Rozmiar czcionki:

Grudniowy numer "Pomeranii" z dodatkiem "Stegna"

 

II Życzenia świąteczne

III Gòdowi darënk

IV Energa - reklama

 

2. Od redaktora

Koniec roku sprzyja różnego rodzaju podsu­mowaniom i ocenom. W naszym redakcyjnym gronie analizujemy czas obchodów 50-lecia „Po­meranii” (swoisty rachunek sumienia z tego, jak uczciliśmy ten jubileusz, prezentujemy na s. 9).

Monika Białecka, organizatorka międzynaro­dowych i krajowych targów książki w Warszawie, próbuje podsumować Salon Małe Ojczyzny, któ­ry promował nasz region w Krakowie.

Wreszcie prof. Daniel Kalinowski ocenia chojnicki Przegląd Te­atrów Kaszubskich „Zdrzadniô Tespisa”. Do lektury jego artykułu za­chęcamy nie tylko aktorów i reżyserów, którzy brali udział w tym ciekawym wydarzeniu artystycznym. Warto zapoznać się z jego uwagami, czasem krytycznymi, żeby w przyszłości unikać błędów. Zresztą jednym z głównych celów organizowania Przeglądu było podnoszenie poziomu naszych teatrów, a nie da się tego osiągnąć bez wsłuchiwania się w głos profesjonalistów. Większość reżyserów i aktorów doskonale to rozumie, sami prosili o ocenę efektów swo­jej pracy, a najczęściej powtarzanym w kuluarach postulatem była prośba o zorganizowanie warsztatów teatralnych. Jeśli do tego doj­dzie, to będzie można powiedzieć, że „Zdrzadniô Tespisa” spełniła swoją funkcję.

Dariusz Majkowski

 


3. Daniel Kalinowski. Kaszubska scena Tespisa

Pierwszej edycji Przeglądu Teatrów Kaszubskich nadano nazwę Zdrzadniô Tespisa. Impreza od­była się 19 i 20 października 2013 roku w Chojnickim Domu Kultury. Przyjechali wykonawcy tak z północy jak i południa Kaszub, grupy o bogatych doświadczeniach teatralnych i takie, które istnieją stosunkowo krótko.

Tespis wybrany na patrona przeglądu to trafna, ale jednocześnie ambitna decy­zja ideowa. Trafna, ponieważ odwołuje się do sytuacji teatru, który stale musi podróżować, by przedstawiać swoje spektakle, i ciągle szuka sposobów na dotarcie do widza. Ambitna, ponieważ teatr amatorski rzadko kiedy ma legen­darny wóz Tespisa, dzięki któremu może się swobodnie przemieszczać i w którym znajdują się wszystkie składniki świata przywoływane później w spektaklu. Po­stać greckiego artysty wywołuje jeszcze jedno: tradycję dramaturgiczną i scenicz­ną, która przez czasy antyczne, średnio­wieczne, nowożytne aż do dziś objawia się w teatrze i podczas przedstawień.

Krótka historia kaszubskiego życia teatralnego

Teatr kaszubski nie ma tak długiej trady­cji istnienia, jak z zestawienia z Tespisem by się chciało. Pierwsze przedstawienia w języku kaszubskim to lata dwudzie­ste XX wieku, pierwsze akty dramatur­giczne młodokaszubów (zwłaszcza Jana Karnowskiego) są niewiele wcześniejsze. Można co prawda widzieć już w pismach Floriana Ceynowy zaczątki dramaturgii czy przywoływać gdańską wersję Histo­rii o bogaczu i Łazarzu z intermediami, w których występuje komiczno-spryt­ny Kaszuba, czy nawet dopatrywać się w misteriach wielkanocnych kalwarii wejherowskiej najstarszych przykła­dów kaszubskiego życia teatralnego, ale wciąż pozostanie przy tym wszyst­kim poczucie, że to jeszcze niepełny te­atr. Dopiero lata trzydzieste XX wieku przyniosły ze sobą pozytywne zmiany, a od lat sześćdziesiątych ruch teatralny na Kaszubach zaczął być wyrazistszy i bardziej dynamiczny, choć specyficz­nie tendencyjny.

 

6. kg. Talia i Melpomene w Chònicach

Amatorsczi téater rozwijô sã dzysô we wiele placach i czerënkach. W rozmajitëch miescowòscach czëc je ò niewarkòwëch aktorach, jaczim nie je żôl swòjégò wòlnégò czasu na próbë i nôùkã tekstu. Cobë stwòrzëc mòżlëwòtã ùzdrzeniô wszëtczich téatralnëch karnów w jednym placu, w Chònicach òstôł zòrganizowóny I Przezérk Kaszëbsczich Téatrów „Zdrzadniô Tespisa”.

Chònice stałë sã stolëcą amatorsczich kaszëbsczich téatrów na dwa dni – òd 19 do 20 rujana. W tim czasu w miesce òdbiwałë sã Dnie Kaszëbskò-Pòmorsczi Kùlturë (13–26.10), tak tej Przezérk Téa­trów béł dzélã tegò swiãta.

Zdrzódła widzawiszcza

Pòzwa I Przezérkù Kaszëbsczich Téa­trów „Zdrzadniô Tespisa” wiele lëdzóm wëdôwa sã dzywnô, òsoblëwô. Ùdbã na taką pòzwã miôł dôwny przédny redak­tór cządnika „Pomerania” i przédnik KPZ – Stanisłôw Pestka.

Pierszé słowò w pòzwie òznôczô pò pòlskù ‘scena’, tj. môl, gdze sã òdbiwają téatralné widzawiszcza, ale mòże òznaczac téż ‘widownia’, tj. tëch, co òbzérają zdrzadniowi téater. Titel „Zdrzadniô Tespisa” nawlékô do zôcząt­ków téatru, do starożëtnégò grecczégò pòétë i aktora Tespisa, jaczégò ùznôwô sã za pierszégò „wiejsczégò” aktora. Wanożił òn wòzã pò grecczich wsach i wëstôwiôł swòje dramatë, stądka téż mómë òkre-slenié „wóz Tespisa” òznôczającé òbjaz-dowi téater.

 

8. Red. Krakòwsczé rządë ksążków

Pòd kùńc rujana òbczas Tôrgów Ksążczi w Krakòwie lubòtnicë czëtaniô z całi Pòlsczi mòglë òbzerac i czëtac dokazë pòmòrsczich ùtwórców.

Salon Môłé Òjczëznë – Kaszëbë i Gduńsk dzejôł baro rëszno. Òb trzë dni (25–27.10) òdbëwałë sã debatë, wëkładë i prezen­tacje tikającé sã najégò regionu. Ùdzél w nich brelë kaszëbsczi gazétnicë, ùczałi, pòliticë. Westrzód gòscy pòjawilë sã m.jin. ks. abp Henrik Mùszińsczi (Primas z Kaszub), ò. Adóm Sykòra czë Kazmiérz Tischner.

 

9. Dariusz Majkòwsczi. Rechùnk sëmieniô

W latosy stëcznikòwi „Pòmeranii” napisôł jem krótczi tekst: Òsoblëwi rok, òsoblëwé planë. Òstałë tam wëmienioné rozmajité ùdbë, jaczé redakcjô najégò pismiona chcała zjiscëc, żebë bëlno ùtczëc swòje 50-lecé. Dzysô przëszedł czas na rechùnk sëmieniô…

Òbiecënk pierszi – ùroczëzna z leżnoscë jubileùszu i wrãczeniô Òrmùzdowëch Skrów. Ùdało sã jã zòrganizowac w Bôł­tëcczi Filharmónie we Gduńskù, gdze kòncertë brzëmiałë nadzwëkòwò pësz­no. Nôbarżi jesmë rôd z tegò, że wiãcy jak sztërësta lëdzy wespół z nama swiãtowało 50-lecé najégò cządnika. Dzãkùjemë téż za medal Senatu RP, jaczi wrãcził nama òb czas tegò swiãta sena­tór Kazmiérz Kleina.

Òbiecënk drëdżi – pòtkanié z Czëtiń­cama z leżnoscë nadaniô jedny z gduń­sczich szaséjów miona wielelatnégò przédnégò redaktora „Pòmeranii” Wòjcecha Czedrowsczégò. Nie ùdało sã tegò zjiscëc, ale mómë nôdzejã, że kùreszce szaséja Czedrowsczégò we Gduńskù stónie sã całã i tej wrócymë do ti ùdbë.


10. Stanisłôw Janke. Stolëm rodã z Rolbika

Òrganizatorzë recytatorsczégò kònkùrsu Rodnô Mòwa w Chmielnie wiedno mie pitają, jaczi mô bëc patrón tegò corocznégò wëdarzeniô. Jô jima zabédowôł, żeby na zymk przińdnégò rokù béł nim Stanisłôw Pestka, pò rôz pierszi w historii kònkùrsu żëwi ùtwórca, jaczi òdcësnął głãbòczi céch na dzysdniowi kaszëbiznie, latos w rujanie za całownotã lëteracczi i spòleczny robòtë nôd­grodzony przez władze Gduńska Medalã Mszczuja II.

Pòd kùńc lat sétmëdzesątëch w jednym z krómów z wëdôwiznama Kaszëbskò- -Pòmòrsczégò Zrzeszeniô jô pòstrzégł môłą, żôłto-czôrną ksążeczkã z nôdpi­sama: „Jan Zbrzyca, Południca”. Jak so­bie mògã wdarzëc, czëtanié czilenôsce wiérztów tamò òpùblikòwónëch szło mie baro grãdo i chòc niejedne słowa bëłë z pôłniowégò dzéla Kaszëbsczi, skądka jô pòchòdzã, jô prawie nick z ti pòézji nie zrozmiôł.

Znad Zbrzëcë

Dzysô, czej jô przezéróm ten tomik z sét­mënôsce wiérztama, widzã z tegò czasu zapisënk òłówka (pò pòlskù) pòd titelo­wim wiérztã „Pòłudnica”: „niescygnio­nosc losu, fatalëzna”. Tej cos równak jô z tegò rozmiôł, ale widzec za mało, żebë ùchwëcëc jistotã tegò piesniodzejaniô. Zôwadą w rozmienim ti pòézji, czasã i dzysô przez mie, je apartnô słowizna. Niejednëch wiérztów Jana Zbrzëcë bez słowôrza nie dô sã przeczëtac, òsoblëwie, że je tam dosc tëlé neòlogizmów i lokali­zmów z pôłniowi Kaszëbsczi.


12. Wcyg je pòtrzébnô diskùsjô. Z Cezarim Òbracht-Prondzyńsczim gôdô Pioter Dzekanowsczi

Z Cezarim Òbracht-Prondzyńsczim gôdómë ò latach 1995–2000 w naszim miesãcznikù, czej béł przédnym redachtorã.

Czej jes òstôł przédnym redachtorã, nie béł jes jesz 30 lat stôri, w naddôwkù do Gduńska do robòtë, to je do robòtów, jes jezdzył z Bëtowa, i dochtorat... Nié za wiele?

Pò prôwdze jô wszëtczégò w nômniészich drobnotach ju nie pamiãtóm. Jak so wda­rziwóm, ò tim, że móm òstac przédnym, bëło ùgôdóné na jeseni 1994 r. I òd tedë wzął jem sã za gazétną robòtã na Straga­niarsczi, kò dopiérkù òd 1995 r. fòrmalno zrobilë mie tam szefã. Na zaczątkù na pół etatu, a pò tim czasã jem robił téż na ùmòwã-zlecenié. Doch to nie bëło wôżné, bò miesãcznik tak abò jinaczi mùszôł bëc wëdóny.

Ni miôł jes strachù, że to równak za wie­le na jednã głowã?

(smiéch) Në, jô nie wiém... Lëdze, co mie w tim czasu rëchtowelë zawòdową, żëcową stegnã, nié baro sã czerowelë za czims tak. Pewno ùdbelë, że ten człowiek to zmògnie, tak jem robił.


14. Tatiana Slowi. Miklosz westrzód znitów

Jednégò dnia z rena, a bëło to w pòłowie pajicznika (rujana), czedë na drzéwiãtach jesz szëmiałë lëstë, wëbra jem sã do wiôldżégò krómù znóny zagrańczny sécë. Jaczé bëło mòje zdzëwienié, czej ùzdrza jem na pôlëcach... szokòladowé swiąteczné miklosze!*

Pierszé, co jem so pòmësla, to: „wiele jô spa­ła?!” Pòtemù zaczãła jem wëzgódëwac, czë to ju rëchtowanié sã na Gòdë, jaczé mają dopiérze przińc, czë mòże jakô zaòstałosc pò nëch, co bëłë. Pò pierszim ògłëpienim scwierdza jem, że do mikloszów, jaczé pòjôwiają sã w krómach na wnetka dwa miesądze przed Gòdama, jem ju przënãconô, ale stôwianié na krómòwëch pôlëcach adweńtowëch kalãdôrzów, czej lëdze jesz zastanôwiają sã nad znitama, je czësto bùten szëkù.


15. Rajmund Knitter. Kolekcja Amrogowicza (część 1)

Pomorski patriota, działacz narodowy i społecznik, a przede wszystkim kolekcjoner i numizma­tyk, który pozostawił po sobie cenny zbiór zabytków kultury materialnej Kaszub oraz numizma­tów i innych okazów pochodzących z całego świata, od starożytności po współczesność – Walery Cyryl Amrogowicz (1863–1931). W tym roku minęło 150 lat od dnia jego narodzin.

Przyszły pomorski kolekcjoner przyszedł na świat (wraz z siostrą bliźniczką Wale­rią) 8 kwietnia 1863 r. w Nowogrodzie pod Golubiem-Dobrzyniem. Oboje ro­dzice, Amelia z Kamińskich i Konstanty Amrogowicz, pochodzili z ziemiańskich rodzin zamieszkujących Prusy Zachod­nie. Rychła śmierć ojca, w roku 1869, spowodowała, że rodzina Amrogowi­czów przeprowadziła się do Chełmży, do brata matki, tamtejszego proboszcza ks. Antoniego Kamińskiego. Po kolejnych 6 latach Amrogowiczowie przenieśli się do Torunia. Tutaj Walery uczęszczał do gimnazjum, którego z przyczyn zdro­wotnych (przez całe życie zmagał się z chorobą serca) nie udało mu się ukoń­czyć, doszedł do ostatniej klasy – prymy.


17. „Takie było moje przeznaczenie”. Z Ewą Jasińską rozmawia Karolina Serkowska

Wychowała się w Straszynie, w powiecie gdańskim. Ale los zrządził, że dotarła do Chile, gdzie zro­biła karierę pianistki i kompozytorki. Latem tego roku odwiedziła rodzinne strony i w studio Radia Gdańsk nagrała bajkę do trzeciej płyty z „Najpiękniejszymi bajkami i baśniami kaszubskimi”. Ko­rzystając z okazji, postanowiliśmy przyjrzeć się jej życiu i twórczości. Z Ewą Jasińską, odznaczoną w 2008 r. przez Prezydenta RP Krzyżem Kawalerskim Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej za wybitne zasługi w popularyzowaniu polskiej muzyki, rozmawiała Karolina Serkowska.

Popularyzuje Pani w Chile twórczość Karola Szymanowskiego, Artura Ma­lawskiego i Henryka Mikołaja Górec­kiego, to dzięki Pani „Koncert na forte­pian i orkiestrę” Góreckiego został po raz pierwszy wykonany w tym kraju. Dlaczego właśnie ci kompozytorzy?

Ponieważ ich muzyka jest żywa, wital­na, górska. A ja już od młodości lubiłam muzykę gór. Gdy jako szesnastolatka wy­jechałam na Podhale, to miejsce zrobiło na mnie duże wrażenie. Dlatego w swo­jej twórczości wykorzystuję elementy podobnych brzmień. W ogóle folklor jest bliski mojemu sercu. Zwłaszcza kaszub­ski. W dzieciństwie mieszkałam w Stra­szynie, mój ojciec urodził się w Gdyni, jest myśliwym. Sporą część naszego ży­cia spędzaliśmy na Kaszubach, dlatego uwielbiam te tereny.

Można więc powiedzieć, że kaszubsz­czyzna zajmuje szczególne miejsce w pani życiu?


21. Bogusław Breza. Nieco o relacjach Kaszubów z Polakami

O wzajemnych kontaktach społeczności kaszubskiej z przybyszami z głębi Polski w międzywoj­niu napisano już wiele zarówno w pracach naukowych, jak i popularnych, a także w licznych wspomnieniach i innych publikacjach. Zapewne każdy, kto interesuje się naszym regionem, ma wyrobiony pogląd na ten temat i gotów jest go bronić w co jakiś czas wybuchających gorących dyskusjach. W niniejszym tekście chciałbym przedstawić kilka obrazków z życia codzienne­go miejscowych Kaszubów i przybyłych na ówczesne polskie Pomorze mieszkańców innych polskich regionów, zaczerpniętych ze współczesnych im przekazów. W moim odczuciu prosto i zwarcie obrazują one wiele naukowych, obszernych wywodów i popularnych opinii, niekiedy im zaprzeczają, najbardziej jednak ukazują ich różnorodność, niekiedy także niejednoznaczność historycznych, międzyludzkich relacji.

Zderzenie teorii z praktyką

Na początku zaprezentuję jedną z „bajek kaszubskich” opublikowanych w międzywojennej pomorskiej prasie (inne, jak sądzę, także zasługują na upowszech­nienie!). Podaję jej tekst dosłownie, tak jak zapisano ją w oryginale (w tym bez nadania jej tytułu): „Pewien profesor ka­zał się przewieść przez morze na łodzi przez pewnego rybaka. Profesor bardzo się dziwował, jak ów rybak mógł akurat­nie wiosłować, choć on siedział tyłem do steru łódki. Profesorowi to okrutnie się widziało i przypisywał owemu rybako­wi bardzo wielką umiejętność i dla tego go się zapytał: »A znasz Pan astrono-mję?« A rybak odpowiedział, że nie zna. Tak tedy profesor mówi mu, że stracił tem samem czwartą część swego ży­cia. Za chwilkę profesor znowu się pyta: »A znasz Pan teologję?« A rybak odparł, że nie zna.


23. Jerzi Hoppe. Òficér (dzél 2)

Òd lëpińca 1929 do czerwińca 1939 – służba na Kresach

Taczim spòsobã Kaszëba z pùstków kòl Łebniô zaczął pòkòjową służbã wòjskòwą na Kresach. Nie bëło tu letkò z niejedny­ma pòbòrowima żôłniérzama, chòc mie­lë za sobą pôrã miesący żëcô w kòszarach i rozmajitëch cwiczeniów na apelowim placu i za kòszarama. Wiele pòchòdza z centralny Pòlsczi, le béł téż dzél taczich, co ledwò, ledwò rozmielë pò pòlskù. Biôło-ruscë? Òni na sebie gôdelë, że są „tutészi”, ale ze sobą kôrbilë pò ruskù. Czej sã mel­dowelë, baro mòcno „sliedzëkòwelë”. Co to znaczi? Kò sami spróbùjta rzec na pòlsczégò „śledzia” – „sliedz”! Jedno do­brze, że równak nicht tu nie szwargòtôł pò szwabskù! Le wszëtkò robilë z chłop­ska pòmału, a Róbert, chòc tak niena­widzył prësczégò drilu, równak dzél z tamtégò wòjskòwégò szlifù chwëcył i terô nierôz sã jiwrowôł. Chtos z kapra­lów sã smiôł, że i tak „pan porucznik ma szczęście”, bò zarô pò pòbòrze trôfiają sã rekrucë, chtërny ni mògą sã nadzëwòwac, że w kòszarach wòda lecy z mùru. Zdrzą na kran nibë òczarzony, żegnają na prawą stronã jak no prawòsławny robią i jidą za­zerac za scanã, jaczim cëdã ta wòda tam sã mògła dostac. W wòjskù mùszą sã wie­le naùczëc...

Tej Róbert béł szczeslëwi, czej wczasną jesenią przekôzôł swój plutón nastãpcy i przeniósł sã do kòszarów 79 Półkù Piechòtë Strzélców Słonëmsczich miona hetmana Lwa Sapiehë. Razã z awansã na kapitana i dowódcã 9 kómpanii III bata­liónu. Dostôł pòdwiżkã, ordinansa, a téż swòje mieszkanié w òficérsczich kwa­térach. Ò wszëtczim zarô napisôł do Mil­czi, a czej na Gòdë dostôł tidzéń ùrlopù, jachôł pòd Warszawã, do Piaseczna. Mie­lë piãkné swiãta! Oho, Milka to bëła „có­reczka tatë”, wëchùchónô, ale pòprôwdze miło jak ji miono. Òswiadcził sã i dostôł zgòdã òd rodzëców. To béł dobri pòczątk, le w wòjskù tak samò mùszi dac zgòdã kòmeńdant. We wnioskù nôleżało do­kładno wëpisac, jakô to je brutka, z jaczi pòchòdzy familii, nawetka czë je zdrowô i jaką mô religiã. Chòc tegò ju we wnioskù nie bëło, Róbert wiedzôł, że nôlepi je, czej brutka sã pòkôże kòmeńdantowi. Tej ùzgòdnilë, że na Jastra Milka z rodzëcama przëjedze do Słonëmiô...


27. Zbigniew Byczkowski. Promocja Kaszub w Alpach

Tyrol to miejsce, w którym wielokulturowość i wielojęzyczność są czymś normalnym. Znajomość trzech języków jest obowiązkowa dla wszystkich urzędników, większość mieszkańców zna nie­miecki, włoski i francuski, angielskiego potrzebują do komunikacji na zewnątrz, ale na co dzień rozmawiają po tyrolsku lub ladyńsku.

W ogrodzie króla krasnoludów

Od 6 do 15 września uczestniczyłem w wizycie studyjnej realizowanej przez Dzieło Kolpinga w Polsce w ramach pro­jektu „Aktywnie dla wspólnego dobra – nowa metoda wzmacniania i akty­wizacji stowarzyszeń Razem Do Przo­du”. Udaliśmy się do północnych Włoch (Tyrolu Południowego) oraz Szwajcarii. Celem wizyty było wzajemne poznanie naszych kultur, a dla mnie – promocja Kaszub w tych europejskich krajach. Dla­tego w podróż wybrałem się zaopatrzo­ny (dzięki pomocy wielu osób i instytucji) w różne ulotki, książeczki i oczywiście „Pomeranie”. Rozdając te materiały, sta­rałem się opowiadać o bogactwie naszej kultury i języka.

Pierwszym punktem na mapie naszej podróży było miasto Bozen (wł. Bolzano) w Południowym Tyrolu. Po zakwaterowa­niu w hotelu Kolpinghaus Bozen spotka­liśmy się z Otto von Dellemannem, waż­nym politykiem działającym zarówno we Włoszech, jak i Niemczech, a jednocześnie przewodniczącym Dzieła Kolpinga w Bo­zen. Opowiedział nam o historii Tyrolu, przekazał podstawowe informacje o tym regionie i pokazał swój dowód osobisty wystawiony po tyrolsku.


30. Stanisław Salmonowicz. Kobiety z lat 1939–1945

Współczesne feministki uważają zazwy­czaj, że najważniejsze są sprawy obycza­jowe, zawodowe czy polityczne. Żyjemy, na szczęście, w epoce, która nie wymaga odważnych decyzji. Chciałbym jednak przypomnieć epokę tragiczną, w której Polki odgrywały rolę niezwykłą, nieraz nie do zastąpienia. W czasie okupacji czy niemieckiej, czy sowieckiej ról tych było wiele, ale jedna szczególna: rola kobiet w polskich konspiracjach w ogólności, a w ZWZ-AK w szczególności.

Istniała już tradycja piłsudczykow­sko-peowiacka z lat wojny 1914–1921, w której kobiety nieraz działały jako konspiratorki, kurierki, współpracowni­ce wywiadu. Oto przykład jeden z wie­lu, Wandy Gertz (1896–1958), która była sierżantem Polskiej Organizacji Wojsko­wej (POW), służyła w Legionach Piłsud­skiego, brała udział w wojnie z Rosją sowiecką w latach 1919–1921, awanso­wana do stopnia porucznika, a w cza­sie II wojny od listopada 1939 r. działała w Służbie Zwycięstwu Polski-ZWZ-AK, a w powstaniu warszawskim w stopniu majora otrzymała także rozkazem z 1 października 1944 r. Krzyż Srebrny Vir­tuti Militari...


32. Róman Drzédżón, Danuta Pioch. Kaszëbsczi dlô wszëtczich. Ùczba 28: Swiecëno

Swiecëno to pò pòlskù Świecino. Je to wies kòle Krokòwa, tj. Krokowej. Tuwò òb czas 13-latny wòjnë bëła biôtka midzë Krzëżôkama– Krzyżakami a pòlsczim i kaszëbsczim ricerstwã.

Cwiczënk 1

Przeczëtôj gôdkã i przełożë jã na pòlsczi jãzëk. Wëzwëskôj do te słowôrz kaszëbskò-pòlsczi. (Prze­czytaj rozmowę i przetłumacz ją na język polski. Wykorzystaj do tego słownik kaszubsko-polski).

– Za czim më tuwò przëjachelë? – Bò tak robią dobri Kaszëbi. Bãdzë cëchò, kò dëchë nie lubią trzôskù. Jakôs céniô sënie w dôce. – Jaczé zôs dëchë? Jakô céniô? – Ricerzów, co zdżinãlë tuwò w krwawi biôtce. – Chtëż sã tu bił? – A mój panie jo, kò të nick nie wiész. – Mòja białka cos mie tam czedës czëta, ale jô tedë nie dôł na to wikszégò bôczënkù. Wiém, że chôdómë pò jaczich përdëgónach wkół Swiecëna…Chto wié, kòmù dzysdnia słëchô ta rolô? – Kò to je wôżny môl w naji historii. – Tej rzeczë mie kùreszce, cëż tuwò bëło a chto z kim sã bił?

 

34. Marta Szagżdowicz. Gdańskie Emaus

Droga do Gdańska prowadzi przez Emaus. Wędrujemy dziś przez tę część miasta – ale nie jak ewangeliczni uczniowie, „których oczy były niejako na uwięzi” (Łk 24,16), a świadomi tego, co nas otacza.

U wrót miasta

Emaus to historyczna nazwa zachodniej części gdańskiej dzielnicy Siedlce. Przywo­dzi na myśl biblijną miejscowość, do któ­rej w dzień Zmartwychwstania zmierzali uczniowie Chrystusa. Emaus położone było w odległości około 10 kilometrów od Jerozolimy. Gdańskie, choć znajduje się bli­żej, bo około 3 kilometry od centrum mia­sta, jednak tak jak biblijne leży na trasie wjazdowej do miasta. Kiedyś znajdowała się tu karczma o nazwie Emaus. Pierwszy raz wzmiankowana była w 1734 roku. Podróżni odpoczywali w niej przed wjaz­dem do Gdańska. Po oberży nie ma jednak śladu. Jest za to wysepka pomiędzy ulica­mi Kartuską a Nowolipie, gdzie zachował się Zespół Młyna Emaus z XIX wieku.

 

35. Listy

 

36. Red. Medale òd Gduńska

Ju òd 1997 rokù Gduńskô Gardowô Radzëzna (Rada Miasta Gdańska) wëprzédniwô òrganiza­cje, institucje i lëdzy, chtërny zrobilë cos baro dobrégò i òsoblëwégò dlô tegò gardu, w pier­szi rédze zwikszëlë wiédzã ò nim i jegò prestiż, dwùma medalama: Swiãtégò Wòjcecha (S. Adalbertusa) – tëch, chtërny pòdwëższają znaczenié Gduńska za grańcami Pòlsczi, Ksãca Mszczuja II (Mestwina II) – tëch, dzãka chtërnym rosce ùwôżanié dlô gardu w òkòlim.

Westrzód dzejôrzów z najégò kaszëbskò-pòmòrsczégò strzodowiszcza Me­dal Swiãtégò Wòjcecha w pierszim rokù przëznôwaniô tegò wëprzédnie­niô dostelë Lech Bądkòwsczi (za bòkadné ùtwórstwò lëteracczé i pùblicysticzné ò Gduńskù i Pòmòrzim i jesz za spòlëznowò-pòliticzné dzejanié) i Tadéùsz Jabłońsczi (za całą swòjã gazétniczą prôcã), a w 2006 r. Tadéùsz Bòlduan (za wiôldżé dobëca w rozkòscérzanim wiédzë ò dzejach Gduńska i Pòmòrzô, z pòdsztrëchnienim rozmajitëch sprôw tikającëch sã pòlskò-niemiecczégò są­sedztwa). Najima dobiwcama Medalu Ksãca Mszczuja II są m.jin. Kaszëbskò- Pòmòrsczé Zrzeszenié (1997), Wawrzińc Samp (1998), prof. Édwôrd Breza, prof. Stanisłôw Wrëcza i Renata Gleinert (2003), prof. Józef Bòrzëszkòwsczi (2005), Édmùnd Szczesôk (2006) i prof. Bruno Synak (2011).


38. Kazimierz Ostrowski. Jubileusz u Borowiaków

Każdego dnia w południe w Tucholi rozbrzmiewa hejnał wy­konywany, jak w żadnym innym mieście w Polsce, na rogu myśliwskim. Melodię hejnału skomponował i nagrał ją na płytę Piotr Grzywacz, który niedaw­no obchodził 40-lecie swej za­żyłości z tym instrumentem, a od lat przeszło trzydziestu kierownik Zespołu Sygnalistów Myśliwskich, znawca i kolekcjo­ner owych rzadkich łowieckich trąbek.


38. Jubileùsz ù Bòrowiôków. Tłom. Bògùsława Gòłąbk


40. Ewelina Adamczyk, Agnieszka Pogorzelska. Na kociewsko-kaszubską nutę

Nieformalna skra Ormuzda

Zespół wygrał sierpniowy XX Przegląd Kociewskich Zespołów Folklorystycznych w Piasecznie, dzięki czemu w przyszłym roku będzie reprezentować Kociewie w Ogólnopolskim Festiwalu Zespołów Folklorystycznych.

Według badań socjologicznych sprzed kilku lat jedynie 7% mieszkańców Tczewa czuje się Kociewiakami – mówi Krzysztof Korda, wiceprezes Zrzeszenia Kaszubsko­-Pomorskiego, i dodaje: Myślę jednak, że to zmienia się na lepsze, dzięki takim ludziom jak młodzież z zespołu folkowego Frantów­ka z grodu Sambora. Podziwiam zwłaszcza Karolinę Kornas – szefową tej grupy – za jej ogromne zaangażowanie i konsekwentne dążenie do celu. Ta młoda dziewczyna od wielu lat prowadzi w Tczewie zespoły i chóry.

 

42. Maria Pająkowska-Kensik. Na Kociewiu są też Bory...

„Największą mądrością jest umieć jednoczyć, a nie rozbijać”

kardynał Stefan Wyszyński

Dzięki już dość długo trwającej życzliwo­ści redakcji „Pomeranii” co miesiąc jest strona dla Kociewia. Wiem, że niektórzy tu pomyśleli: „bez łaski”, ale ja nie z tych. Ostatnio sytuacja w Polsce i szerzej: na świecie osłabia mój umiarkowany optymizm i – prosto nazwaną – wiarę w człowieka. Rosnące i krzykliwe zastę­py tych, którym się należy tylko dlatego, że są, bo jest wolność itp. Sami nic jesz­cze dobrego, sensownego nie zrobili, ale są! Wiodą jałowe życie bez żadnej idei i chcą tak nadal, byle dostatnio... Pew­nie zawsze tak było, myślą ci z większą, świadomością historyczną, tylko teraz media zwielokrotniają smutne obra­zy. Kiedyś o koszmarnych pochodach w Święto Niepodległości śpiewałby do­piero po latach jakiś bard. Teraz wszyst­ko dzieje się „na oczach” i przeraża umiarkowanych, rozsądnych.

 

44. Maya Gielniak. Po prostu bajka! (część 2)

Tomasz Schada Borzyszkowski, od 16 lat leśniczy w Parku Narodowym Bory Tucholskie, jest szczęściarzem. Ma wymarzoną pracę. Mieszka w miejscu, w którym zawsze chciał mieszkać. I ma pasje, które dzieli żona i córki. Żegluje, uwielbia terenowe samochody i gotowanie, jeździ konno, ale prawdziwie oddany jest antykom, nurkowaniu i ptakom błotnym. Jego fotografie zdo­bywają nagrody na konkursach, często spotkać je można na okładkach czasopism, były również publikowane w „Pomeranii”.

O włos od śmierci

Potem były wyjazdy nurkowe do Egiptu, Chorwacji. Tam, w prawdziwym raju dla nurków napawali się egzotyczną urodą bajecznie kolorowego, podwodnego świata. I tam przeżyli najstraszniejszą przygodę w życiu, która o włos nie skoń­czyła się tragicznie.

Badania, jakie przechodzą kandy­daci na nurków są szczegółowe, ale na ich podstawie nie można stwierdzić ukrytych wad serca. Ola, żona Tomka, nie miała pojęcia, że z jej sercem jest coś nie tak. Schodziliśmy wzdłuż ściany, jak zwykle, powoli. W pewnym momen­cie poczułam się źle, a na prawie 30 me­trach straciłam przytomność. Pod wodą porozumiewamy się specjalnymi znakami i zdążyłam jeszcze znak Tomkowi poka­zać i więcej nic nie pamiętam. Obudziłam się dopiero w szpitalu. Tomek uratował mi wtedy życie. Podziwiam go, że nie stracił zimnej krwi.

 

46. Agnés Łukasik, Kalina Janczewskô. Wiérny słowóm patrona

Łoni minãło 35 lat òd pòwstaniô Spòdleczny Szkòłë nr 7 w Chònicach. Regionalnô edukacjô w ti szkòle bëła wôżnô òd samégò zôczątkù, równak ji znaczenié stało sã jesz wikszé, czej w 10. roczëznã pòwstaniô ji patronã òstôł wëbróny Jón Karnowsczi.

Czej z leżnoscë warkòwniów dlô piszą­cëch pò kaszëbskù jesmë weszłë do ti szkòłë, żebë ò kaszëbsczé pòdjimiznë w tim môlu spëtac wicedirektorkã Alinã Jaruszewską, bëło widzec, że pòstacjô pa­trona i stara ò to, żebë zjiscëwac jegò sło­wa: „jô bëm leno chcôł, żebë twòji mòwë, co jã Pón Bóg dôł, nie przëkrëłë grobë”, nie są blós mało wôżnym dodôwkã do dzeja­niô chònicczi SS nr 7.

Pòrtret Karnowsczégò zajimô hònór-ny plac w holu, w regionalny jizbie je pòkôzóny jegò lëteracczi ùróbk. Jak sã jesmë pózni dowiedzałë, òb czas szkòłowëch ùroczëznów wëstãpiwô dzec­no-młodzëznowé karno Kaszëbë.

 

47. Wiérztë. Michôł Piéper.

 

48. Monika Białecka. Kaszuby i Gdańsk na Targach Książki w Krakowie

Na pytanie znajomej, „Jak było w Krakowie?”, odpowiadam: „Targi jak zwykle bardzo udane, ale dokładnie ich nie obejrzałam, bo więcej czasu spędziłam na Kaszubach i w Gdańsku niż na samych Targach”. Już wyjaśniam to dziwne zestawienie: w ramach Salonu Małe Ojczyzny, wprowadzonego parę lat temu przez organizatorów krakowskich Targów, tegorocznym gościem specjalnym były Kaszuby i Gdańsk.

Od początku ich istnienia kibicuję Tar­gom Książki w Krakowie, moim zdaniem największej i najciekawszej obecnie im­prezie książkowej w Polsce. Przez wiele lat przyjeżdżałam na nie służbowo, po­dobnie jak na wiele imprez tego typu w Polsce i za granicą. Nadal odwiedzam Targi – prywatnie, większość wizyty poświęcając na spotkania branżowe. W tym roku jechałam do Krakowa, wiedząc, że Targom towarzyszyć będą prezentacje Kaszub i Gdańska. Przejrza­łam w internecie program tego salonu i czułam, że będzie to interesujące wy­darzenie. Nie przypuszczałam jednak, że 90 procent mojego dwudniowego pobytu na targach spędzę w sali semi­naryjnej, gdzie odbywały się krótkie wykłady, dyskusje, prezentacje multi­medialne, promocje książek (w tym En­cyklopedii Gdańska i innych wydawnictw o regionie), czytanie literatury po polsku i kaszubsku, słuchanie muzyki kaszub­skiej, a nawet wspólne śpiewanie po ka­szubsku.
 

50. Lektury

 

52. Zbigniew Byczkowski. Śladami ewangelickich Kaszubów

Organizatorem pielgrzymki Śladami Słowińców, w której uczestniczyli członkowie oddziałów ZKP w Gdańsku i Łęczycach, był ks. dr Leszek Jażdżewski. Jej ważną część stanowiło nabożeń­stwo z kaszubską liturgią słowa.

19 października w kościele pw. Trójcy Świętej w Smołdzinie przywitał nas proboszcz parafii ks. Robert Jakubowski, który przed mszą opowiedział historię regionu i kościoła. Smołdzino powsta­ło u podnóża Rowokołu – świętej góry Kaszubów. Wzgórze to było miejscem przedchrześcijańskich praktyk religijnych mieszkańców, a po wybudowaniu przez zakonników kaplicy św. Mikołaja – miej­scem pielgrzymek już chrześcijańskich mieszkańców.

 

52. Izabela Truskolawska. Ùtczëlë dôwnégò wójta. Tłom. dm

Tôfla na wdôr Aùgùstina Lew-Czedrowsczégò òsta zawieszonô w Zespòle Szkòłów w Szlachec­czim Brzéznie.

Ùroczëzna ji òdkrëcô zaczãła sã 10 lësto­padnika òd mszë swiãti w intencji A. Lew-Czedrowsczégò w môlowim kòscele sw. Katarzënë. Pózni w szkòle gòscy przëwitôł ji direktor Pioter Brachfogiel, a prof. Cezari Òbracht-Prondzyńsczi przedstawił pòstacjã dôwnégò wójta.

 

53. Izabela Truskolawska. Rozëmné bùdowanié tożsamòscë miasta. Tłom. dm

W Bëtowie pòstawilë òbelisk ùpamiãtniwający Żëdów mieszkającëch przódë na bëtowsczi zemi. Pòmnik stanął kòl szas. Młińsczi. Nie je to przëpôdkòwi môl. Prawie tam do 1938 r. Żëdzë mielë swòjã swiãtnicã. Nieprzëpôdkòwò téż òstôł wëbróny dzéń òdkrëcô pòmnika – òdbëło sã to 8 lëstopadnika, to je w 75. roczëznã spôleniô synagòdżi òb czas krisztalowi nocë.

W ùroczëznie brało ùdzél kòl 200 lëdzy, w tim przedstôwcowie samòrządzënowëch wëszëznów bëtowsczich gminów, pòwiatu, wòjewództwa, wicewòjewòda Michôł Òwczarczak, se­natór Róman Zabòrowsczi, przédnicë môlowëch institucjów i òrganizacjów, probòszczowie bëtowsczich parafiów, ùczniowie i szkólny z rozmajitëch szkòłów.

 

54. Ana Glëszczińskô. Felowati darënk

Swiãti sedzôł czësto zmarachòwóny w swòjim zëslu i nijak ni mógł do se przińc. A to béł ju nôwëższi czas. Darënczi żdałë w miechach, reniferë wëpùcowóné na glanc pòzérałë na grëbawégò méstra pełnym nôdzeje na szôloną jazdã zdrokã, a ten… nick. Sedzy jak zaczarzony w swòjim nowim, prosto z Italsczi bez internet dostónym, ancugù. Pół darmò przedôwe­lë stôrą kòlekcjã. Grzéch bëło nie brac. Zãbòwô Wróżka – jegò nôlepszô drëchna ze szkòłë – jô dôwno mù trëła głowã, że w nym stôrim wëzdrzi jak pòdstarzałi pi­jôk. Do te nieòbstrzëgłé kùdłë i pòdzarté bótë. Nawetka reniferë sã sromałë tak cos pò swiece za sobą cygnąc. Czejbë nié nagelnowé sanie znóny niemiecczi marczi, tej bë ju dôwno miałë tã robòtã w piorënë cësniąté a bë do kònkùrencyjny kòrpòracje pògnałë.

 

55. Tadeusz Buraczewski. Pasierbiana w Redzie

jak my kiedyś umrzemy

skoro ciągle

łatwiej przychodzi nam

opuścić Boga niż życie

Przekornie rzec by można, że autor cy­towanego wyżej wiersza „Jak to będzie” ks. Janusz Pasierb, to książę księży-poetów. To ktoś wsłuchujący się w objawio­ny i ukryty ład świata, posłaniec słowa, zbliżający się poprzez poezję do tajemnicy istnienia. Ktoś wyrażający najpełniej za­chwyt nad urodą świata i etyczną reflek­sję nad jego mankamentami. Ks. Pasierb był wybitnym homiletykiem, pisarzem i historykiem, poetą i eseistą, a pisywał także piosenki i bajki dla dzieci.

Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Od­dział w Redzie oraz tamtejsza Miejska Bi­blioteka Publiczna zorganizowały wysta­wę poświęconą ks. Januszowi Pasierbowi, pierwszemu powojennemu redzkiemu wikariuszowi, której uroczyste otwarcie miało miejsce w ww. bibliotece 3 wrze­śnia 2013 r.

 

56. Maya Gielniak. Kochał las i ludzi

W dzień pogrzebu Aleksandra Jereczka, 21 października w Lipu­szu, przez parę godzin szalały żywioły. Waliły pioruny, błyskało, lał gęsty deszcz. Mówiono, że to przyroda żegna człowieka tak blisko z nią związanego. Człowieka-legendę. Człowieka, który będąc drwalem, nigdy nie ściął drzewa piłą motorową. Czło­wieka, który kochał polowania, ale nigdy nie został myśliwym. Przez ponad 60 lat był naganiaczem. Las uratował go kiedyś od śmierci, a on za to poświęcił mu całe swoje życie.

Półtora roku temu na łamach „Pomera­nii” (kwiecień 2012, s. 29) wydrukowana została „Ballada o Aleksie”. Wydawało się, że bohater tej opowieści, Aleksander Jereczek zwany przez wszystkich Alek­sem, będzie z nami jeszcze długie lata. Był przecież silny, zdrowy. Zawsze pogodny, chętny do pomocy, aktywny.

 

57. Dariusz Majkòwsczi. Z kaszëbizną w kòżdim dzejanim

Ji przigòda z kaszëbizną zaczãła sã przez pózniészégò chłopa, chòc gadac rozmiała z dodomù. Je szkólną, gazétniczką, ùsôdzô tekstë na binã, z chłopã Eùgeniuszã wëchòwiwô czwòro dzecy. Mieszkô w Baninie. Òsta wëprzédnionô Òrmùzdową Skrą za 2012 rok.

Blisczi daleczi swiat

Elżbiéta Prëczkòwskô (z dodomù Reiter) wëchòwała sã w Łątczënie. To małô i piãknô wies, jakô wikszoscë Kaszëbów (òsoblëwie tëch sparłãczonëch z Klubã Sztudérów Pomorania) je znónô leno z tegò, że leżi krótkò chëczë pòmòrańców w jesz miészi Łątczińsczi Hëce. Dlô Elë miało to téż stolemné znaczenié. Czedë jem sã dostała na pedagògiczné sztudia (pò zôchãtach òjca, jaczi gôdôł: Ela, biéj na szkólną, bãdzesz dobrze zarôbia), przëszedł do naju lëst z rôczbą na adaptacyjny òbóz dlô zerowégò rokù. Tatk nie chcôł, żebëm tam ja­chała, bò doma bëła robòta, tej za czim rézo­wac pò swiece...Na szczescé ten swiat béł dëcht baro krótkò, bò w Łątczińsczi Hëce, tej jakòs dało sã gò ùbłagac – gôdô najô Skra.

Ùdzél w tim zéńdzenim w chëczë pòmòrańców òtemkł przed Elą dwiérze do kaszëbiznë. Prôwdac pò kaszëbskù gôdała ju doma, òsoblëwie ze starką. Z nią i z tatkã nie kôrbiła jinaczi, jak w rodny mòwie, równak dopiérze na sztudiach òdkrëła i pòkòchała kaszëbiznã.

 

62. Klëka

 

67. Tómk Fópka. Kòżdémù wòlno pisac

Jak ce widzą, tak ce piszą. Nie ùczosôsz sã? Zle. Knąpë nie do­pniesz? Téż nié za dobrze. Òkaloné bótë? A matizernoga, jo! Krzëwò mùszka, szlips? A jenë, jenë… Pòd jasną kòszlą co cemnégò môsz òblokłé? Mój të panie…Mòżesz miec żałobã za paznokcama, mòżesz bëc zarosłi jak jaczi szogùn, ale kòszla mô bëc wëplatowónô a bùksë ni mògą sã pò zemi cygnąc.

Są taczi, co całi tidzéń żda­ją, cobë òbôczëc, co chto mô òbùté. To nôlepi w niedzelã na mszi pasëje. A nônôlepi, czej sã z chóru zdrzi. I z tëłu i z przódkù widzec, jak òd kòmónie jidą na­zôd. A ga sã trafi jimrotné kôza­nié, tej je ju „zastãpczi temat” na pòpôłniową domòwą kôrbiónkã: – Lëdze mielë skórë òblokłé, le jeden Klecha w ancuchù przëszedł…


68. Rómk Drzéżdżónk. Jo – jedinka!

Tak rozjarchòlonégò brifczi jô jem dôwno ni miôł widzóné. Kò jakbë chtos jaczégò pùrtka mù zadôł! Piorënë mù z òczów trzôskałë, skrë z gãbë szłë a pò jizbie fùrgałë. Grzëmòt jegò klnieniô wëfùlowôł mòją zataconą na pëlckòwsczich pùstkach chatińkã a hòlowôł bùten do nieba. Kùńc swiata a pół americzi!

– Cëż cë je? – strzãsł jem jegò, a nen nic, le wadzącë nie wiedzec na kògùm, wërwôł sã, wzniósł do nieba zacësnioné pi­scë, a tej wnëkôł jak òdzëwiałi w nórt, dze trzasł głową w scanã. Mòckò jem gò chwacył ë przëtrzimôł, wëzdrzôł mù w òczë a bez zacësnioné zãbë rozkôzôł: – Sadnij so!

Wëdôwało sã, że brifka sã òbdôł, sôdł zmarachòwóny w zëslu, trzë razë halôł lëft… a tej znowa zaczął szkalowac:

– Diôblëszcze! Pùrtcë prze­grzeszony! Antkòwie spieklo­ny! Niedoczënilcë! Rasyscë! Diskriminancë… diskrimina­torowie!

 

 

Edukacyjny dodôwk „Najô Ùczba”

I Mónika Kùbisôk. Gwiôzdkòwé jigrë

IVAlicjô Serkòwskô. Pajac na dankã

V Tómk Fópka. Za ną Gwiôzdą

VI Dark Szëmikòwsczi. Żëcé i dzejanié Floriana Cenôwë (dzél 3)

VIII Hana Makùrôt. Słowòbùdowizna jistników. Jistniczi òdznankòwnikòwé Dzél 5

 

 

Joomla Templates - by Joomlage.com