Rozmiar czcionki:

Ukazał się październikowy numer "Pomeranii"

II Reklama – Radio Gdańsk, prenumerata Pomeranii, Telewizja TTM

III Polska Filharmonia Bałtycka im. Fryderyka Chopina w Gdańsku - reklama

IV Nadbałtyckie Centrum Kultury (8 Festiwal Kultur Świata) - reklama

 

2. Od redaktora

Za sprawą kaszubsko-gdańskiego Salonu Małe Ojczyzny podczas tegorocznych, XVII Targów Książki w Krakowie literatura pomorska zyska okazję do szczególnej promocji. Podczas największej w Polsce imprezy związanej z czytelnictwem wielu ludzi być może po raz pierwszy przekona się naocznie, że istnieją książki napisane po kaszubsku. Podczas licznych debat i dyskusji krakowianie i goście z całego kraju dowiedzą się, że Gdańsk jest kaszubskim miastem, że Kaszubą jest prymas Henryk Muszyński, zapoznają się z historią naszego piśmiennictwa od Floriana Ceynowy do czasów najnowszych, wezmą do ręki komiksy w naszej rodny mòwie, tłumaczenia z greckiego, japońskiego, polskiego na język kaszubski… Do Krakowa pojadą też pomorscy naukowcy ze swoimi pracami oraz artyści, a wśród nich Olo Walicki, który wystąpi w trakcie gali wręczenia prestiżowej nagrody im. Jana Długosza.

Mamy nadzieję, że to wydarzenie zainteresuje naszą literaturą polskich – w tym pomorskich – czytelników. Na zachętę publikujemy w październikowej „Pomeranii” recenzje kilku ciekawych książek, m.in. wracamy do Tajnej Organizacji Wojskowej Gryf Pomorski Andrzeja Gąsiorowskiego i Krzysztofa Steyera, która stała się w skali Pomorza prawdziwym bestsellerem. Miłośnikom kaszubskiej poezji przypominamy utwory Idy Czaji i proponujemy przygotowany przez Tomasza Fopke przegląd tekstów piosenek poświęconych wędrowaniu, a do wszystkich Czytelników „Pomeranii” apelujemy: czytajmy pomorską literaturę.

Dariusz Majkowski


3. Dariusz Majkòwsczi. Chto chce czëtac pò kaszëbskù?

Tôrdżi ksążczi w Krakòwie, òb czas jaczich òsoblëwie mòcno bãdzemë mielë starã promòwac kaszëbską lëteraturã, są leżnoscą do szëkaniô òdpòwiescë na pitania, czë mómë dlô kògò pisac w rodny mòwie i czë mómë aùtorów, chtërny są w sztãdze twòrzëc dobré dokazë dlô kaszëbskòjãzëkòwégò czëtińca.

Czej latos w strëmiannikù w Òstrzódkù Kaszëbskò-Pòmòrsczi Kùlturë w Gdini òd-bëwała sã debata pòswiãconô prawie naji lëteraturze, przedstôwcowie wëdôwców, aùtorów i ùczałëch pòdczorchiwelë, że jednym z nôwiãkszich najich jiwrów je felënk czëtińców. Wiele piszącëch gôdô, że nie twòrzą pò kaszëbskù, bò ni ma dlô kògò. Ti, co nie òprzestelë pisac, mają swiądã, że karno czëtińców je môłé.

To prôwda, że lëdzy, co sygają pò kaszëb-sczé tekstë, nie je wiele, ale skòrno procent tëch, co nie czëtają ksążków pò pòlskù, je tak wësoczi, to ni mòżemë miec nôdzeji, że ù nas bãdze lepi. Tec jesmë w jesz gòrszi stojiznie. Wikszosc ùczącëch sã kaszëbsczégò w szkòle, czëtô le to, co jima zabédëją szkólny òb czas ùczbë. Wëjątczi na szczescé są, ale jaczi òni mają wëbiér? Młodzëznowi lëteraturë do czësta ni mómë. Nôczãscy dzysô młodi lë­dze wëbiérają kòmiksë, bò – jak pòwiôdają– je w nich mało tekstu, a wiele òbrôzków – gôdô Ana Glëszczińskô, szkólnô i aùtor-ka kaszëbsczich dokazów. Chcemë zarô równak dodac, że tëch kòmiksów pò kaszëbskù mómë leno pôrã.

 

4. Wiérztë. Òdkriwóné òd nowa

 

6.(wald).Pływający ambasadorzy regionu

Masowiec Kaszuby, który od 22 grudnia 2008 r. pływa dla Polskiej Żeglugi Morskiej, to ostatni – na razie – statek rozsławiający na morzach i oceanach świata region pieczętujący się gryfem. Nie jest jednak pod tym względem debiutantem: w historii polskiej floty miał dwóch poprzedników, a że nie tak dawno minęła 30. rocznica opuszczenia biało-czerwonej bandery na jednostce, która jako pierwsza stała się Kaszubami – warto chyba przypomnieć tę „dynastię”…

Cztery nazwy, trzy bandery

Palma pierwszeństwa bezsprzecznie nale­ży się statkowi, który w swej 43-letniej hi­storii nosił cztery nazwy i bandery trzech państw. Oryginalne były zresztą już same okoliczności jego powstania: zbudowano go w niemieckiej stoczni Bremer Vulcan w ramach reperacji wojennych, jakie po­konane Niemcy zobowiązane były świad­czyć zwycięskiej Francji. Zwodowany 27 listopada 1929 r. w Bremie drobnico­wiec o nazwie Wisconsin przejęła Com­pagnie Generale Transatlantique z Havru – i w barwach tego armatora obsługiwał linię łączącą Francję z portami Stanów Zjednoczonych. Służba ta trwała do 1941 r., kiedy Petainowska Francja podporządko­wała się Niemcom. Statek został areszto­wany przez rząd Stanów Zjednoczonych i wcielony do US Navy jako transporto­wiec.


8. Pioter Dzekanowsczi. Nazôd do lasu

Pòd grëbą chòjną stoji drôbka. Na ji stãpniach òpiérô sã Profesór. Dlô bezpiekù mòcnym pòwrozã je zrzeszony z drzewã. Trzëmac sã ni mòże. Tec jak sã robi kòl pnia, mùsz miec wòlné rãce. To pierszi òd dłudżich lat pszczelk w naszich stronach.

Bez całé stalata miód z pòmòrsczich la­sów redowôł pësznym szmakã i bògacył bartné rodë. Na zaczątkù XIX w. prës-czi król zakôzôł równak pszczelarze-niô w bòrach. Prôwdac tej-sej na Pòmò-rzim jesz chto krëjamno trzimôł miod-né òwadë w stôrëch chòjnach, ale to béł kùńc prôwdzëwëch bartników. W zabëté szłë zwëczi, bartné prawa i ùwôżanié, jaczé westrzód Kaszëbów òni mielë. Do dzys w kaszëbiznie z jich stôri bòkadny spôdkòwiznë wëbëło le pôrã słów, wëstrzód jaczich òstôł sóm bartnik, chòc ju nié jakno pszczelk, to je lesny pszczelôrz, ale jakno chtos bògati. Pò richtoscë mô to cwëk, kò ta słodkô profesjô dôwała dobri wzątk. W pòłowie XVIII w. na Gôchach za bór, to je 60 pniów (lesnëch „ùlów”), pszczelk płacył jaż 18 florenów pòdatkù na rok! Żebë przërównac, za taczi dëtk w tim czasu mógł kùpic 4 òwce.


10.Katarzëna Główczwskô. Wiele mòżna, jak sã chce

Jakno dzeckò chcała bëc przedôwôczką w krómie, pózni mëslała ò robòce szkólny. Równak òstała przë warkù sparłãczonym ze spòlëznową pòmòcą i lëdzama niefùlsprawnyma, to rozmieje robic i w tim sã nôlepi czëje. Drëdżim swiatã, òkróm warkòwégò, je ten priwatny, pòswiãcony kaszëbiznie.

Z Kaszëbską òd dzecka

Bòżena Ùgòwskô – laùreatka Òrmùzdowi Skrë za 2012 rok, dzejôrka, pòétka, tło­maczka i lektorka kaszëbsczégò jãzëka – ùrodzëła sã w latach 70., czej kaszë­bizna òglowò bëła ùznôwónô za jãzëk lëdzy primitiwnëch i mało wësztôł­conëch. Wstidzelë sã tedë kaszëbsczégò jãzëka, a w wiele szkòłach na Kaszëbach bëło robioné wnet wszëtkò, żebë dzecë nie gôdałë w rodny mòwie. Bòżena miała to szczescé, że chòdzëła do szkòłë w Łebińsczi Hëce, w jaczi pòłowa peda-gògiczny kadrë rozmiała gadac pò kaszëbskù. Direktór nié leno sóm kôr­bił z dzecama w tim jãzëkù, le jesz, co wôżniészé, ùcził je kaszëbsczich pies­niów. A ùczniowie codzénno widzelë na kòritarzu nôdpis w rodny mòwie: „Ni ma Kaszëb bez Pòlonii a bez Kaszëb Pòlsczi” (z kaszëbsczim wësziwkã) i jezdzëlë na kònkùrsë Rodny Mòwë do Chmielna.


12. Marek Adamkowicz. Ludzki wymiar paragrafów

Kiedy zastanawiamy się nad tym, w jaki sposób podnieść poziom życia mieszkańców regionu, w pierwszej kolejności przychodzi nam na myśl gospodarka. Im więcej miejsc pracy, tym więk­szy dobrobyt. Zapewne jest w tym sporo racji, tyle że na jakość życia składają się również inne czynniki, jak choćby dostępność i poziom oświaty czy opieki medycznej. Podobnie jest zresztą z dostępem do porad prawnych, o czym chyba mało kto pamięta.

Warto przypomnieć głosy z II Kongresu Prawników Wielkopolski, który w listo­padzie ubiegłego roku odbył się w Pozna­niu. Minister sprawiedliwości Jarosław Gowin zwrócił wtedy uwagę, że eduka­cja prawna to wyzwanie cywilizacyjne, a tematyka kongresu to jeden z najważ­niejszych punktów wskazujących kieru­nek reform wymiaru sprawiedliwości i zmian podejścia Polaków do prawa. Po­dobnego zdania byli pozostali uczestnicy spotkania, którzy w specjalnej uchwale stwierdzili, że „młodzi ludzie, wchodząc w dorosłe życie, mają niedostateczną wiedzę prawniczą nie tylko w zakresie kwestii ustrojowych, ale także podsta­wowych unormowań regulujących ry­nek pracy, zachowania w urzędach czy zawierania umów.


14. Bogusław Breza. ZRK nadal skrywa tajemnice (część 1)

O Zrzeszeniu Regionalnym Kaszubów (ZRK) można przeczytać w wielu opracowaniach. Uderza w nich, że znaczna część zawartych tam informacji stanowi powielenie wcześniejszych publi­kacji, inne natomiast są pomijane przez kolejnych autorów. Powoduje to, że historia tej organi­zacji ciągle osnuta jest mgłą tajemnicy. To jeden z powodów, z których chciałbym się podzielić z Czytelnikami kilkoma refleksjami nasuwającymi się po przejrzeniu archiwalnych przekazów w części dotąd niewykorzystywanych.

Wszystko zaczęło się na początku 1929 r., kiedy na łamach „Gazety Kaszubskiej” (i na pewno innych regionalnych czaso­pism) ukazało się następujące, górnolotnie sformułowane, ogłoszenie:

„Duchu Kaszubski! Obudź się z letargu! Rzuć okiem na tą piękną naszą ziemię, zro­szoną krwią i potem ojców naszych – na nasze morze! Spójrz dalej! Tam wróg czyha, aby nas zagarnąć w swe szpony! Wróg to nieugięty i wyrafinowany. Wie o tem, jakie znaczenie ma ta połać – ta ziemia nasza! Siedm wieków przetrwa­liśmy! Przez siedm od śmierci ostatniego naszego księcia Mszczuja II przechodzili­śmy wszystkie burze dziejowe – kiedy na gwałt nam chciano wydrzeć naszą wiarę i nasz język. […] Śpieszmy pod jeden sztan­dar – stańmy pod jednym hasłem – zwiąż­my się jedną ideą – jednem zrozumieniem sprawy – jednem silnem postanowieniem i jednem poczuciem wzajemnej solidar­ności! Wiąże nas krew, serce i wiara – do walki z wrogiem stańmy zbrojni sercami! Czuj w sobie Ducha Przodków! Więc dro­dzy koledzy i koleżanki, kto jeszcze nie stracił wiary i szanuje to, co nasi Ojcowie szanowali i nam przekazali, to niech to czynem potwierdzi i stawi się na zjeździe organizacyjnym »Zrzeszenia Regjonalnego Nauczycieli Kaszubów«, który się odbędzie w dniu 18 sierpnia r. b. w Kartuzach.


16. Jacek Borkowicz. Smoki, gryfy i Graal (część 14)

Pierwsze pojawiają się niespodziewanie. Na leśnej polanie, po prawej stronie wąskiej szosy, którą nadjeżdżamy z kierunku Vannes, stoją w niemym szeregu szarawe głazy. Jakiś kilometr dalej druga polana – i znowu rzędy białoszarych kamieni. Potem trzecia i czwarta, już na rogat­kach miasteczka. Im dalej na zachód, tym więcej tych dziwnych pomników, tym okazalsze mają rozmiary. Największe wrażenie robią ostatnie stanowiska. Tutaj też najchętniej zatrzymują się turyści.

Menhiry w Carnacu to wizytówka Breta­nii. Nazwa menhir oznacza po bretońsku „długi kamień”. Stawiało się je na sztorc na grobie zmarłego, kapłana lub wojow­nika. Kto je tutaj postawił? Na pewno nie Bretończycy, ani nawet ich celtyccy po­przednicy na tej ziemi, Galowie. Menhiry, dolmeny i kromlechy – kamienne kręgi, podobne do tych w Odrach – są znacznie starsze. Mają kilka tysięcy lat.

Święty kraj

Carnac leży w samym środku historycz­nej krainy zwanej przez Bretończyków Gwened, której terytorium odpowiada rozmiarom dzisiejszego francuskiego de­partamentu Morbihan. Rdzeń gwen, gwyn w kilku językach celtyckich znaczy „bia­ły”, ale też „czysty” lub „święty”. Mamy więc wyjaśnienie nazwy: to święty kraj, ziemia nieskalana doczesnymi pragnie­niami zwykłych ludzi. Zapewne też tutaj, wokół Carnacu, mieściło się kultowe cen­trum pradawnych mieszkańców Bretanii. Cały półwysep usiany jest megalitami, ale nigdzie nie ma ich tak wiele, nigdzie nie występują tak gęsto, prawie nigdzie in­dziej nie są też tak imponujące – jak właś­nie w Carnacu.


18. Stanisław Salmonowicz. Rok 1945: szło nowe?

Pierwszą wojnę światową nazwano kie­dyś „wielką wojną białych ludzi”. Dru­ga wojna światowa była wojną niemal wszystkich ras, narodów, krajów. Dla Europy formalnie się zakończyła 8 lub 9 maja. W Polsce, a więc i na Pomorzu, nadal trwał chaos i nie brakowało tra­gicznych wydarzeń. Sprawy i wydarze­nia, które opisuje w swej książce Wiel­ka Trwoga. Polska lat 1944–1947 Marcin Zaremba (Wyd. Znak, Kraków 2012, ss. 694), odczytuje się dziś jak sensacyjną powieść, np. z amerykańskiego Dzi­kiego Zachodu, gdzie nieliczni uczciwi szeryfowie borykają się z bandytami, szulerami, złodziejami. Poszczególne „wielkie trwogi”, piórem Zaremby po­łączone w opis ludzkich trudnych egzy­stencji pierwszych lat po „wyzwoleniu” od jednych, by doświadczyć uciemięże­nia przez drugich, nie są to, oczywiście, kwestie zapomniane przez żyjących jeszcze świadków tych lat. Pamiętają o nich także historycy, którzy w różnych kontekstach i w ramach różnych tema­tów, w każdym razie po upadku cenzury komunistycznej, opisywali wiele faktów określających klimat pierwszych lat pod rządami władzy ludowej. Także i autor tego felietonu nieraz już wskazywał na przedziwne nieraz sploty sytuacji, na trud-ne wybory polityczne, jakie niosły lata po zagładzie Warszawy, po klęsce Pol­skiego Państwa Podziemnego i legalne­go polskiego rządu w Londynie.


20. Eùgeniusz Prëczkòwsczi. Òd Kaszëbsczi Królewi do amerikańsczégò Jackson

Mòje kroczi kòle szukaniô kaszëbskòscë za òceanã sczerowałë mie razã ze Sławòmirã Du­dalsczim, przédnikã pòlonijnégò karna Ludowa nuta z Kanadë, do Jackson, miasta wiôlgòscë kaszëbsczi Kòscérznë, leżącégò w stanie Michigan w Zjednoczonëch Stanach Nordowi Americzi.

Z Mirochòwa do Sztéców

W 1997 rokù ùkôzôł sã w „Pòmeranii” articzel mieszkańca Jackson Alfónksa Bladowsczégò ò Kaszëbach mieszka­jącëch w tim miesce. Kò wejle dokònôł jem sã, że aùtór negò artikla żëje i ceszi sã dosc mòżlëwim zdrowim, chòc mô ju 88 lat żëcégò za sobą. Ùdostôł jem adresã Bladowsczégò òd jegò bratowi z Kartuz, në i tak më rëgnãlë z Dudalsczim Słôwkã w rézã. Z Hamilton w Kanadze do Jackson je kòl pół tësąca kilométrów. Më dojachelë czësto letkò na plac, ale gòspòdarza doma nie bëło. Sąsôd nama wëdolmacził, że gwësno je dzes krótkò, mòże kòl doktora. Dzãka dzysdniowim mòżnoscóm elektro­niczny łączbë më sã pò trzech gòdzënach żdaniégò kùreszce zeszlë ù niegò doma. Znajomòsc kaszëbsczégò baro mie pòmògła z ùdostanim zaùfaniégò.


22. Tadeusz Linkner. Antoni Chołoniewski w Kościerzynie

Lwowski i krakowski publicysta i dziennikarz Antoni Chołoniewski (1872–1924), piszący w okresie zaborów i międzywojennym do „Przeglądu Lwowskiego”, „Słowa Polskiego”, „Kraju”, „Świata”, „Głosu Narodu” czy „Dziennika Polskiego”, znany był z tekstów patrio­tycznych i wędrówek po Kaszubach, Pomorzu i Gdańsku.

Nad naszym morzem bywał w wakacyj­nym czasie już przed rokiem 1914 i tak sobie ten region upodobał, że w okresie międzywojennym zamieszkał najpierw w Sopocie (od 1919 roku), potem w Gdań­sku i wreszcie w Bydgoszczy, gdzie roz­począł współpracę z „Dziennikiem Byd­goskim” i „Dziennikiem Poznańskim”. Następnie w 1922 roku założył wedle za­mysłu Stanisława Jasińskiego i Ludwika Stasiaka Instytut Narodowy w Wąbrzeź­nie, a w lipcu 1922 wydał pierwszy nu­mer miesięcznika „Zmartwychwstanie”, w którym problematyka ziem kresowych, nie tylko wschodnich, ale także pomor­skich, bo określenie „kresy”, oczywiście zachodnie, przeszło w młodopolskim czasie także na germanizowane Pomorze i najpewniej za sprawą tragedii Słowiń­ców również na Kaszuby, zajmowała go najbardziej.


23. Jerzy Nacel. Paczki z Kartuz w oflagu Murnau

W roku bieżącym w „Pomeranii” znajdujemy sporo tekstów na­wiązujących do 90. rocznicy nadania Kartuzom praw miejskich. Ciekawym i prawie nieznanym epizodem czasu okupacji nie­mieckiej lat 1939–1945 w tym mieście było dobrze zorganizo­wane wysyłanie paczek (głównie żywnościowych) do polskich oficerów, którzy przebywali w obozach jenieckich.

Generałowie w Bawarii

W wyniku wydarzeń wojny 1939 roku w niemieckich obozach jenieckich zna­lazło się ok. 400 tys. polskich więźniów. Wśród nich ponad 17 tys. oficerów. Du­żym ich skupiskiem był Oflag VII A Mur­nau, ulokowany w górnej Bawarii. Stan liczebny obozu we wrześniu 1942 roku wynosił ponad 4 tys., a w dniu wyzwole­nia przez amerykańskie wojska generała Bradleya (29 kwietnia 1945) było w nim 5114 jeńców. W oflagu Murnau przebywa­ło 29 polskich generałów. Byli tam m.in.: Józef Unrug, Władysław Bortnowski, Ta­deusz Kutrzeba i Juliusz Rommel. W tym obozie znalazł się również obrońca Pomo­rza we wrześniu 1939 roku, autor mono­grafii ruchu kaszubskiego Regionalizm ka­szubski, późniejszy profesor Uniwersytetu Gdańskiego Andrzej Bukowski.


24. Bądkowski na dziś

W przyszłym roku będziemy obchodzić trzydziestą rocznicę śmierci Lecha Bądkowskiego. Z tej okazji warto sobie zadać pytanie: Czy jego myśli wciąż są aktualne, mogą zaintereso­wać współczesnych?

Wygląda na to, że tak. Jeszcze w tym roku odbędą się dwa duże wydarzenia stanowiące część rocznicowych obcho­dów. Pierwszym z nich będzie nowatorska wystawa „Lech Bądkowski – obrazy z ży­cia”, dofinansowana ze środków Miasta Gdańska, na którą złożą się komiksowe kolaże przedstawiające tytułowego boha­tera. Sześciu rysowników, wiele koncepcji artystycznych. Autorzy i organizatorzy wystawy nie ukrywają, że będzie ona skie­rowana głównie do ludzi młodych. Młode pokolenie najlepiej porozumiewa się obra­zami, zatem o historii życia i dokonaniach bohatera przemówią obrazki. Warto też wspomnieć, że wśród młodszego poko­lenia pojawiło się grono interesujące się Bądkowskim i badające jego prace, idee, osiągnięcia – są to tak zwani bądkolodzy. Piszą prace magisterskie i doktorskie, jest już ich sporo.


25. Jerzy Samp. Gdańskim tropem dzieła z Sierakowic

Historia krucyfiksu z kościoła Wniebowzięcia NMP w Gdańsku jest jedną z najczęściej powtarzanych le­gend mariackich tego miasta. Jakieś pięć i pół wieku temu kto żyw pragnął nad Motławą ujrzeć ostatnie w życiu dzieło tutejszego rzeźbiarza, który przybił do drewnianego krzyża własnego ucznia, a zarazem niedoszłego zięcia. Ludzie przekonani byli, że twórca dopuścił się owej zbrodni z dwóch powodów. Przede wszystkim aby jak najwierniej oddać mękę i śmiertelny grymas bólu ukrzyżowanego Chrystusa. I to mogłoby go jeszcze jakoś usprawiedliwiać. Ale podejrzewali ponadto, że o tej tragedii przesądził również pewien wątek osobisty.

Niektórzy z gdańszczan dopatrywali się związku między zbrodnią a niespodzie­waną wizytą w mieście Żyda Wiecznego Tułacza, zwanego Ahaswerusem, który dotarł tu drogą morską. Jego odwiedziny nigdy bowiem, wedle prastarej tradycji, nie wróżyły niczego dobrego. Domyślano się również, że jest jakiś związek między tą tragedią a ożenkiem z piękną córką sta­rego rzemieślnika planowanym przez jego nieszczęsnego ucznia. Młodego mężczy­znę, dodajmy: przybyłego jakiś czas temu, podobnie jak wspomniany Żyd-tułacz, z Królewca. Ojciec niedoszłej panny mło­dej, doświadczony gdański artysta, odkrył podobno, że zdolny czeladnik to nieślubny syn jego byłej żony. Niewiasta owa przed wielu laty opuściła go, by właśnie w Kró­lewcu połączyć się z innym człowiekiem, jego zaś pozostawiła w Gdańsku z ich ma­leńką wówczas córeczką. Tak czy inaczej, coraz to liczniejsze rzesze zwiedzających gromadziły się w kaplicy Jedenastu Tysięcy Dziewic kościoła Mariackiego, by patrząc na nowo powstały krucyfiks, rozpatrywać niewymowną mękę konającego na krzyżu.


27. Karolëna Serkòwkô. Kaszëbskòsc mają we krwi

Slédny czwiôrtk lata. Trzecô pò pôłnim, słuńce spòkójno dotikô sztrasów i bùdinków. Téż tegò – Dodomù Rëbôka we Wiôldżi Wsë. W jegò westrzódkù, w bibliotece, spòtikóm sã z Tomaszã Herrmanna, Grażiną Szimańską i Albinã Krellą – nôleżnika­ma môlowégò Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Białka tej- -sej wëchôdô z jizbë, żebë pòmòc tim, co szukają ksążczi do wëpòżëczeniô. Sedzymë przë stole i kôrbimë ò dzejnoce KPZ we Wiôldżi Wsë.

Albin Krella

Béł jednym z trzech òrganizatorów im­prezë pòd titlã Kaszëbsczé Bôtë pòd Żôgla­ma, chtërna pierszi rôz òdbëła sã w 1978 rokù. Do Zrzeszeniô we Wiôldżi Wsë za­pisôł sã dwa lata pózni. I chòc nie nôleżi do niegò òd samégò pòczątkù, dosc dobrze znaje jegò historiã i pamiãtô lëdzy, chtër­ny przez nie przeszlë. Wspòminô, że pra­wie w tim czasu jich part zaczął wëdawac biuletin, jaczi nazéwôł sã „Merk – komu­nikat oddziału Zrzeszenia Kaszubsko-Po­morskiego we Władysławowie”. Wëdóné òstałë trzë numrë tegò niezanôleżnégò pismiona. Part pòwstôł w 1977 rokù. A swòją stanicã, z jaką pòkazëje sã na ùro-czëznach, mô ju przeszło dwadzesce lat. W latach 1993–1994 òdbiwôł sã ù nich Rë­bacczi Sejmik. Òb czas niegò rëbôcë mielë mòżlëwòsc wëpòwiedzeniô sã na wôżné dlô nich témë. Białka Albina Krelli téż je w Zrzeszenim. Dała sã do niegò wcygnąc na swiãto trzëdzescë lat istnieniô partu – smieje sã chłop.


30. Maya Gielniak. Gôdka ò kaszëbsczich kòwbòjach (dzél 2)

W òkòlim Kalisza kòl Dzemianów mòże ùzdrzëc ridowników w kòwbòjsczich kapeluszach i bùtach z òstrogama. Kò mô tam swòjã sedzbã Baltic Ranch, w jaczim trzimie sã kònie rasë American Quarter Horse.

Pin – kóń czerowóny przez mëszlenié

Òdżér WE Kila Pine Poco (WE to przed-rostk zrëchtowóny òd pierszich lëtrów pòzwë hòdowlë – White Eagle), dlô drë-chów Pin, a téż klacz Precious N Golden docarłë do Pòlsczi w 2002 r. Jiwrë, jaczé w sparłączenim z jich transpòrtã mielë Karpińscë, zrównało miłé zaskòknienié. Kònie òkôzałë sã lepszé, niżlë sã spòdzé-walë! Klaczkã, co bëła czësto sërowô, naùczëlë wszëtczégò bez niżódnëch jiwrów! A Pin? Ten òdżér òkôzôł sã klasą samą w sobie. Ani jô, ani Krësztof, më nie rozmielë jesz ridowac westernowò. Mało chto w Pòlsce rozmiôł – wdarziwô so Aldo­na Karpińskô. Wiele pòdpòwiôdelë nama drëszë z zôpadu, jaczi zjôwielë sã co rôz w Pòlsce. Jednakò nôlepszim szkólnym béł Pin. Pò prôwdze to òn nas ùcził, a nié më jegò.

AQH to kònie ò nadzwëkòwim cha­rakterze. Są nastawioné na wespółrobòtã z człowiekã i jak to òkresla Aldona – czero-wóné przez mëszlenié. Łagódné i zrówno­ważoné.

 

32. Róman Drzéżdżón, Danuta Pioch. Ùczba 26. Najô historiô

Historiô to pò pòlskù historia. Mòże téż ùżëc archajiczny fòrmë historëjô. Dzeje to dzieje. Historicznô wiédzô to wiedza historyczna. Badérowanim historii zajimô sã historik, to je historyk.

Cwiczënk 1

Przeczëtôj gôdkã i przełożë jã na pòlsczi jãzëk. Wëzwëskôj do te słowôrz kaszëbskò-pòlsczi. (Prze­czytaj rozmowę i przetłumacz ją na język polski. Wykorzystaj do tego słownik kaszubsko-polski).


34. Teresa Juńska-Subocz. Działo się w Gdańsku

9 czerwca– w kościele Opatrzności Bożej na gdańskiej Zaspie diecezjalny kape­lan Kaszubów ks. dr Leszek Jażdżew­ski odprawił mszę świętą z kaszubską liturgią słowa. Uczestniczyli w niej Kaszubi od św. Janów, z gdańskiej Moreny, z Matarni, Przymorza oraz z Remusowego Kręgu z Borzestowa. Spotkanie było okazją do odwiedzenia cmentarza na Zaspie, którego historię opisał ks. Leszek Jażdżewski w książ­ce Nekropolia Męczenników II wojny światowej.


35. Marta Szagżdowicz. Śladami Obrońców Poczty Polskiej

5 października 1939 roku rozstrzelano ludzi, którzy bronili Poczty Polskiej w Gdańsku. Pokazuje­my miejsca, w których pamięć o nich jest wciąż żywa.

Dziewczynka z poczty

Erwina Barzychowska miała prawie 10 lat. Właśnie skończyły się wakacje i szy-kowała się do szkoły – Macierzy Szkolnej w Domu Polskim przy dzisiejszej ulicy Wałowej. Ale 1 września obudziły ją strzały. Zaczęła się wojna, a ona znajdo­wała się dokładnie na linii ognia. Była wychowanką dozorcy Poczty Polskiej Jana Pipki i jego żony Małgorzaty. Er­winka została poparzona miotaczem płomieni. Jej agonia trwała siedem tygo­dni. Zmarła 20 października 1939 roku. Dziś spotkamy ją w gdańskim Zespole Szkół Łączności. Jej rzeźbę można dojrzeć od ulicy Podwale Staromiejskie. Wystar­czy wejść po schodach pod nieczynne wejście. Za szybą stoi dziewczynka z mi­siem w ręku. Szkoła nosi imię Obrońców Poczty Polskiej w Gdańsku, a figura Er­winki przypomina o najmłodszej ofierze obrony.


36. Jowita Kęcińska-Kaczmarek, Konrad Kaczmarek. Pod opiekę Matki Boskiej Leśnej (część 2)

Leśna Panna z Nim maleńkim borem wędrowała,

Miłość, Wiarę i Nadzieję wokół rozsiewała.

Ustawianie kolosa

Jeszcze potrzeba kamieniarza, który wy-konałby schody, koniecznie właśnie ka­mienne. Tu kłaniać się trzeba Przemysła­wowi Kurdziece, wójtowi gminy Lipka, i jego pracownikom. To też były dwa dni pracy, ale wykonanej już przez fachowca, który rozłupane głazy ułożył w lesie tak, że wyglądały, jakby leżały tam od zawsze.

Dwa dni przed uroczystością jedzie­my po figurę. Jak tego kolosa ustawić? I znów – prosto z podwórka, przery­wając zajęcia gospodarskie, Zygmuś Martyn, z Adasiem Wojaczkiem i Krzy­siem Kęcińskim, jedzie, aby wszystko umieścić tam, gdzie być powinno. Kiedy ustawiali na stromej skarpie tę ogromną figurę, ważącą kilkaset kilogramów, pa­trzącym zapierało dech.


37. Ryszard Struck. Marsz Śledzia

Pomiędzy Kuźnicą na Mierzei Helskiej a Rewą położoną już na stałym lądzie rozpościera się – w poprzek Zatoki Puckiej – pas mielizn z wystającymi ponad powierzchnię wody wysepkami, których liczba zależy od aktualnego stanu wody. Nosi on nazwę Rybitwia Mielizna (bywa też nazywany Ryfem Mew, Rewą Mew lub Mewią Rewą), po kaszubsku to Sëchô Rewa.

Istnieją przekazy historyczne, a nawet relacje naocznych świadków, że w latach międzywojennych i wcześniej korzysta­no z tego połączenia mierzei z lądem. Od czasu wykonania przekopów przez te mielizny w okolicy Kuźnicy i Rewy owo połączenie zostało przerwane. Najnow­sza historia Rewy Mew odnotowuje, że był tam poligon Układu Warszawskiego: samoloty bombardowały pozostawione tam w tym celu wraki kutrów rybackich. Po roku 1989 zlikwidowano poligon. Od tego czasu Sëchô Rewa jest celem wycie­czek wczasowiczów i mieszkańców oko­licznych miejscowości.

 

38. Tómk Fópka. Piesni wanodżi

Czej gôdóm „wanoga”, tej mëszlã nô-przódkã ò jednym przëbëtkù w Chwasz-czënie, krótëchno ronda. Mòżna tam zjesc i wëpic. Jednym z dostãpnëch na­pitków je piwò. Mómë téż bòdôj jedno kaszëbsczé, jaczé nosy miono pierszégò, pò pónie Czôrlińsczim, wanodżi z arcë-dokôzu Aleksandra Majkòwsczégò. W òpisënkù piwa czëtómë: „Remùs, nôbarżi znóny kaszëbsczi wanożnik, wãdrowôł pò Kaszëbach òd wsë do wsë. Jegò célã bëło rozkòscyrzanié kaszëbiznë, bòkadny jãzëkã i tradicją starków”.

Chcemë jic na wanogã-przezérk szla-chã wanogów i wanożeniô w kaszëbsczi piesni.

 

40. Kazimierz Ostrowski. Sąsiedzi

Na promie Scandinavia, kursującym z Gdańska do Nynäshamn, sklep wolnocłowy okupują głównie Szwedzi wracający z wypa­du do Polski; zaopatrują się w nim w znacznie droższe i trudniej dostępne w ich kraju alkohole.

 

40. Sąsedzë.

Tłómaczenié Bògùsława Gòłąbk

 

42. Edmund Szczesiak. Z Remusem na kółku

Trasa tegorocznego, już dwudziestego ósmego, Kaszubskiego Spływu Kajakowego Śladami Re­musa wiodła głównie kółkiem jezior raduńskich. Ten szlak o długości około 40 kilometrów prze­wodniki określają jako jeden z najatrakcyjniejszych w Polsce. I wiele za tym przemawia.

Przebiega poprzez urokliwe tereny Ka­szubskiego Parku Krajobrazowego, pro­wadzi urzekającym wianuszkiem jezior. Wbrew jednak zapewnieniom zawartym w niektórych folderach, że „nie wysiada­jąc prawie z kajaka, można opłynąć cały opisany teren”, kajakarze muszą się liczyć z kilometrowymi przerwami i uciążliwy­mi przeszkodami. Aby je ominąć, prze­mieściliśmy się pod koniec spływu na rzekę Reknicę, aby następnie popłynąć Graniczną, Trzebiochą i Wdą. A i jezior po drodze nie brakowało.

Szansa na perłę

Wyruszyliśmy, jak przed czteroma laty, ze Stężycy, z Jeziora Raduńskiego Gór­nego. Pierwszy dzień, sobotę, spędzili­śmy jednak w Pażęcach, w gościnnym gospodarstwie agroturystycznym dzia­łaczy kaszubskich Wandy i Franciszka Lew-Kiedrowskich. Tam też odbyło się ot­warcie spływu. Później niż jest to w zwy­czaju, bo dopiero o godz. 20, ale było to podyktowane udziałem niektórych spły­wowiczów w XV Zjeździe Kaszubów we Władysławowie.

 

45. Reklama- Radio Kaszëbë

 

46. Krzysztof Kowalkowski. Od najdawniejszego osadnictwa do roku 1650 (część 3)

Pojezierze Kaszubskie, głównie dzisiejszy powiat kartuski, północna część kościer­skiego i okolice Przywidza, na przełomie XVI/XVII w. stało się zagłębiem hutni­czym. Lasy, duża ilość wód i piaski oraz bliska odległość do rynku zbytu, jakim był Gdańsk, sprawiły, że zaczęły się pojawiać liczne huty szkła. Większość hutników działających na tym terenie to mistrzo­wie sprowadzani z północnych Włoch, Flandrii i Lotaryngii, środkowych Niemiec i północnych Czech. Okres największego rozkwitu hutnictwa przypadał na pierw­szą połowę XVII w.

Ze względu na ograniczenia surowco­we (dostępność drewna) okres funkcjono­wania huty był krótki, wynosił 20–30 lat. Na polanie powstałej w wyniku wycina­nia lasów zakładano osady rolnicze, które często przejmowały nazwę od znajdują­cej się tam wcześniej huty.

 

48. Maria Pająkowska-Kensik. Tyle się dzieje

Oczywiście mam na myśli sprawy i zda-rzenia, które regionalistkę muszą cie­szyć. Najpierw, pod koniec udanych w tym roku wakacji, kolejny Przegląd Zespołów Folklorystycznych w Piasecz­nie. W sobotę – kociewskich, w niedzielę z Polski północnej. I w tej drugiej kate­gorii zwyciężyli Kaszubi z Chojnic. Impo­nujące są dokonania Marii Wróblewskiej. Z Kociewia wyróżniła się (według jury wyraźnie) Frantówka z Tczewa. Zespół Oj to to, który poznałam w Pelplinie, też okazał się dobry. Nieoceniony Jan Ejan­kowski szykuje opracowanie o przeglą­dach. Już na to czekamy.

 

49. ks. Sławòmir Czalej. Wspòminczi, wzrëszenia łizë

Tłómaczenié dm

Ju dzesąti rôz zeszlë sã w Szimbarkù sybiracë, młodzëzna, wòjskò i lubòtnicë historie. W pòs-tãpną roczëznã sowiecczi agresji na Pòlskã w 1939 r. i w 20 lat pò wëprowadzenim radzecczich òddzélów z kraju, przëjachôł tuwò téż prezydent Lech Wałãsa.

Chòc lëdzy, co doswiôdczëlë „Gòlgòtë Wschòdu” je corôz mni, 17 séwnika do Szimbarka przëjéżdżiwają wcyg wiãkszé rzmë. Latos na ùroczëznie bëło wiãcy jak 50 aùtokarów, a wielëna ùczãstników to przez 2500.

Ùczba historie i patriotizmù

Wszëtkò zaczãło sã òd sprowôdzeniô tuwò dodomù pierszich pòlsczich zesłań­czików, barsczich kònfederatów, zbùdo-wónégò na przełómanim lat 1772/73 w môlëznie Zapleskino, 350 km na nordo­wi wschód òd Irkùcka. Na zôczątkù chëcz mia bëc zmienionô w swiãtnicã, równak kùńc kùńców pòwstôł òsóbny kòscółk pw. sw. Rafała Kalinowsczégò, bòségò kar­melitë, chtëren brôł ùdzél w stëcznikòwim pòwstanim i przeżił 10 lat zesłaniégò, m.jin. w Nerczińskù, Ùsolu, Irkùckù i Smòleńskù.

 

50. Kazimierz Jaruszewski. Wigor nasion

Tuż przed I wojną światową na południu Kaszub powstał obiekt, który wkrótce stał się najwięk-szą i najbardziej nowoczesną wyłuszczarnią w Europie. W setną rocznicę postawienia budynku tzw. starej wyłuszczarni nasion w Klosnowie k. Chojnic warto przypomnieć sobie jej historię.

Szyszki transportowane koleją

Koszt budowy wyłuszczarni wyniósł ok. 300 tysięcy marek. Powstały w czasie zaboru pruskiego obiekt rozpoczął inten­sywną działalność w 1920 r., kiedy ziemia chojnicka przeszła w polskie ręce. Szyszki przywożono do Klosnowa wagonami ko­lejowymi (linia Chojnice – Kościerzyna) z wielu krajów. Dzięki bocznicy transport docierał pod sam zakład. W sezonie trwa­jącym nierzadko od listopada do lipca wy­dajność łuszczarska sięgała nawet tysiąca ton szyszek (dziesięciokrotnie więcej niż obecnie w nowej wyłuszczarni). Jak poda­je obecny kierownik zakładu Witold Pra­bucki, w ciągu doby można było wyłusz­czyć ok. sześciu ton. Czterostopniowy cykl suszenia w sporym stopniu zabezpieczał nasiona przed przegrzaniem i sprzyjał podtrzymaniu ich „wigoru”, czyli wyso­kiej jakości oraz wydajności materiału rozmnożeniowego. Konieczny w działal­ności zakładu opał stanowiły wyłuszczo­ne szyszki.

 

51. Maciej Stanke. Soyka i dobra poezja

Noc Poetów w Chojnicach to impreza z długą tradycją, z jej okazji chojniczanie mają możliwość gościć artystów sceny literackiej, aktorskiej i muzycznej. 3 sierp­nia, przy licznie zgromadzonej publicz­ności, zaprezentowali się Agata Rymaro­wicz, Katarzyna Żak, Andrzej Mastalerz, Cezary Morawski, Artur Nowaczewski, Marek Kazimierz Siwiec oraz Magdalena Zuk. Ukoronowaniem imprezy był kon­cert Stanisława Soyki.

 

52. Lektury

 

58. ezb. Wiedno Kaszëbë w kanadijsczim radio

Tëch, co gôdają, że wszëtkò wiedzą, jô sã prosto rzec, bòjã – piãkną kaszëbizną gôdô Stanley Piechòwsczi (Pecoski) z Round Lake. No zdanié òstało wërzekłé w sobòtnym (7 séwnika) progra­mie ò nazwie „Radio Kashub” w Valley Heritage Radio, stacji dzejający w Renfrew w prowincji Òntario w Kanadze.

Renfrew je pòwiatowim miastã dlô Kaszëbów, co mieszkają w dwùch gminach: Madawaska Valley ze stolëcą w Barry’s Bay i Killaloe Hagarty Richards ze stolëcą w Killaloe. Centralnym miastkã Kaszë­bów je Wilno, jaczé je pò pòłowie w kòżdi z tëch gminów. Jegò mieszkańcã (pò stronie gminë Madawaska) je midzë jin­szima Dawid Szulëst (David Shulist), òd czile lat bùrméster ti gminë, a piérwi przez wiele lat przédnik stowôrë, co dzejô dlô zachòwaniô kaszëbsczi spôdkòwiznë, a nazéwô sã Wilno Heritage Society.

 

59. Ana Glëszczińskô. Ò brzëchach

Chòdzą so pò swiece môłé, pãkaté, pla­skaté abò wëdãté, do skrzéla przërosłé abò krëjamnotë partu dolnégò przed górą zakrëwającé. Na cenczich, dłudżich jaż do bróm Swiãtégò Piotra, abò grëbëch, czãsto na beczkach toczonëch, szpérach sëną sta­teczno przed se. W westrzédnym môlu je jima pò prôwdze dobrze – dosc tëli òd rzą­dzącëch i dosc tëli, żebë sã pò zemi nie szla­pac a plëtów nie mierzec. Spòkójno do czasu przëjimają wszëtkò, co sã jima zabédëje. Do czasu. Czej jima dotëga pasëje – ùsmiéwają sã do flaków i sélają dali pòzdrówczi z kùs-kama. A czej góra dostarcziwô fùl skòpicą nie je wiedzec w czim, z czim, na czim i bez kògùm robionégò galop-żercô, tej wichód-kòwé atrakcëje môsz załatwioné.

 

60. Róman Drzéżdżón. Szlachã krëjamnégò mòrdarztwa

Nasz cicerone prowadzy naju karno stegnama Chòniców. Pòkazywô swój gard ë òdkriwô przed nama jegò zataconé w dôce czasu historëje. Równak nié na wszëtczé wëzgódczi dôwô òdpòwiésc. Rozrzeszeniô ti jedny, krëjamny sprawë straszlëwégò mòrdarztwa sprzed wicy jak 100 lat, mùszi szëkac dze jindze. Mòże kòl pisôrza kriminałów? W Wejrowie.

Pëtania bez òdpòwiescë

Z kòscołów dochôdają głosë mòdlët-wë, szasą jadą aùta, tam-sam jaczi nie-cerpliwc nacësnie klaksón, knôp z dzé-wczãcem jidą òbjãti przez rënk, grzejącë sã swòją miłotą, czile młodëch sedzy kòl latowégò baru, zgniło pòpijającë piwkò, chtos, pewno jaczi letnik, zdrzi rôz na fòntannã, rôz na rôtësz. Zwëkłi, niedzelny, słunkòwi dzéń. Wnenczas tak spòkójno na gwës nie bëło…

Naju karenkò – ùczãstników warkòw-niów dlô piszącëch pò kaszëbskù – jidącë za głosã prowadnika Kazmiérza Jaru-szewsczégò, copô sã razã z nim w czasu – do 1900 rokù. Jô prawie że czëjã midzë kamiéńcama cwiardą niemiecką gôd-kã. Widzã nëch pòdskôconëch lëdzy, ùscëgùjącëch na ùrzasłëch Żëdów. W ùszach hòlëje mie pòmión żôłniér-sczich kroków wëbijónëch na flastro­wónëch szasëjach. Żôłniérze mają zadanié ùspòkòjic rozjarchòloną lëdzką hùrmã.

Czëjã nen strach, niedowiérzanié, szëkanié òdpòwiescë na pitania: docz, zó co, a chtëż zabił? Zemsta, zôzdrosc, afekt, przëtrôfk, a mòże ritualné mòrdarztwò?

 

63. Klëka

 

67. Tómk Fópka. Klnienié przesnité

– Matkò elektricznô! – zagrzmiôł basã Édk z lëzyńsczégò chóru Lutnia. Nick sã pò prôwdze nie stało a chórziscë sã z panaéd-kòwą „elektriczną” znają.

Wëkrziknienia, gôdkòwé protezë, przekléństwa i rozmajité wspòmóżczi słowã są taką zwãkòwą wizytówką człowieka. Sygnie krótëchnô rozmòwa i ju wiémë, czë człowiek znô sã na szpòrtach, czë mòże miôł drãdżé dzecyństwò abò zle spôł ùszłi nocë. Wiémë, czë je rozëmny z nôtërë, czë leno wëùczony. Letkò jidze pòznac artistã, mùzykeńta abò prosto w łeb chlapłégò. Żlë chto nadużiwô szpetnégò sło­wa na „k”, co to òd łacyńsczégò „zôkrãtu” pòchòdzy, bënômni wcale nie znaczi, że jegò mat­ka miała z tim jaczi ùczink. Mòże prosto mù jaczégò sło­wa felëje…

 

68. Rómk Drzéżdżónk. Jesénné gôdczi ò pëlckòwsczi pismieniznie

Sedzącë so wëgódno kòle piécka, napôlonégò swiéżo narąbó­nym drzéwkã, kò wãdżel mùszi òbszczãdzac na zëmã, czëtôł jem nônowszé dokazë pëlckòwsczi pismieniznë. Wiele tegò nie bëło, le czilenôsce òpòwiescy, na wszelaczi ôrt a wszelejaczé témë napisónëch. Niwizna, rówizna, czë jak jesz jinaczi bë to pòzwôł, rozmajitô.

Nie jem kritikã, leno zwëkłim czëtińcã – abò mie sã co widzy, abò nie widzy. Czej to drëdżé, tej wëbaczta, dzél z nëch kôrt czôrnym tińtã zadrëkò-wónëch, zbrëkùjã do zrobieniô ògnia w piéckù. Òdżiń pòdskô-cony lëteraturą mòże nie je za zdrów dlô lëdzy, ale dlô pisa-rzów czasã jo. Czejbë taczi nasz Jón Drzéżdżón nie spôlił swò-jich pierszich òpòwiescy, tej chto wié, czë pózni òn bë co bël-négò napisôł.

 

Joomla Templates - by Joomlage.com