami też nie potrafią kochać…

W zimowy czas trzeba ogrzać serce właśnie nadzieją na miłość, przecież tyle dobrych życzeń otrzymaliśmy od tych, którym nie jesteśmy obojętni. Zresztą cały czas Godów, świętych wieczorów, karnawałowych zabaw – to czas „ku po­krzepieniu”. W rozświetlonych domach ciągle ciepło i kolorowo. A świat ośnieżo­ny taki cudny, baśniowy. Trzeba się tro­chę postarać (a warto), by dobry nastrój w sobie zatrzymać. Gdy trochę zmaleje, to po prostu doładować, jak baterie.


44. Kazimierz Ostrowski. Niskie loty

Każdy, kto trochę dłużej żyje na świecie, dziwić się musi z po­wodu tak częstych ostatnio zmian rozkładu jazdy pociągów. Zaledwie nowy rozkład zaczyna obowiązywać, już koleja­rze kombinują, jak go zmienić. Doszło do tego, że na dworcu w Słupsku przez kilka tygodni nie zdążyli wywiesić informacji o godzinach odjazdu i przyjaz­du pociągów; może nie warto przed kolejną zmianą?

 

44. Nisczé lotë
Tłóm. Dorota Wilczewskô


46. Listy


47. Z drugiej ręki

Mùlków Pioter z Czelna. Telewizja Teletronik, Spiéwné ùczbë, 10.01.2014

Rozmòwa pierszô

[1. knôp] Czej dwa mùlczi zéńdą sã... [spiéwie]

[dzéwczã] Skąd Cë na mëslã prawie ten sztëczk przëszedł?

[1. knôp] Bò òn mie sã baro widzy, temù sobie czasã gò nócã. (...)

[2. knôp] Ale jô wiém, czemù ta piesń mù chòdzy pò głowie, to gwës temù, że jesmë w kaszëbsczi restaùracje Mùlk. Piãknô nazwa, nié?

[1. knôp] To je prôwda, ùkòchónô òsoba...


48. Gdze je kaszëbizna òd serca. Z Brunonã Ceszke gôdô Stanisłôw Janke

Jô móm czëté, że të pò pòlskù zaczął ga­dac dopiérze tej, czej të zaczął sã ùczëc w pierszi klase spòdleczny szkołë.

Jo, to je prôwda.

Czë të pamiãtôsz jesz starkã i starka? Czë starszi téż gôdelë do ce pò kaszëbskù?

Wszëtcë kòl mie doma gôdelë pò kaszëbskù. Równo żelë jidze ò starszich, jak i starków z dwùch strón. Przed jidzenim do szkòlë na co dzéń jô ni miôl leżnoscë przëstôwaniô z pòlsczim jãzëkã. Chòc prôwdã rzec, kòscól bél tej jedinym môlã, gdze równak szlo czëc ten jãzëk.

A w szkòle na przerwach të gôdôł pò kaszëbskù?

W karnie rówieników më gôdale nié jina­czi, jak le pò kaszëbskù. W pierszi klasë na dwadzesce dwa sztëk ùczniów leno dwùch gôdalo pò pòlskù (chòc jich starszi pò kaszëbskù). Do nich më sã zwrôcalë pò pòlskù.

49. Red. Po prawdże to piękny sztatek beł

W gduńsczi Galerie Güntera Grassa (szas. Szerokô 34/35) òstôł òtemkłi wëstôwk Po prawdże to piękny sztatek beł | War aijentlich ain scheenes Schiff. Wernisaż òdbéł sã 24 stëcznika.

Do òbezdrzeniô są dokazë artistów z Niemców, Pòlsczi, Rusëji i Szwédzczi. Nawlékają do jednégò z nôbarżi traged­nëch wëdarzeniów w dzejach Bôłtu, ja­czé miało plac w òstatnëch miesącach II swiatowi wòjnë.


50. Jaszczurka w bryłce bursztynu. Z Jackiem Borkowiczem rozmawia Bogumiła Cirocka

O piśmie „Uważam Rze Historia”, o Pomorzu i o języku kaszubskim rozmawiamy z historykiem, dziennikarzem i podróżnikiem Jackiem Borkowiczem, autorem publikowanego w naszym piśmie cyklu artykułów „Fenomen pomorskości”.

„Pomerania”: Działalność w drugo­obiegowym ruchu wydawniczym w latach 80., pisanie do „Tygodnika Powszechnego”, „Gazety Wyborczej”, „Więzi” i „Dziennika”, praca w Ośrodku Studiów Wschodnich i tworzenie Ar­chiwum Historii Mówionej w Muzeum Powstania Warszawskiego. To tylko część tego, czym się dotąd zajmowałeś. Do niedawna redagowałeś miesięcznik „Uważam Rze Historia”. Naszą rozmo­wę zacznijmy może od końca, od tra­westacji ostatniego tytułu: Dlaczego uważasz, że Pomorze? Dlaczego ono pojawiało się w prowadzonym przez Ciebie piśmie historycznym i dlaczego ty, człowiek z Mazowsza, piszesz u nas o Pomorzu?

Jacek Borkowicz: Zacznę od optyki war­szawskiej, czyli „Uważam Rze Historia”. Dzieje powszechne, czy też historia narodowa, są sumą historii lokalnych.


54. Lektury


58. Edmund Szczesiak. Na piątym biegu

Żył krótko, ale niezwykle intensywnie. Na jego pogrzebie orkiestra zagrała utwór „Piąty bieg” z repertuaru Budki Suflera, a do trumny włożono mu płytę z tą piosenką. Daniel Czapiewski żył w nieustannym pędzie, na bardzo wysokich obrotach, ale i pozostawił po sobie dzieła niezwykłe.

Historia zaklęta w drewnie

Poznałem go wiosną 1999 roku. Odwie­dziłem wówczas tartak w Szymbarku z zamiarem zamówienia domu drew­nianego na moją działkę rekreacyjną nad Jeziorem Ostrzyckim. Danmar (tak Cza­piewski nazwał swoją firmę – od pierw­szych liter swojego imienia oraz imienia wspólnika Marka, z którym w pierwszej połowie lat 90. produkował palety) ofe­rował po niewygórowanej cenie domki, nawiązujące – na czym mi bardzo zale­żało – do tradycyjnego budownictwa na Kaszubach. Przygotowywano je w Szym­barku i potem składano w krótkim cza­sie w miejscu przeznaczenia.

Podczas tej pierwszej wizyty w Dan­marze zaskoczył mnie rozmach, z jakim Czapiewski w ciągu kilku lat rozwinął nieduży tartak. Zdziwił natomiast wy­gląd pomieszczenia, w którym urzędo­wał: było to lokum bardziej odpowiednie dla magazyniera niż właściciela i szefa dużej już wówczas firmy. Na moją uwagę, że przydałoby się okazalsze biuro, odparł, że na wszystko przyjdzie czas, dotąd ważniejsze były inne inwestycje: nowe suszarnie, nowoczesne maszyny do obróbki drewna.


61. KO. Region był jego pasją

13 grudnia 2013 r. w Chojnicach zmarł Zbigniew Stromski. Należał do pokolenia działaczy, którzy reaktywowali ruch ka­szubski w latach 50. ubiegłego wieku.

Urodził się 21 sierpnia 1930 r. w Choj­nicach jako syn Jana i Anny z d. Bembenek. Ojciec pochodził z powiatu kartuskiego, osiedlił się w Chojnicach jako zawodowy podoficer I Batalionu Strzelców, później aż do emerytury pracował na poczcie.


61. Paweł Ruszkowski. Pan Romek

Po raz pierwszy zobaczyłem Go nad jezio­rem Gałęźne w Kościerzynie. Romuald Wo­łodźko stał na pomoście i krzyczał przez żółtą, blaszaną tubę. Prawdopodobnie: „...raz, dwa, trzy, świeczka, wdeeech!...” lub „...wytrzeszczaj oczy, wytrzeszczaj!”. Ja, wówczas bojący się wody, drobny dziewięciolatek, zacząłem z niepokojem my­śleć o najbliższej przyszłości, w której sam miałem rozpocząć naukę w Jego szkółce pływania.

Nie zapomnę dnia, w którym pierw­szy raz skakałem do głębokiej wody. Ledwie pozbyłem się lęku przed wodą w ogóle, ledwie się nauczyłem schematu „żabki”, a tu czekała na mnie 4,5-metro­wa głębina. Na pomoście stało kilkanaście osób dopingujących Pawełka, który kiedy już prawie skakał – rozmyślał się. Pan Ro­mek wziął wtedy sprawę w swoje ręce. Dosłownie. Położył mi dłoń na plecach i powiedział: „Liczę do trzech. Na trzy – skoczysz. Raz... dwa!”. Resztę musiałem sam sobie doliczyć. W wodzie.


62. Dariusz Szymikowski. W sprawie recenzji Bogusława Brezy

W styczniowej „Pomeranii” (1/2014) uka-zała się recenzja pracy Artura Jabłońskiego pt. Kaszubi. Wspólnota narodowa. Uważam, że to omówienie, autorstwa Bogu­sława Brezy, dalekie jest od uczciwości w relacjonowaniu treści recenzowanej pracy oraz poglądów A. Jabłońskiego. Już pierwsze jej zdania wskazują bowiem na to, że B. Breza albo nie zrozumiał prze­słania pracy A. Jabłońskiego, albo świa­domie bądź nieświadomie je wypaczył. Recenzent, odnosząc się do sformułowa­nia „Kaszubi są narodem”, tak stwierdził: „I żadnej dyskusji, wątpliwości! Autor nie dopuszcza możliwości, żeby wobec kategoryczności tego stwierdzenia kto­kolwiek śmiał próbować go przekonać, że jest inaczej”. Sprawa w rzeczywisto­ści wygląda inaczej.


64. Jadwiga Bogdan. Diament z Gôchów

Tłóm. PT

Latos mijô 30. roczëzna smiercë prof. Klémãsa Zmùda Trzebiatowsczégò, pòchôdającégò z Gôchów bëlnégò pòùczënowégò dzejarza. Òd jeseni łońsczégò rokù ò tim wiôldżim człowiekù przëbôcziwô tôfla na bùdinkù szkòłë w Łączim – jegò domôcy wsë.

Pierszi prôwdzëwie  gôsczi profesor

Łączé jesmë nawiedzëlë wespół z drësz­kama z kòscersczégò Òglowòsztôłcącégò Liceùm w rujanie 2013 rokù, òb czas warkòwniów dlô gazétników òrganizowónëch przez cządnik „Pomerania”. Pôrãnôsce dni przed najim przëjachanim òdkrëtô òstała tuwò tôblëca na wdôr Klémãsa Zmùda Trzebiatowsczégò, jak czëtómë na tôblëcë, „pierszégò profesora ùrodzonégò i wëchòwónégò na Gôchach”.

Dzysô znóné są przédno nôùkòwé dokazë Profesora, tikającé szkòłowiznë na Pòmòrzim. Miôł równak w swòjim ùróbkù téż pòwiôstczi, w jaczich òpisywôł m.jin. môle znóné mù z dzecnëch lat. Bëłë to òpòwiôdania ò kaszëbsczim zbójcë Mòrdôrzu – rzekła nama przédniczka partu Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzesze­niô w Lëpińcach Éwa Swiątek-Brzezyń­skô, z jaką jesmë sã pòtkelë kòl nowi tôflë w Łączim.


66. Klëka


70. Teresa Juńska-Subocz. Działo się w Gdańsku

20 grudnia 2013 r.– w kościele pw. św. Jana odbyła się pusta noc w intencji śp. profesora Brunona Synaka. Mo­dlitwę różańcową poprowadził ks. kapelan dr Leszek Jażdżewski. Pieśni pustonocne wykonywano pod prze­wodnictwem śpiewaków z Sulęczy­na. Wśród żałobników był ks. arcybi­skup senior Tadeusz Gocłowski.

71. Tómk Fópka. Prawie prawò

Dura lex, sed lex – to znaczi, że nawetkã nôgłëpszé prawò je wcyg prawã. A na wszëtkò dzysdnia trzeba colemało papio­rów: ùchwałów, zezwòleniów, òswiôdczeniów, zaswiôdczeniów, zgòdów, wniosków, decyzjów, zarządzeniów, roz-pòrządzeniów, dekretów, ùstawów, kònstitucjów, statutów, licencjów, pòzwòleniów, kòncesjów, nôkazów, zôkazów, we­zwaniów, instrukcjów, regùlaminów, deklaracjów, rezolucjów, a skòpicą kwitów wszelejaczich. Ne kwitë pòwstôwają prawie z przepisów. A różné òne są. Chcemë tej zacząc òd naszégò ùmiłowónégò państwa. Hewò je Eùropejskô Ùnia, w chtërny zaczinómë ju dzesąti rok żëcô.

Żebë wlezc na drzewò, mùszi mieć zaswiôdczenié, że sã roz­mieje to robic. Jak sã wtrëkôsz bez kwita, zarô ce scygną i sztrôfã zapłacysz! Bédëjã tedë zacząc òd tzw. ekòlogów.

72. Rómk Drzéżdżónk. Widzy mie sã…

„Jo be chcol rzec” – pòjawiło sã na czësto nowim profilu mòjégò bëlnégò drëcha brifczi. Nie minã minuta, a jegò wpisënk ùwidzôł sã Pùklatémù Pajkowi ë Zmiartémù Scërzowi, zôs Paweł Stądsczi wstawił w kòmentéru trzë szerok ùsmióné gąbczi. Pò dwùch minutach do karna lubòtników wpisënkù brifczi dołączëlë Dzëwi Róman, Artur Baùm, Witk Knarz, Erisz Kaszëbsczi, Adóm Hùwel, Dark Zark a Lost Éwald. Nie minãłë trzë minutë, a brifka miôł ju trzë ùprzëstãpnienia. Pierszi słowny kòmentér napisôł Pùklati Pajk: „Pierszi! Ha, ha, jak wiedno”. Òdpòwiedza mù Éta Donôt: „Wa chłopi le ò jednym”. „O czim?”

 

Edukacyjny dodôwk „Najô Ùczba”

I Janusz Mamelsczi. Zéńdzenié ósmé: z Janã Drzéżdżonã

III Henrika Kòlka. Ù doktora

V Ludmiła Gòłąbk. Mój tósz Mùsz

VII Dark Szëmikòwsczi. Florión Cenôwa widzóny òczama wespół z nim żëjącëch

 

 

 

Joomla Templates - by Joomlage.com